Qıyndyqtar qursaýy

Ulybrıtanııalyqtar ekige jaryldy

YouGov kompanııasy ulybrıtanııa­lyqtardyń arasynda áleýmettik saýaldama júrgizip, olardyń Eýropalyq odaq quramynda qalý jáne qalmaýy týraly pikirlerin zerttedi. Zertteý qorytyndysyn Reuters agenttigi 9 mamyr kúni jarııa etti. Brıtandyqtardyń 42 paıyzyna jýyǵy Birikken Koroldiktiń Eýroodaq quramynda qalýyn jaqtasa, turǵyn­dardyń 40 paıyzy bul odaqtan shyǵýyn qalaıtyndyqtaryn aıtqan. Osy zertteýge tapsyrys bergen Times gazetiniń jazýynsha, turǵyndardyń 13 paıyzy bul másele jóninde daýys berýdiń qalaı júrgiziletindigin bil­meıtindikterin aıtsa, respondentterdiń 6 paıyzy ózde­riniń áli bir qorytyndyǵa kele almaı otyr­ǵandyqtaryn bildirgen. Bı-bı-sı orys qyzmetiniń deregi boıynsha, Uly­brıtanııanyń premer-mınıstri Devıd Kemeron eger brıtandyqtar Eýro­odaqtan shyǵý jóninde daýys beretin bolsa, munyń ózi Eýropadaǵy beıbit ómirge qater tóndiretindigin eskertken. «Eýropaǵa teris qarap, oǵan arqamyzdy bergen árbir kezimizde erte me, kesh pe biz osyndaı máseleniń kóterilýin jaqtaǵan bolatynbyz. Biraq qashanda bolsyn qaıta oralýǵa týra kelgen edi. Sol kezde bul máseleniń ózi úlken shyǵynǵa túsken bolatyn», dep atap kórsetken premer-mınıstr. Munyń aldynda, ıaǵnı 24 sáýir kúni eger Ulybrıtanııa Eýroodaqtan shyǵatyn bolsa, qandaı problemalarǵa tap bolatyndyǵyn AQSh prezıdenti Barak Obama da aıtyp, brıtandyqtardy bul qaterden saqtandyrǵan bolatyn. Ústimizdegi jyldyń aqpan aıynyń basynda Brıýssel Eýroodaqty reformalaý jobasyn Ulybrıtanııaǵa tap­syrdy. 19 aqpanda barlyq taraptar bul jobany maquldady. Joba boıynsha Londonǵa óz valıýtasyna baqylaý jasaýdy saqtap qalý jáne mıgranttarmen qarym-qatynas saıasatyn óz betinshe retteý múmkindigi berildi. Eýroodaq quramynan shyǵý jónindegi Ulybrıta­nııadaǵy referendým 23 maýsym kúni ótpek. 2015 jyldyń mamyrynda Kemeron 2017 jyldyń sońyna deıin Birikken Koroldiktiń Eýroodaqqa músheligi máselesi boıynsha referendým ótkizýge ýáde bergen bolatyn. Premerdiń ózi eldiń Eýroodaq quramynda qalýyn jaqtap otyr. Biraq ol úshin odaqqa aıtarlyqtaı reforma júrgizilýi qajettigin eskertýde.

Soltústik Afrıka men Taıaý Shyǵys adamdardan bosap qalýy múmkin

Germanııalyq jáne kıprlyq ǵalymdar óz zertteýleriniń nátıjesinde 2050 jylǵa taman Taıaý Shyǵystyń bir bóligi men Soltústik Afrıka adamdardan bosap qalýy múmkin degen qorytyndyǵa kelgen. Qazirgi júrip jatqan klımattyq ózgeristerdiń saldarynan atalǵan óńir adamdar úshin turýǵa qolaısyz bolyp sanalýy múmkin ekendigin boljaǵan ǵalymdardyń zertteý nátıjesi týraly Germanııadaǵy Maks Plank qoǵamy habarlaǵan. 2016 jyldyń sáýir aıynyń sońynda álemniń 175 memleketi parnıktik gazdardy aýaǵa shyǵarýdy azaıtýdy kózdeıtin kelisimge qol qoıǵan bolatyn. Ǵalymdardyń aıtýyna qaraǵanda, bul jaǵdaı jahandyq jylynýdy baıaýlatýy tıis. Sóıtip, 2050 jylǵa taman orta jyldyq temperatýra 2 Selsıı gradýsynan artpaıtyn bolady. Alaıda, ǵalymdardyń zertteýinshe, Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıkadaǵy bolýy múmkin tabıǵat apatynyń betin qaıtarýǵa munyń ózi jetkiliksiz. 2050 jylǵa taman atalǵan óńirde jazǵy temperatýra 46 gradýsqa deıin jetedi. Al túngi ortasha temperatýra 30 gradýstan tómendemeıtin bolady. Atalǵan óńirde tótenshe ystyq kúnder qazirgige qaraǵanda 5 ese kóbeıe túsetin bo­lady. Al osy ǵasyrdyń sońyna taman bul óńirdegi jazǵy temperatýra 50 gradýsqa jetedi. Ystyq kúnderdiń sany 118-200 táýlikke deıin sozylady. Mundaǵy jaǵdaı aýanyń bylǵanýy esebinen de nasharlaı túsedi. Kúshti jeldiń esebinen shań basý kóbeıedi. Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıkada qazirgi kúnderi 500 mıllıon adam ómir súrýde. Mundaǵy ystyq kúnder sany 1970 jylmen salystyrǵanda eki ese kóbeı­gen. HH ǵasyrdyń basynan beri Saýd Arabııasynda, Irak pen Sırııada aýanyń shańdanýy 70 paıyzǵa artqan. Munyń ózi qurǵaqshylyqtyń kúsheıýinen jáne qum úıirgen daýyldardyń artýynan bolyp otyrǵan kórinedi.

