Birinshiden, tulǵa degen bıik ataqqa kimdi laıyqty dep bilemiz. 2006 jyly jaryq kórgen Ulttyq ensıklopedııada oǵan tómendegideı anyqtama beredi. Qane, oqyp kórelik. «Tulǵa – jeke adamnyń ózindik adamgershilik, áleýmettik, psıhologııalyq qyrlaryn ashyp, adamdy sanaly is-áreket ıesi jáne qoǵam múshesi retinde jan-jaqty sıpattaıtyn uǵym», delingen. Osynaý bedeldi basylymdaǵy anyqtamaǵa súıensek, adamgershilik qasıeti joǵary, qoǵamǵa barynsha eńbek etip, ózgeler ony maqtan tuta alatyndaı ǵumyr keshken jandy tulǵa dep ataıdy ekenbiz. Osy turǵydan kelgende, avtor óziniń derekti eńbegine ataýdy sátti qoıǵan dep sanaımyn. Sebebi, kitap keıipkeri belgili munaıshy Qumar Baljanovty tanyp-bilgenime ondaǵan jyl ótken eken. Qumekeńniń ómir joly, atqarǵan qyzmeti men bıik adamgershiligi tulǵa dep ataýǵa tolyqtaı negiz bola alady.
Jasyratyn nesi bar, qazaq munaıynyń baǵy Táýelsizdikpen birge jandy. Elimiz derbes saıasat júrgize bastaǵan kezden bastap ekonomıkamyzdyń eńsesin tiktep ketýi – munaı osy salasymen tikeleı baılanysty edi. Árbir salanyń bolmysy bıik, kásibı biliktiligi joǵary mamandary bolady. Solardyń eńbegine arqa súıep, joǵary uıymdastyrýshylyq qabiletin tıimdi paıdalana bilgende ǵana salanyń jumysy jandanady. О́z basym Qumar Baljanovty osyndaı qasıetke ıe sırek jandardyń biri dep sanaımyn. Shyndap kelgende, Qumekeńniń ǵumyry el men jerge berile eńbek etýden, bitimi bólek adaldyqtan turatyn aıryqsha ǵumyr bolatyn. Qumar Qaıyrbaıuly tulǵa atyna ábden laıyqty azamat bolatyn. Mine, Qumekeńniń taǵdyr-talaıyna arnalǵan eńbektiń áp degennen ataýymen ózine baýrap alýynyń qupııasy osynda.
Endigi áńgime kitap jóninde bolmaq. Kitaptyń jazylý stıli de kóńilge qonymdy. Avtor keıipkeriniń ómirine úńilgende tek ony hronologııalyq tártippen qur táptishteı bermeıdi. Ne sebepti Qumar Baljanovtyń taǵdyryna qyzyqqandyǵyn bir sózben ǵana baıandap ketedi. Táýelsizdikke qolymyz jetip, máre-sáre bolǵan kezdi umyta qoıǵan joqpyz. Bir qýanyshtyń bir ókinishi bolatyny sekildi, tap sol kezeńde ondaǵan jyl júıeli túrde jumys jasaǵan josparly ekonomıka qurdymǵa ketti. Jańa ekonomıkalyq júıe – naryqtyq qatynastar tórimizge ozdy. Tyń júıeniń alǵashynda túsiniksiz tustary da kóp boldy. Qıynshylyqtarǵa keziktik.
Mine, osyndaı sergeldeń kezeńde «Jaıyqmunaıgaz» basqarmasynyń bastyǵy bolǵan Qumar Baljanovtyń pármenimen, jaýapkershilik júgin óz moınyna ala otyryp, jergilikti aýrýhanaǵa mıllıon dollardan astam qyrýar qarjyǵa medısınalyq qural-jabdyqtar alyp beredi. Mine, kitap avtory keıipkeriniń osy bir izgilikti isin derekti dúnıeniń kilti retinde sátti paıdalana bilgen. Sonymen qatar, Qumekeńmen 59 jyl birge ǵumyr keshken jan-jary Izıla Nurǵalıqyzymen keıipkeri týraly syrlasyp otyrýy da – kitapqa degen qyzyǵýshylyǵyńdy arttyra túsedi.
Bir qıynshylyqtyń bir jeńildigi bolady. О́tken jıyrmasynshy ǵasyrdyń basyndaǵy Goloshekınniń kezindegi qoldan jasalǵan asharshylyq bolmaǵanda Qumekeńniń atalary qumdy ólke Qyzylqoǵanyń Sarykól eldi mekeninen munaıly Dossorǵa qonys aýdarmaǵan bolar edi. Olar osylaısha ǵajaıyp jazýshy K.Paýstovskıı «Erlik degenimiz – Dossor eken ǵoı», – dep tań qalǵan ózgeshe ólkege taban tireıdi. Mine, osy bir klımaty qataldaý jerde, qıynshylyq pen joqshylyqtan kóz ashpaǵan 1928 jyldyń qaqaǵan qysynda Qumar Baljanov dúnıege keledi. Kitappen tanysý barysynda keıipkerdiń júrip ótken ǵumyr joly kóz aldyńnan qol bulǵaıdy.
