* Serke Qojamqulov – 120
Sahna sańlaǵy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Sosıalıstik Eńbek Eri Serke (Seráli) Qojamqulovtyń týǵanyna bıyl 120 jyl tolyp otyr. Qostanaı óńiri, Úı ózeni jaǵasynda dúnıege kelgen Seraǵańnyń ómiri men óneri ózinshe bir óshpes bólek dúnıe. Ámire, Isa, Qurmanbek, Qapan, Elýbaı...syndy qazaq ulttyq sahna óneriniń negizin qalaýshylar qatarynda esimi erekshe qurmetpen atalatyn tulǵanyń teatr tarıhyndaǵy ónegeli izi men azamattyq keskin-kelbeti jaıynda tómende biz belgili qalamgerler men mádenıet qaıratkerleriniń estelikterin, sonymen qatar, óziniń oramdy oı-tolǵamdaryn jarııalap otyrmyz.
О́zgelerdiń lebizi
Muhtar ÁÝEZOV:
«Qarasheshenniń minezin kórýshige óte aıqyn, sulý boıaýmen uǵymdy qylyp, túrlendirip kórsetken birinshi qatardaǵy eńbek Serkeniki sııaqty. Bul ánsheıindegi qozǵalysy joq, otyrysy kóp, salmaǵy aýyr, sylbyr, erinshek, keń qoltyq balpań qazaqty sahnada jan bitirip, tiriltip, jylpyń qylyp jibere alady».
* * *
Ǵabbas TOǴJANOV, Ilııas JANSÚGIROV:
«Serke aramza, atqaminer, bir urty maı, bir urty qan, qý quıryq hannyń, bıdiń toqpaǵy, jýannyń tarpańy – osy syqyldy keıipkerlerdiń rólderin oınasa, jaqsy shyǵady».
* * *
Ǵabıt MÚSIREPOV:
«Men qazaqtyń sózin, qazaqtyń qara sóziniń injý-marjandaryn Serkeden úırendim».
* * *
«...Qazaq teatry táńirleriniń biri, óner ónegesimen el-jurtqa ustaz, perishtedeı taza, Súleımendeı ádil adam».
* * *
«Seraǵań sahnaǵa shyǵa bergende-aq kórermen jurtshylyq dý kóterile alaqan soǵa bastaıdy. Qýana soǵady. Adamdy qýanta alsań, súıindire alsań, naǵyz ártis pen naǵyz jazýshynyń naǵyz seziner kezi osy. Seraǵańnyń sońǵy elý jyl ómiri osyǵan qoly jetken úzigi joq baqytty kezeńi».
* * *
«...Seraǵań sahnaǵa jańa shyqty, áli oıynǵa kirisken de joq, jurt nege dýyldap ketti? Sebep bireý-aq: Seraǵańdy taǵy bir kórýdiń ózi qýanysh. Ol teatrǵa kelgeli kórermendi bir ókpeletpegen asqar daryn. Kórermen jurt búgin Seraǵańnyń kimdi oınaıtynyn bilip keldi. Ol talaı kórgen oıyny. Qalaı kúldirerin, qalaı qýantaryn talaı kórgen. Biraq Seraǵań jalyqtyrmaıdy, toıdyrmaıdy. Kórgen saıyn qyzyqtyra beredi. Kórgen saıyn qosary kóp, oılandyrary kóp. Seraǵań sarqylmaıtyn, tereńnen kele jatqan taý bulaǵy, krıstaldaı taza bulaq».
* * *
Qapan BADYROV:
«Seraǵań sahnada zor sheberlik úlgisin kórsetken maıtalman akter, belsendi qoǵam qaıratkeri, jastardyń ónegeli ustazy ǵana emes, otbasynda opaly, súıikti jar, aqylshy, tárbıeshi, qamqor, úlgili áke bola bilgen kisi».
