Qazaq ádebıeti álem tilderine aýdarylady

Az ǵana ýaqyt aralyǵynda jolǵa qoıylǵan joba ádebıet pen mádenıet jaýharlaryn álemge tanytýǵa baǵyttalǵan aýqymdy jumystardy júzege asyryp úlgerdi. Sonyń biri qa­zir­gi qazaq prozasy men poezııa­sy antologııasyn qurasty­ryp álem tilderine aýdarý isi desek qatelespeımiz. Qazaq jy­ry­nyń qurlyq asyp, qundylyqtary­myzdyń alpaýyt 6 tilge aýdary­lýy Alashqa abyroı, qazaq qazy­na­syna olja. «Rýhanı jańǵy­rý­dyń» ras úlgisi bolarlyq irgeli istiń ıgiligi bolashaqqa azyq.

Osydan birer aı buryn ǵana Almatydaǵy  Dostyq úıinde qalamgerler qaýymymen kezdes­ken Prezıdent Ákimshiligi ishki  saıasat bóliminiń meńgerýshisi Aıda Balaeva elimizdiń baı ádebı murasyn álem halqyna tanytýda bul bastamanyń orny aıryqsha ekenin aıtyp, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy boıynsha jyl kóleminde atqarylǵan ju­mystardyń nátıjesine toq­tal­ǵan bolatyn.

«Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­la­masyna saı qolǵa alynǵan halqy­myz­dyń bilim kókjıeginiń ke­ńeıýine ǵana emes, memlekettik tilimizdiń  már­tebesin kóterýge de yqpaly úlken «Jahandaǵy zamanaýı qazaq­stan­dyq mádenıet» jobasyn táýel­sizdik dáýirindegi tuńǵysh ser­pilis desek te bolady.

500-ge jýyq irgeli shyǵarma­nyń iriktelip,  álemdik naryq­ta na­sı­hat­talýyn qazaq rýha­nııa­ty­nyń qanatynyń keńge jaıyl­­ǵany dep bilýimiz kerek. El­ba­sy aıtqandaı qoǵamdyq sana­ny jańǵyrtyp, ony túbe­geıli óz­ger­týde zııaly qaýym ókil­deriniń úlken jaýapkershiligi jatyr. Bul turǵyda «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn is­ke asyrý jónindegi Ulttyq komıs­sııa tarapynan tól máde­­nıetimiz ben áde­bıetimizdi álem­ge áıgileýde bir­shama naqty qadam­dar jasalýda. Onyń nátı­je­leri jýyrda jarııa bolǵan  qazaq­standyq proza men poezııa antolo­gııasynyń aǵylshyn, fransýz, ıspan, qytaı jáne orys tilderine aý­da­ryla bastaǵan berekeli betbu­rysy der edik. «Bul jaı ǵana ja­lań aýdarma jasap kitap shy­ǵa­rý degen maqsat emes. Maqsa­ty­myz – mádenıet sala­syn­­daǵy halyqaralyq qa­rym-qaty­nas­tardy nyǵaıtý, onyń aýqymyn keńeıtý, ádebıe­timizdi álemdik naryqqa shyǵaryp dúnıejúzine tanystyrý», deıdi Aıda Balaeva. 

Atalǵan isterdiń aqjoltaı ha­bary aldymen Kembrıdjde (Uly­brıtanııa) «Rýhanı jańǵy­rý» baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi Ulttyq komıssııa men Kembrıdj ýnıversıteti baspahanasy arasynda yntymaqtastyq jóninde memorandýmǵa qol qo­ıyldy dep jetti. Kelisim boıynsha ulybrıtanııalyq baspahana qazirgi zamanǵy qazaq ádebıetiniń aǵylshyn tilindegi antologııasyn aýdarý, basyp shyǵarý men ta­ra­tý jumysyn qolǵa alatyn boldy. Belgili bol­ǵan­daı, qazir­gi zamanǵy qazaq ádebıeti úlgisiniń jınaǵyn BUU-nyń alty tiline aýdarý ju­my­sy «Ja­handyq álemdegi qa­zirgi qa­zaq­­standyq mádenıet» jobasy aıa­­synda júzege asyrylýda.

Jo­ǵaryda aıtqanymyzdaı, ol jobanyń basty maqsaty – Qazaqstan táýelsizdik alǵannan bergi bizdiń ádebıettiń, mýzyka jáne beıneleý óneriniń, horeo­grafııa, kıno men teatrdyń jetistikterin álemge pash etý bolyp tabylady. Qazaqstandyq taraptan memorandýmǵa «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn is­ke asyrý jónindegi Ulttyq komıs­sııanyń hatshysy Aıda Balaeva qol qoıdy.