Iá, ótken aqpan aıynyń on ekinshi juldyzynda toqsanǵa jaqyndaǵan shaqta ǵazız júregi máńgilikke toqtaǵan Qumar Baljanov jer basyp júrgeninde bárin kórdi. Qazaqty qynadaı qyryp, jýsandy dalanyń baýraıyn úreıge tunshyqtyryp ketken asharshylyqty da, sum soǵystyń kezinde beli maıysyp aýyr jumysqa jegilip, beınet keshýdi de, tipti Uly Jeńistiń shattyq jelbiretken týynyń asqaqtaǵanyn da, talaılardy úlken ómirge attandyrǵan Máskeýdegi múıizi qaraǵaıdaı I.M.Gýbkın atyndaǵy ınstıtýttyń dıplomyn qaltaǵa salyp, aıaýly jaryn qoltyqtap elge kelip, áke-sheshesin tebirentken kezdiń de aıran-asyr qýanyshy men tuńǵyshynyń ińgálap jylap aıryqsha sezimge bóleıtin ǵajaıyp sátteriniń, Prorvanyń ala shańdaǵy aspanǵa kóterilgen qumdy ólkesinde jańadan ashylǵan munaı ken ornyn ıgerýdegi san alýan kedergilerdi, tipti alyp «Teńiz» ken ornyn alǵashqy ashýshynyń biri retinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵynyń laýreaty tósbelgisin keýdesine taqqandaǵy shattyqqa toly sátterdiń barlyǵyn kórdi. Ne kórse de asyp-sasqan joq. Bárine sabyrmen qarady.
Bir demmen oqylatyn kitaptyń basty jetistigi – avtordyń keıipker ómirin tyńǵylyqty zerttegendiginde. Odan bólek, avtor kitapty úlken súıispenshilikpen, tereń tebirenispen jazǵan. Árbir taraýda ómir belesterin ashýda tyń ádister qoldana bilgen. Máselen, Qumar Baljanovtyń aıryqsha qoltańbasy qalǵan «Jaıyqmunaıgaz» basqarmasyndaǵy kezeńdi jazý barysynda, ol kisimen qatar eńbek etken ardagerlerdiń pikirin tuzdyq retinde keltire ketedi. Nemese «Teńiz» kenishin ıgerý kezindegi eńbegine toqtalǵanda atalǵan kenishti ıgerip jatqan kompanııanyń búgingi ıgi isterine de kitap betinen oryn beredi.
Osyndaı tásilder kitapqa degen oqyrmannyń qyzyǵýshylyǵyn arttyra túsedi. Eńbektiń taǵy bir aıryqsha atap óter tusy – Qumar Baljanovpen ár jerde birge jumystas bolǵan azamattardyń attarynyń kitapta barynsha qamtylǵandyǵy. Búginderi elimiz jylyna ondaǵan mıllıon tonna munaı óndiredi. Ozyq tehnologııa óndiriske ene qoımaǵan kezeńde munaı óndirýdiń mashaqatyn tartýdaı-aq tartqan aǵa býyn ardagerlerdiń ǵazız esimderin umytpaýdyń ózi – sol bir qıyndaý jyldary ýaqytpen sanaspaı jumys jasaǵan aqbas ardager qaýymǵa kórsetilgen qurmet emes pe?
Kitaptyń eń utymdy tusy – onyń qazaq jáne orys tilderinde jazylǵandyǵy. Eki nusqany da bir kitapqa ádemi syıǵyza bilý – baspa isindegi atap ótýge turarlyq oń jańalyqtardyń biri ekendigin aıtýǵa tıistimiz. «Tulǵa» kitabynyń basty ereksheligi nede? Bul saýalǵa jaýapty Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek Eri Uzaqbaı Qarabalınniń kitapqa jazǵan alǵysózinen taptyq. «Eki tilde daıarlanǵan týyndyny munaı óndirisiniń jylnamasyna qosylýǵa laıyqty eńbek dep baǵalaımyz. Sonymen qatar, bul kitap keleshektegi taǵdyrlaryn munaıshy mamandyǵymen baılanystyrǵysy keletin jastar úshin de jaqsy ónege quraly bolary sózsiz», – dep laıyqty baǵasyn beredi.
Eki jyldaı daıarlanyp, jazylǵan kitap oqyrmandar qolyna tıdi. Endigi másele – osy eńbekti munaı óndirisi shoǵyrlanǵan eldi mekender men orta mektepterge taratý jaǵyn da oılastyrǵan abzal. Tipti, Qumekeń eńbek etken ujymdarda kitaptyń tusaýkeserin ótkizýdiń ózi túsine bilgen janǵa paıdaly sharýa bolar edi. Sebebi, búgingi qundylyqtardyń bastaýy – keshegi qıyndaý kezeńde qalanǵanyn óskeleń jastar bilýi kerek. Munyń ózi ótken sáýir aıyndaǵy Prezıdenttiń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasyndaǵy bıik talaptarmen úndesip jatqan izgilikti ister ekendigi sózsiz.
Sonymen, dańqty munaıshy Qumar Baljanov týraly jazylǵan eńbekpen tanysqandaǵy alǵashqy kelgen oılar legi osyndaı. Halqymyzdyń keń peıili men nıetine qaraı molynan bergen munaıymyzdyń óndirisine bar ómirin sarp etken Qumar Baljanov sekildi bólek bolmysty barsha azamattyń mártebesi arta bersin deımin. О́mirden kóp eshteńe dámetpeı, adaldyq pen irilikti serik etken sol aǵalarymyzdyń ǵumyryn baıandaǵan «Tulǵa» kitabynyń avtory, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty Kenjebek Tumanbaıulyna qalamyńyzǵa qýat bersin demekpin.
Bolat ELAMANOV,
Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, tehnıka ǵylymdarynyń doktory