* * *
«Seraǵań men Hadısha jeńgeı alpys jylǵa jýyq ýaqyt boıy tatý-tátti jubaılastyq ǵumyr keshti. Biz, Seraǵańnyń áriptesteri men syılas ini-qaryndastary, olardyń bir-birine degen ǵajap yqylasy men súıispenshiliginiń, jubaılastyq syılastyǵynyń sandaǵan ret kýási boldyq. Seraǵań ákelik paryzyn da ádemi aqtap, balalarynyń bári de joǵary bilimdi azamat bolyp ósýine jaǵdaı jasady».
* * *
Hadısha BО́KEEVA:
«Seraǵańmen kóptegen spektaklderde seriktes-partner bolyp oınadym. Olardyń bastylary dep M.Áýezovtiń «Qara qypshaq Qobylandy», Ǵ.Músirepovtiń «Amangeldi», Á.Ábishevtiń «Dostyq pen mahabbat» jáne basqalaryn atar edim. Qasyńda, qarsy aldyńda talanty tas jaryp, daryny daýyl turǵyzǵandaı has sheber turǵanda, arqań qozyp onymen óner jarysyna túspeske, ózińdi aıamaı qamshylap silkilemesińe sharań qalmasa kerek-ti. О́ıtpegen kúnde, Seraǵańdar seni keshire almaıdy, ıt silikpeńdi shyǵarady. Sondyqtan da, ashy teriń shyqqansha umtylyp baǵasyń. Shynynda da, Seraǵańdar, Qallekıler, Elaǵańdar bolmasa, bizder, olardan on-on bes jyl keıin sahnaǵa kelgen jastar, bizdiń akademııalyq drama teatrymyz búgingideı shyrqaý bıikke kóterile alar ma edi?!».
* * *
«Ulttyq klassıkamyzǵa aınalǵan «Eńlik-Kebek», «Aqan seri-Aqtoqty», «Qozy Kórpesh-Baıan sulý», «Abaı», «Maıdan», «Aldar kóse», «Qara qypshaq Qobylandy», «Qaragóz», «Túngi saryn», «Dostyq pen mahabbat», «Keshe men búgin» jáne basqa spektaklderde ulttyq keıipker men halyqtyq harakterlerdi qalaı somdaý kerektigin birjola dáleldep, úlgi-ónege, jol-joba salyp berdi. Budan artyq qandaı ustazdyq, nendeı mektep kerek deseńizshi!».
* * *
Tahaýı AHTANOV:
«Seráli Qojamqulov jaıyndaǵy sózdi qazaq halqynyń jańa tarıhyna kóz júgirtýden bastaǵym keledi. О́ıtkeni, qazirgi eń úlken sahna sheberi, elimizdiń óner aǵasy Qojamqulov tarıhymyzdyń kýágeri ǵana emes, qaıta túlegen kórkem ónerimizdiń kóshbastaýshylarynyń biri, shoqtyǵy bıik iri tulǵasy».
* * *
«...Sahna óneri S.Qojamqulovtyń esimimen egiz. Árıne, kóp jasaǵan, kópti kórgen kóneniń kózi, kýágeri ǵana emes, arbanyń bel aǵashyndaı sahna ónerimizdiń bar salmaǵyn kótergen, ony órge súıregen beınetqory, tek erinbes eńbegimen ǵana emes, jarqyn talantymen, oqshaý ónerimen qazaq sahnasynyń shoqtyǵyn kótergen ozyq sheberi!».
* * *
Qaltaı MUHAMEDJANOV:
«Seraǵańnyń tamasha talant retindegi dara turpaty qandaı? Seraǵańnyń kim-kimdi de tabyntatyn, biraq eshkimge uqsamaıtyn, atymen dara akterlik óneriniń qudiret kúshin, onyń sahnaǵa ulttyq teatrymyzdyń korıfeıleri sanalatyn nebir júzden júırik úzdik akterlermen birge shyqqanyn, onyń elý jyldyq tvorchestvolyq qyzmetiniń tusynda ár alýan sıpatty talanttar týǵanyn, osyndaı shuǵylaly talanttar tobynyń arasynda ol qashanda eńseli de shuǵylaly shýaqty da kórinip kele jatqanyn aıtsaq ta jete túsinýge bolady».