«Brıtandyq Keńes jaqtan qoldaýdyń bolýy, sonymen birge Sambridge University Press sekildi beldi uıymmen ynty­maq­tastyq pen onyń 500 jyldyq tarıhy, talassyz abyroıy bizdiń jobanyń sáttiligine negiz bolar degen senimdemiz. Bul aýdarma ju­mysynyń joǵary sapasyna oń áser etip, basylymnyń Uly­brıtanııada ǵana emes, jalpy aǵylshyn tildi álemge taralýy­na múmkindik berer degen senim­demiz. Dál osyndaı aýdarma jumystaryn ıspan, fransýz, orys, qytaı jáne arab tilderine aýdaryp, antologııa retinde shyǵarý úshin kelissózder júr­gizip jatqanymyzdy atap ótkim keledi. Áleýetti seriktes­terge talap ta joǵary. Aldymen táji­­rıbege, abyroı men baspa­ha­­na­nyń múmkindikterine basym­dyq beriledi», – dedi Aıda Ba­laeva memorandýmǵa qol qoıý rásiminde sóılegen sózinde.

О́z kezeginde Sambridge Uni­versity Press uıymynyń reforma jáne bilim jónindegi dırektory Djeın Mann Qazaqstanmen má­denı joba baǵytyndaǵy ynty­maq­tastyqqa qýanatyndaryn jet­kizdi. «Qazaqstandyq avtor­lardyń prozasy men poezııasyn aǵyl­shyn tildi álemniń oqyr­man­daryna tanystyrý úshin bar­lyq kúsh-jigerimizdi sala­myz. Sambridge University Press bul rette jumys júrgizý múm­kin­digine ıe bolyp otyrǵany úshin alǵysyn bildiredi»,  dedi ol.

Odan keıin qazaq ádebıetiniń jınaqtary 600 mıllıonnan astam adam sóıleıtin ıspan tiline aýdarylady degen súıin­shili sózge marqaıdyq. Máde­nıet jáne sport mınıstrliginiń qol­daýymen qazaq ádebıeti jınaq­taryn ıspan tiline aýdarý, basyp shyǵarý jáne ilgeri­letý jobasynyń áleýetti qaty­sý­shylarymen kelissózder aıaqtalyp, «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­dar­lamasy aıasynda júze­ge asyrylatyn osynaý qazaq­stan­dyq bastamaǵa Ispanııa­nyń Mádenıet mınıstrligi stra­tegııalyq seriktes bolsa, joba keńesshisi retinde «Servantes ınstıtýty» bekitilgen. Birqatar iri ıspandyq basylymnyń usy­nystaryn qarap, sonymen qatar strategııalyq seriktestik usy­nysymen qazirgi qazaq ádebıe­tiniń 2 antologııasyn ıspan ti­line ádebı aýdarý, basyp shy­ǵa­rý jáne taratý boıynsha ju­mystardyń negizgi operato­ry retinde «Visor-Libros» bas­pa úıi belgilenip otyr. Sáıke­sin­she, memorandýmǵa ıspan astana­syndaǵy Qazaqstan elshili­ginde qol qoıyldy. Ol qujat­ty da «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­lamasyn júzege asyrý jónindegi ulttyq komıssııanyń hatshysy Aıda Balaeva men bas­pa úıiniń prezıdenti Hesýs Garsıa Sanches rásimdedi. Sharaǵa Qazaqstannyń Ispanııadaǵy elshisi Konstantın Jıgalov pen «Ulttyq aýdarma bıýrosynyń» dırektory Raýan Kenjehanuly qatysty.

Aıta ketýimiz kerek, «Vi­sor-Libros» sheteldik ádebıet­pen jumys isteıtin maman­dan­dyrylǵan baspa sanalady. Baspa redaksııasy álem­niń 10-nan astam eliniń aqyn-ja­zý­shylarynyń shyǵarma­laryn aýdarý, basyp shy­ǵarý jáne ilgeriletýde kóp jyl­dyq tájirıbege ıe. Sony­men qatar bul baspa Latyn Amerı­kasy elderi men Soltústik Ame­rı­kanyń ıspan tildi halyq­tary­nyń arasynda keńinen tany­mal. Qazaqstanmen yntymaq­tas­tyq aıasynda baspa Ispanııa­dan tysqary jerde de qazaq áde­bıe­tiniń antologııasyn tara­týǵa qatysatyn bolady. Aıta ke­terligi, ıspan tili tek Ispanııada ǵana emes, sonymen qatar Latyn Amerıkasynyń 18 eliniń halqy úshin de ana tili sanalady.

