Qusnıden Ibragımov atany Aqtoǵaı, Ertis óńiri, tipti, Reseıdiń Omby oblysy jaǵyndaǵy birneshe aýdannyń kári-jasy túgel biletin edi. Jerlesterin tek bilimge umtylýǵa, ár iste taza, adal ári adamdarǵa qamqorshy bolýǵa úndegen ǵazız jannyń ómiri ónegege toly bolatyn. О́ıtkeni, onyń ákesi Ibragım ımam bar ǵumyryn ımandylyq jolǵa arnaǵan din qaıratkeri edi. Ákeden balaǵa daryǵan taǵylym mol.
О́tken ǵasyrdyń bas kezinde Ibragım ımam Aqtoǵaı óńirindegi «Orman» degen eldi mekende meshit salyp, eldiń kári-jasyn musylmandyqqa úndegenin, medrese ashyp dinı oqýǵa tartqanyn kónekóz qarııalar jarysa aıtyp otyratyn. Amal neshik, ótken ǵasyrdyń 20 jyldary ol solaqaı saıasattyń saldarynan «din – apıyn» degen jalamen keńestik zaman qyraǵylarynyń qýdalaýǵa túsip, jer aýdarylyp kete barady. Qusnıden ákesinen bes jasynda dinı tálim-tárbıe alyp úlgeripti.
Keńestik jańa qoǵam talabyna beıimdelip, muǵalimdik jolǵa bet burý úshin jańasha oqýǵa bekindi. Shama-sharqyna qaraı bilimin jetildirdi. Oblys ortalyǵyndaǵy qysqa merzimdi kýrsty bitirip alǵannan keıin týǵan aýylyna jol tartady. Sóıtip, saýatsyzdyqpen kúres «joryǵyna» bilek sybana kirisip, zamandastarynyń aldyńǵy leginde júrgenin ózi de baıqamaı qaldy. Aldynan kóp kedergiler kezdesse de jas muǵalim bárine tóze biledi. Eńbegińniń janǵany osy bolar, shákirtteriniń oqýǵa degen yntasy da arta berdi.
Alaıda, ıslam dinin nasıhattaǵan ımamnyń balasy degen qańqý sózdi urandatqan keıbir belsendiler sońyna sham alyp túsýin toqtatpaıdy. Sol úshin eki ret túrmege otyrady. Biraq oǵan saǵy synbaıdy. Túrmeden shyqqan soń Omby oblysynyń Azov aýdanyna qonys aýdarady. Onda da qazaqtar qalyń qonystanǵan aýylda muǵalimdik jumysyn jalǵastyrady.
– Men Azov aýdanyndaǵy qazaq aýylynda Qusnıden muǵalimniń aldynan óttim, – deıdi «Komıntern» aýylyndaǵy toqsan jasqa taqaǵan batyr-ana Zeınýtten áje, – ol kisiniń óńi jyly edi. Sondyqtan shyǵar, shákirtteriniń árbirine asqan meıirimdilikpen, júzinen nur tóge qaraıtyn.
О́mirdiń ystyq-sýyǵyna kóndikken jas muǵalim úıli-barandy bolǵanymen, ashtyq jyldarynyń qaharyna ilikpeı qalmaıdy. Alǵashqy qosaǵynan, eki birdeı balasynan aıyrylý kimge ońaı tısin. Sodan keıin elge qaıtýdy maqul kóredi. Maqsaty – Kókshetaý óńirine kelip, qaıta shańyraq kóterý. Anadan 3 jasta qalyp, aǵa-apasynyń tárbıesin kórgen Bátishpen ekeýi otaý tigedi. Alaıda, eki jastyń jańa ómirin buzǵan tutqıyldan bastalǵan surapyl soǵys órti edi.
Qusnıden Ibragımov 1942 jyldyń 20 maýsymynda Otan qorǵaýǵa attanady. Stalıngrad úshin keskilesken shaıqasqa qatysady. Rokosovskııdiń ataqty 50-armııasy quramyndaǵy 369 dıvızııada 76 mm zeńbirektiń nysana kózdeýshisi bolady. Bul qala úshin jan alyp, jan berisken talaı bozdaqtyń kózsiz erlik kórsetkeni tarıhta altyn áriptermen jazylǵan. Kúl-talqany shyqqan ásem shahardyń keıpin kórý ol kezde aıanyshty edi. Osyndaı qııankeski urysta jaralanyp, Saratov qalasyndaǵy gospıtalda úsh aı emdeledi.
Odan shyqqan sońǵy jaýyngerlik joly Smolensk, Brıansk baǵytynda jalǵasady. Taǵy da aldyńǵy shep. Atys-shabys. Jer men kók qaıysqan kók tútin. Qandy urystyń qaısybiri bolsa da adam shyǵynynsyz ótken be? Soǵan qaramasta, tek ilgeri jyljý. Sheginý – jeńilgeniń. Jaýdy óz uıasynda talqandamaıynsha shybyn janǵa tynym joq. Muny jaýyngerler ant etip qabyldaǵan.