* * *
«Bizdiń qazaqta qazirdiń ózinde: «Sahnaǵa Serke shyqqanda kúlmegen kisiniń beti qısaıyp ketedi», degen maqal bar».
* * *
«...Qarabaı sahnada kúlip turmaq túgili bir úıir jylqysynan soń, bar álemdi topan sýǵa aldyryp, qasiretten qabyrǵasy sógilip zorǵa júr. Serke – Qarabaı kópti kúldirýge júrgen saıqymazaq emes. Alaıda, sahnada ólip-óship qan jutyp, qasiret shegip júrgen adamǵa siz zalda otyryp kúlesiz. Jetisip kúlmeısiz, kúıinip kúlesiz».
* * *
«Seraǵań komızminiń eń basty qudireti – dáýirmen, ýaqytpen pikirlestiginde. Onyń kúlkisiniń árdaıym ýaqyt kúlkisimen bir jerden shyǵyp otyratyndyǵynda. Shyn komık úshin kúldirip, kóńil kóterý murat emes, kúldire otyryp kúıintý murat».
* * *
Bıken RIMOVA:
«Birde «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» spektakliniń birinshi kórinisi júrip jatqan edi, Baıan jaýǵa attanyp keterde, shymyldyq jabyla bere oqys kúlgen bir daýys estildi. Jasyraq kezimiz ǵoı, eleń qylmaı óte bergenimizde arǵy jaqtan Seraǵań shyǵa kelip, qolyndaǵy quryǵymen bárimizdi úıire jasqap: «Tragedııany oınap júrip te betaldy kúle me eken?», – dep aqyrǵanda, kirerge jer tappaı uıalǵanymyz áli esimde. Basqany qaıdam, bul oqıǵa men úshin úlken taǵylym, ónege bolyp, ómir boıy oıymda qalyp qoıdy».
* * *
Baǵybek QUNDAQBAEV:
«О́mirden erterek ketken Jaǵda О́gizbaevtyń jasaǵan beınelerin, akterlik ereksheligin áńgimelegende ol kádimgideı shabyttanyp, keıde ekeýi kezektesip oınaǵan rólderdiń ózinen basqashalaý, qyzyqtaý shyqqanyn yrzalyqpen súısine aıtatyn. Sonyń biri – Shahmet Qusaıynovtyń «Marabaı» atty pesasy boıynsha qoıylǵan spektakldegi: «Sabataı rólin Jaǵda kelistirip oınady, maǵan qaraǵanda onyń jasaǵan beınesi áldeqaıda qyzyq, utymdy shyqty», – dep akter óneriniń syrt kózge shalyna bermeıtin sıpattaryn jaıyp salýshy edi».
* * *
«...Ásirese, ózimen kóp rólderdi kezektesip oınaǵan Rahmetolla Sálmenovtiń talantyn, oryndaý ereksheligin mol áńgimelep, ol jasaǵan osy beıneler teatr tarıhynan qalyp qoımasyn dep otyratyn. О́z áriptesteriniń ónerin áńgimelegende qart akter solar oınaǵan rólderdi ataýmen shektelmeı, aıtqanym jetpeı qaldy ma degendeı, tabanda álgilerdiń keıbireýlerin oınap beretin».
* * *
«Seraǵańnyń sahnada ózi nusqalaǵan qısapsyz rólderiniń ústine basqalardyń da sózderin jattap alýy, ári solardy umytpaı únemi jadynda saqtap júrýi de tańǵalarlyq qubylys».
* * *
«S.Qojamqulovtyń akterlik óneri bir ampýlaǵa nemese bir janr aýqymyna, bolmasa unamdy men unamsyz keıipkerler jigine tańyp qoıýǵa kelmeıtini sol ýaqyttyń ózinde-aq dáleldengen bolatyn».