Mıgranttar aǵynynyń artatyndyǵyn málimdedi

BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn óziniń jýyqta jasaǵan baıandamasynda álemde adamdar kóshi-qonnyń artatyndyǵy týraly boljam keltirdi. Bul aǵyn kıkiljińderdiń artýy, klımattyń ózgerýi, ashtyq pen teńsizdiktiń kúsheıýi esebinen artatyndyǵyn aıtty. Atalǵan baıandamada 2015 jyly halyq­aralyq mıgranttar men bosqyndardyń sany 244 mıllıon adamdy quraǵandyǵy, bul kórsetkishtiń 2010 jylǵy aǵynnan 45 paıyzǵa óskendigi týraly derekter keltirilgen. «Boljam boıynsha álem halqynyń sany aldaǵy ýaqyttary óz ósýin jalǵastyryp, 2050 jylǵa taman 9,7 mıllıard adamdy quraıtyn bolady. Eger halyqaralyq mıgranttar úlesi turaqty saqtalatyn bolsa, onda olardyń sany 2050 jylǵa taman 321 mıllıon adamǵa jetetin bolady», dep esepteıdi Pan Gı Mýn. Osyǵan baılanysty ol álemdik kósh­basshylardyń bosqyndardyń úlken toptarynyń jerden-jerge aýysý prob­lemasyna ujymdyq turǵydan yqpal etý tıimdiligin arttyrýǵa nazar aýdarýlaryn suraǵan. Álemdegi eń iri mıgrasııalyq daǵ­­­da­rystardyń biri 2015 jyly Eýroodaq elderinde oryn alǵany belgili. Sırııadan jáne osy óńirdegi basqa da elderden shyqqan bosqyndar Egeı teńizin kesip ótip, Eýropaǵa kelip panalady. Bul qurlyqqa ótken jyly mıllıonnan astam adam keldi. Olardyń 850 myńy Túrkııa arqyly Grekııaǵa jetý baǵytyn tańdap alǵan. Bosqyndar arasynda nazar aýdaratyn osyndaı marshrýttar qatarynda Soltústik Afrıka elderi arqyly Jerorta teńizine jetip, odan ári Eýropaǵa qaraı ótý baǵyty boldy. Bosqyndarǵa osy baǵyttarda teńizden ótý kóptegen qıyndyqtar keltirdi. Shaǵyn qaıyqtardy paıdalanǵandardyń birazy apatqa ushyrady. Máselen, Lıvııadan shyǵyp Italııaǵa jetpek bolǵandar arasynda ótken jyldyń 30 sáýiri men 1 mamyry kúnderi keminde 113 adam apatqa ushyrady. 18 sáýir kúni 400-ge jýyq bosqyn Egıpet jaǵalaýlarynda sýǵa ketti.

Iri munaı kompanııalary Arktıkadaǵy burǵylaýdan bas tartýda

Iri munaı kompanııalary Arktıkadaǵy barlaý uńǵymalaryn júrgizýge AQSh úkimeti beretin lısenzııalardan bas tartýda. Olardyń qatarynda Royal Dutch Shell, ConocoPhillips jáne Statoil kompanııalary bar. Bul jaıynda 10 mamyr kúni Bloomberg agenttigi habarlaǵan. Agenttiktiń dereginshe, AQSh úkimetiniń beretin lısenzııalarynyń quny shamamen alǵanda 2,5 mıllıard dollardy quraıdy eken. Munaı kompanııalarynyń Arktıkadaǵy burǵylaý operasııalaryn júrgizýden bas tartýynyń syry túsinikti. Munaı rynogyndaǵy qazirgi jaǵdaı kompanııalardy óz shyǵyndaryn barynsha shekteı túsýge májbúr etýde. «Arktıkany ıgerý birqatar jyldarǵa keıin shegerilýi múmkin. О́ıtkeni, munaı baǵasynyń tómendeýi, onyń ústine atalǵan óńirde ıgerýge jumsalatyn qosymsha shyǵyndar, ekologııalyq táýekelder osyndaı jaǵdaıǵa alyp kelip otyr» dep málimdegen The Economist Intelligence Unit energetıka jónindegi taldaýshysy Pıter Kırnan óziniń sózinde. Aqparattyq agenttiktiń derekteri boıynsha, munaı oıynshylary jalpy alańy 2,2 mıllıon akrdy (11,3 myń sharshy shaqyrymǵa jýyq) quraıtyn aýmaqty burǵylaý quqyǵynan bas tartyp otyr. Munyń ózi 2008 jyly AQSh úkimeti aýksıondarda satqan barlyq lısenzııalardyń 80 paıyzy bolyp tabylady. Sol kezde munaıshylar Chýkot teńizindegi 2,8 mıllıon akrlyq aýmaqty burǵylaý quqyǵyn alý úshin 2,6 mıllıard dollar jumsaǵan bolatyn. Toptamany daıyndaǵan Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»