Qusnıdenniń jadynda qalǵan 1944 jyldyń qańtar aıy edi. Eki áskerı quramaǵa ortadaǵy nemis bekinisin buzyp-jaryp Dneprdi qaq jaryp ótýge jol ashý buıryǵy kelip jetedi. Tańerteńgi saǵat toǵyz shamasynda bastalǵan osy arpalys uzaqqa sozylady. Maıdan ústinde qatty jaralanyp, es-tússiz qalǵan eken. Keıin ol bul týraly: «Kózimdi ashsam, denem del-sal. Tula boıym siresip qalypty, ıkemge kelmeıdi, qozǵaltpaıdy. Snarıad jaryqshaǵy tıip, ishek-qarynym aqtaryla bastaǵan eken, eki etigim qanǵa tolypty. Bar kúshimdi jınap, qan sińgen shulǵaýymdy syǵyp bir-birine jalǵadym da ishek-qaryndy ishke salǵan kúıi myqtap orap tastadym. Ishekterim saý bolsa kerek. Sóıtip, zorǵa eńbektep okopqa áreń jetip, quladym. Ári qaraı túk bilmeımin. Esimnen tanyp qalsam kerek. Taǵy gospıtal. Ota jasaǵan hırýrgter de ań-tań qalypty. «Mundaı jaraqatpen 100-diń biri ǵana tiri qalady, dám-tuzy taýsylmaǵan ǵoı», depti. Bul sózderdi keıin qulaǵym anyq shaldy. Aqyry Kýıbyshev medsanbatynda 6 aı jattym. Soǵysqa jaramaıdy degen garnızondyq komıssııanyń sheshimi shyqty», dep esine túsirýshi edi maıdanger.
II dárejeli Otan soǵysy ordeni, «Germanııany jeńgeni úshin» medali, taǵy basqa marapattary soǵys ardageriniń erliginiń kýási bolatyn.
– Meni týra tóngen talaı ajaldan aman alyp qalǵan «Qudireti kúshti Alla akbarym ǵoı», – dep namazyn oqýǵa kirisýshi edi, – deıdi qyzy Baıaý ákesiniń ár sózin saǵyna eske alyp. – «Bilimniń negizi bastaýysh synypta qalanady», – dep otyratyn jáne jaryqtyq.
Soǵystan qaıtqan soń ol Qyzyl tý (burynǵy Kókshetaý oblysy) jáne Aqtoǵaı (Pavlodar oblysy) aýdandaryndaǵy ár deńgeıdegi mektepterde 20 jyl boıy shákirtterge bilim berip, tárbıe isine aralasty. Hasen Shaıahmetov, Tóleý Ahmetjanov, Mánáp Ándirjanov sııaqty ardager ustazdarmen birge eńbek etti. Muǵalimdik ómiriniń 21 jylyn Shuǵa aýyldyq mektebine arnady.
El táýelsizdikke qol jetkizgen tusta qaıta oralǵan dinimizdiń alǵashqy jarshysy atandy. Jurtty Allanyń aq jolyna, rýhanı tazalyqqa úndedi. Ata-baba dinimen qaıta tabysý, onyń asyl qundylyqtaryn betin qubylaǵa burǵandarǵa jetkizý basty armany edi. Bala kezinen ózimen birge bolǵan sol armanyna el bolǵanda jetti.
88 jasqa qaraǵan shaǵynda ómirden ótken Qusnıden atanyń artynda Qudaıǵa shúkir urpaqtary bar. Úlken uly marqum Qulannan úsh ul, bir qyz qaldy. Qımadıden jaýapty qyzmette bolsa, Qalaýıden belgili kásipker. Qyzy Baıaý da nemere súıip otyrsa, keıingi uldary Qaıyrbergen men Ǵabdýlqaıyr, t.b. balalary óz aldyna jeke otaý.
О́mirden óter aldynda balalaryna ákesi Ibragım ımamnyń óz qolymen salyp, qyr qazaqtaryn jaqsylyqqa uıytqan meshittiń ornyna belgi qoıýdy amanat etipti. Keler urpaq aldyńǵy atalaryn bilip júrsin degeni shyǵar. Ibragım ımamnyń shóberesi, kásipker Qalaýıden suraý salyp uly atasy ótken ǵasyrdyń bas kezinde ashqan alǵashqy meshittiń ornyn izdestirip júrgen de ony biletin adam tabyldy.
Shuǵa aýylynyń zeıindi aqsaqaly Qaıken Muzdaqbaev balalyq shaǵynda ákesi Qaıyrkeldi kórsetken meshittiń jermen-jeksen bolyp qalǵan irge ornyn jadyna saqtapty. Dál taýyp kórsetip beripti.
...Arada kóp ýaqyt ótpeı Ibragım ımamnyń tekti tuıaǵy Qalaýıdendeı isker jigit Shuǵa aýylynyń syrt jaǵyndaǵy «Orman» dep atalǵan sol jerdegi meshittiń ornyna belgitas qoıyp, sol mańdaǵy eldi meken halqynyń qatysýymen babasynyń arýaǵyna arnap quran baǵyshtap, as berdi. «Ornynda bar ońalar» degen osy. Osylaısha maıdanger amanaty da aqtaldy.
Sosıal ÁITENOV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Pavlodar oblysy