* * *
Mahpýza BAIZAQOVA:
«Onyń eń úlken ustazy – ómir jáne kitap. Búgin ol qara nıetti Oshaǵan rólinde, erteń qarapaıym da adal jandy «Abaı» tragedııasyndaǵy Baımaǵambet nemese momyn Qońqaı, kelesi kúni sotqar, ozbyr bı Espembetti kelistire oınaıtyn».
* * *
Áshirbek SYǴAI:
«...Seraǵań ábden shıryǵyp alǵan. Ár sózi tas kesedi. Jup-jumyr tórtpaq denesi barynsha túıilip, qysyńqy kózderi ot shashyp, ejelgi ózine bitken tabıǵı tól ádetimen bir sóılemdi san býynǵa qaq-qaq bólip, kómeıinen syrtqa jarysa lyqsyǵan kól-kósir oı armandaryn ıgere almaı tynymsyz sarnap sóılep otyr. Tap bir: «Nazarymdy bólmeı, tyńdaı ber» – degen qalypqa ábden bekigen».
* * *
«Tastúıin pishininde yzǵar bar, ánsheıindegi jaımashýaq júzinen salqyndyq sezilgendeı. Tórt aıaǵynan dikildeı teń túsip jatqan sóz tirkesteri, otty oı oralymdary búkil tula boıymdy tastaı matap, tıtteı de tyrp etkizer emes. Baıaǵyda deımin-aý, kúni keshe ǵana «Eńlik-Kebektegi» adýyn Espembet bıdiń keskinine kirgen sáttegi soıqan da sodyrly tarpań minezdi, kesikti qıqar da qyrsyq lebizdi eriksiz esime alǵandaımyn».
* * *
«Dala áni», «Amangeldi», «Aq gúl», «Abaı ánderi», «Altyn múıiz», «Qanatty syılyq», «Bizdiń súıikti dáriger», «Aldar kóse» sııaqty kórkem fılmderdi Seraǵańsyz kózge elestetý bul kúnde múldem múmkin emes».
О́ziniń aıtqandary
Serke QOJAMQULOV:
«О́ner degenimizdiń ózi kórkem beıneler arqyly, olardyń taǵdyry arqyly baıandalatyn tarıh sekildi».
* * *
«Jaqsy qasıetiń bolsyn, nashar qylyǵyń bolsyn sýrettelip, dáleldenýi kerek. Sonda biz taqyrypty neǵurlym naqtylandyryp, dereksiz arzan kúlki úshin jazylǵan shyǵarmadan qutylamyz».
* * *
«Teatr men Jazýshylar odaǵynyń ózara tvorchestvolyq qarym-qatysy kúsheımeıinshe, birine-biri naqty kómek jasamaıynsha, biz repertýar tapshylyǵynan qutyla almaımyz».
* * *
«Sahnalyq shyǵarmanyń qundy ıa qunsyz bolyp shyǵýy eń aldymen, dramalyq materıalǵa, pesaǵa baılanysty. Árıne, jaqsy spektakl jasaý úshin, pesa materıalynyń rejısserlik sheshimi de asa mańyzdy ról atqarady. Degenmen, sahnadaǵy negizgi tulǵa – akter. Olaı bolsa, spektakldiń jemisti bolýy da kóbinese akter oıynyna baılanysty».
* * *
«Men akter oıynynyń nátıjeli, tabysty bolýynyń kilti – tynbaı izdený jáne izdený der edim».
* * *
«Biz ártister, dramatýrgterdiń shyǵarmalaryndaǵy geroılardy kitap betinen ómirge súırep shyǵaryp, onyń keskin-kelbetin, tulǵasyn, áńgime etilip otyrǵan dáýirdegi oı-pikirin kórýshilerge meılinshe jetkizýge árdaıym tyrysamyz. Men Ǵabeńniń qolynan shyqqan beınelerdi «tiriltýge» osy turǵydan eńbek ettim».
* * *
«Meniń tvorchestvolyq ósýime Beıimbet, Ilııas, Muhtardyń yqpaly zor bolsa, sondaı yqpal jasaǵan, úlgi bolǵan aǵalardyń biri Sáken bolatyn».