Kelesi jańalyq ta kózi-qaraq­ty oqyrmannyń kóńil kók­jıe­gine serpilis ákeleri sóz­­siz. Keshe ǵana gazetimizde ja­­ryq kórgen jarqyn jazbany taǵy da bir qaıtalap aıtyp ótki­­miz keledi. Joǵarydaǵy jobalar Parıjde zamanaýı qazaq ádebıetiniń eki antologııasyn fransýz tilinde taratý, basyp shyǵarý jáne aýdarý jumysyna aralasatyn shyǵarmashylyq konso­rsıýmnyń qatysý­shy­lary anyqtaldy degen jańa­lyq­tarmen tolyqty. Joba qaty­sý­shylary Parıjdiń birin­shi okrýginiń merııasy men elor­da­lyq mádenı birlestiktiń qol­daýymen irikteldi. Olar Qa­zaq­stan­nyń burynnan kele jatqan dostary ekeni belgili ári jo­banyń strategııalyq seriktes­teri atandy. Sondaı-aq qazaq­stan­dyq bastamany Fransýz ult­tyq kitaptar ortalyǵy qol­dady jáne atalmysh uıym ókil­deri kitap sapasynyń syrtqy resenzenti bolady. «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasyn júze­ge asyrý jónindegi ulttyq komıs­sııa ondaǵan fransýz baspa­laryn jáne strategııalyq serik­tes­terdiń usynystaryn qa­raı oty­ryp, óner jáne ádebıetti dáripteý boıynsha aýdarma jáne baspa isinde 30 jyldan astam tájirıbesi bar Mıshel De Mol (Michel de Maule) baspasyn tańdaýdy uıǵardy. Onyń negizin salýshy jáne bas redaktory-tanymal fransýz lıngvısi, aqyn Terrı-de-la-Krýa (Thierry de La Croix). Memorandýmǵa qol qoıý kezinde baspashy ári áde­bıetshi retinde jobanyń fran­sýz oqyrmanyna jańa máde­nıet­ti ashatyn zor áleýetin baı­qaı­tynyn aıtty.

Parıjdiń Mádenı birles­tiginiń prezıdenti madam Karla Orıgonı (Carla Arigoni) jobanyń akademııalyq mańyzdylyǵyn atap ótti. Onyń pikirinshe, antologııa mátininiń ádebı jáne estetıkalyq qundylyqtan bólek zertteýshilik máni bar. Qaýymdastyq jumysqa ádebıet, mádenıettaný jáne aımaqtaný salalarynyń bilikti mamandaryn tartýdy josparlap otyr. Olar fransýz oqyrmanyna Qa­zaq­stan mádenıetin jan-jaq­ty ári kásibı túrde tanytatyn bolady. Joba aıasynda anto­logııany tek Fransııada emes, sondaı-aq fransýz tili res­mı túrde júretin nemese negiz­gi til­men qatar paıdalanylatyn el­derde taratý bo­ıynsha úlken jumys atqarylǵaly otyr. Álem­de dál osyndaı elder sany ár­túrli esepter boıynsha 50-den astam, 220 mıllıonnan kóp halyq fransýz tilin kúnde­likti ómirde qoldanady. Qazaq áde­bıetin atalmysh elderde keńi­nen tanytyp, damytýmen fran­sýz tilinde sóıleıtin elderdiń bar­lyǵyna tanymal «Prestıj Kom­mýnıkasıon» (Pres­tige Com­munication) jahan­dyq kom­mý­nı­kasııalyq agenttigi aınalysady.

Halyqaralyq agenttiktiń bas dırektory Loran Taıb (Laurent Taieb) yntymaqtastyq ornatý memorandýmyna qol qoıý kezinde eldi mádenıeti, rýhanı jádigerleri men ishki damýy arqyly jahandyq álemde damytýǵa baǵyttaıtyn «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń mańyzdylyǵyn erekshe atap ótti. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­la­masyn júzege asyrý boıyn­sha Qazaqstan Prezı­denti ja­nyn­daǵy Ulttyq komıs­sııa hatshysy Aıda Balaeva qa­zaq­standyq ta­raptan memorandýmǵa qol qoıa otyryp, seriktesterdiń naza­ryn aýdarmalardyń joǵary kórkemdik sapasy men ja­rııa­lanymdardyń estetıkalyq sapasyn qamtamasyz etýdiń mańyzdylyǵyna aýdardy.

Fransııadaǵy Qazaqstan el­shi­liginiń ǵımaratynda ótken ke­lis­sózderge Fransııadaǵy Qazaqstannyń el­shisi Jan Ǵalıev jáne «Ult­tyq aýdarma bıýrosynyń» dırek­tory Raýan Kenjehanuly qa­tysty.

Ne kerek, álemniń ár qıyryna taraıtyn qazaq prozasy men poe­zııasy antologııasyna 30 aqyn men 30 jazýshynyń táýelsizdik dáýirinde jazylǵan eleýli shy­ǵar­malary enbek. Zııaly qaýym ókil­deriniń sózinshe, shet til­derine aýdarylatyn shyǵar­ma­lar qazaq ádebıetiniń bıik óre­sin tanytatyn shoqtyǵy bıik týyn­dylar bolýǵa tıis. О́z kezeginde Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarma tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet jobany oı­daǵy­daı júzege asyrý barshaǵa or­taq mindet ekenin jetkizip, ult ádebıetine tanytqan jana­shyr­lyǵy men qoldaýy úshin Prezıdent Ákimshiligine barsha qalamgerler atynan alǵys sezimin bildirgen bolatyn.

Mıras ASAN,

«Egemen Qazaqstan»