* * *
«Men árqashan ómirdegi shyndyqtan alshaqtamaı, rólderimdi ózim biletin aýyl tirliginiń negizinde, taza halyqtyq turǵydan beıneleýge tyrysatynmyn».
* * *
«Búgingi dramatýrgter teatrdy bolymsyz birdeńelermen aldarqatady, olar ómirdiń, qoǵamymyzdyń úlken-úlken problemalaryna batyl baryp, tolymdy dúnıeler bere almaı júr».
* * *
«О́ner degenimiz – syrsandyq. Onyń barlyq sıqyry, qanshalyqty ádemi bolsa da, syrtynda emes, ishindegi asyl qazynasynda. Endeshe, syr-sandyqtyń syrtyn sıpalama, ishin ashýǵa umtyl. Obraz jasaý jolynda keıipkerdiń jan dúnıesine úńilýdiń, ár sózine mán berýdiń róli úlken. Syrsandyqtyń kiltin sodan izdeý durys pa deımin».
* * *
«Meniń otbasymda ónerge jaqyndardyń kóp bolýy da kóńilime qýanysh sezimin uıalatady. Qyzdarym Balym, Márııam, Salıha – konservatorııa, mýzykalyq ýchılıshe, mýzykalyq mektep muǵalimderi. Muhtar degen nemerem skrıpkada oınaıdy».
* * *
«Talantty qasterleý – ónerdi, óner tarıhyn qadirleý. Halyq talant qadirin umytpaıdy».
* * *
«Aldymen, kez kelgen týyndyny ana tilimizde sóıletetin aýdarmashydan halyq tilin jetik bilýin qalar edik. Men bul jóninde búgingi aýdarmashylarǵa Muhtar Áýezovten oqyp, úırenińder dep keńes berer edim».
* * *
«...Anda qarasań, sahnadan kórseter barlyq minez-qulyq, túr-tús, aıla-áreketter aınalańda júrgen adamdardyń boıynda bar emes pe? Sony kóre bilip, sodan ala bilý kerek emes pe? Ol úshin kóńil zerektigi kerek-aq».
* * *
«...Obraz jasaýdaǵy taǵy bir basty maqsat ár róldiń ózine tán ún tabý. Róldiń únin tapsań, ári qaraı ózinen-ózi kele beredi. Tek sol úndi órshitip, ósirip, shıryqtyryp shyńdaı bilý kerek. Sonda ǵana ról óziniń alǵan maqsatyna qaraı jyljı túsedi, óte túsedi».
* * *
«Men ózimdi dáriptegen kisini onsha jaqsy kórmeımin. Men sahnanyń bir buryshy, ómirdiń bir bólshegimin ǵoı. Menen góri, jańa qaýlap ósip kele jatqan ónerli jastardy óleńge qosyp, órge súıregen durys».
* * *
«Týǵan jerim – meniń tuńǵysh teatrym. Osynda talaı shyǵarmaǵa keıipker bolarlyq neshe túrli adamdar boldy... Aýyldastarymnyń minez-qulqyn, júris-turysyn, sóıleý mánerin, dramalyq notasyn úırendim, sabaq aldym. Solardy aınytpaı jasaýǵa, daýystaryn dál salýǵa tyrystym».
* * *
«Árbir adam – bir ómir. Men solardyń qımylynan, sózderinen, kúlkilerinen kóp kún izdep taba almaı júrgen bir kiltterdi, sahnada qajetke asatyn shtrıh-detaldardy izdep tapqandaı bolamyn».
«Ártis sahnaǵa shyqqanǵa deıin aq ter, kók ter bolyp jumys istep, sharshap shaldyǵady. Al sahnada sonyń rahatyn kóredi. Sondyqtan da, shyraǵym, sharshap-shaldyqqanyńa qaramaı, jalyqpaı eńbek etseń, halyqtyń qurmetine bólenesiń. Naǵyz baqytyńdy sonda tabasyń».
* * *
«О́ner halyq úshin. Olaı bolsa, sol ónerdiń ıeleri, myna bizder, halyq qyzmetshisimiz».
* * *
«Júrek dúrsildep soqpaı sahnaǵa shyqqan ártis – ártis emes».
* * *
«Bul qarashańyraq – ısi qazaqtyń úlken óneriniń ordasy. Shuqylap oqıtynyń, zertteıtiniń – adam, adamnyń jan dúnıesi, tabıǵaty. Osynyń mánin uǵynbaıtyndar, shalalar uly ónerdiń kıesine ushyrap, boıyndaǵy ónerpazdyq qasıetin shoshytyp alady. Saq bol! Taza bol!».
* * *
«...Azdy-kópti eńbek sińirdik. Tabys ta bar. Abyroısyz da emespiz. Alaıda, bar bitirgenimiz – qoldan kelgendi jasadyq. Qoldan kelmegendi men de jasaı alǵan joqpyn. Onyń ústine men áli de úırenip júrgen adammyn».
* * *
«Men tıtteı de bolsa tabysqa jetsem, ártistik ónerde ósip, órlesem, ol osy ustazdarymnyń arqasy. Sondyqtan da, ónerge qushtar jastardyń qulaqtarynda júrsin dep úsh nárseni aıryqsha bólip aıtamyn. Olar: О́mir! Til óneri! Eńbek!».
* * *
«Halqymyzdyń til óneri ustaz degenim – epos, qıssa, kitaptardyń úıretkeni kóp degenim. Máselen, «Qobylandy batyrdaǵy» Kóbikti. Bul batyrlyq jyr-qıssalardy oqymasań, sol adamdardyń sóz saptaýyn, bolmys-bitimin qalaı baǵdarlap-úırenesiń?».
* * *
«Bázbireýlerge men Qońqaıdy op-ońaı oınaıtyn bolyp kórinetin shyǵarmyn. Ol beker. Bul – meniń eki jyl boıy «alysyp» baryp baǵyndyrǵan beınem. Qazir de ol – ábden ıgergen rólim bolsa da jattandy, jeńil oınaýdy kótermeıdi».
* * *
«Nashar ótilgen bir sabaq klastaǵy 20-30 balany bir jolǵy bilim nárinen qur qaldyrsa, ártistiń nashar oınaǵan bir róli odan 30 ese kóp adamǵa teris tálim berýi múmkin. Sol sebepti de, bul óner – asa jaýapty óner...».
* * *
«Men úshin aıdan anyq bir nárse bar, ol: halyqqa qyzmet – úlken qurmet».
* * *
«Teatr kórermendi ǵana tárbıelep qoımaıdy, sonymen birge, úlken dramatýrgııa arqyly ózi de tárbıelenedi».
* * *
«Qol jetken tabystyń tarazysy qashanda ýaqyt. Uly kóshpen údere jortqanyńda esepteıtin nemese sol kóshke jeter-jetpes ileskenińdi, tipti, qarasyn kórip ilbigenińdi de tanytar sol ýaqyt».
* * *
«Baıaǵyda Nıkolaı Gogol «О́li jandar» atty romanynyń ekinshi tomyn óz qolymen órtep jiberipti. Al bizdiń N. sekildi dramatýrgterimizdiń jazǵan pesalaryn benzınge malyp qoısań da janbaıdy. Nege? Sebebi, Gogoldiń shyǵarmalary tup-tutas – maı, al bizdiń qaısybir sabazdardyń jazǵandary – kileń sý. Sý janýshy ma edi».
* * *
«Menińshe ártistiń jaspyn, tájirıbesizbin dep, nemese qartpyn, qaıratym qaıtqan adammyn dep, áıtpese, osy joly kóńil kúıim bolmaı tur, aýyryp turmyn dep, ıakı ótken joly táýir oınadym ǵoı, osy joly kóz aldap shyqsam da bolar dep, nashar oınaýǵa haqysy joq. Sebebi, onyń tvorchestvolyq óneriniń nári – taǵylymynda, úlkenderge oı salyp, jetkinshek urpaqty jaqsylyqqa, adamgershilikke tárbıeler ulaǵatty ustazdyǵynda».