Otpen oınaǵannyń birde shoq basary anyq

Juma, 8 aqpan 2013 7:44

Qazir jurt aýzyndaǵy bir áńgime – Soltústik Koreıada ıadrolyq synaq jasalmaǵy jaıynda. Ol búgin-erteń bolýy múmkin deıdi jurt. Dál qaı kúni naqty belgili bolmaǵanymen, synaq ótkiziletinine eshkimniń kúmáni joq.

Basqasyn bylaı qoıǵanda, sy­naqqa baılanysty bul eldiń kósemi Kım Chen Yn elde áskerı jaǵdaı engizgeni de belgili bolyp otyr. KHDR-degi barlyq áskerı kúshter jaýyngerlik daıyndyqqa kóship, Pýngerı polıgonynda qarbalas jumys júrgizilip jatqan kórinedi.

Juma, 8 aqpan 2013 7:44

Qazir jurt aýzyndaǵy bir áńgime – Soltústik Koreıada ıadrolyq synaq jasalmaǵy jaıynda. Ol búgin-erteń bolýy múmkin deıdi jurt. Dál qaı kúni naqty belgili bolmaǵanymen, synaq ótkiziletinine eshkimniń kúmáni joq.

Basqasyn bylaı qoıǵanda, sy­naqqa baılanysty bul eldiń kósemi Kım Chen Yn elde áskerı jaǵdaı engizgeni de belgili bolyp otyr. KHDR-degi barlyq áskerı kúshter jaýyngerlik daıyndyqqa kóship, Pýngerı polıgonynda qarbalas jumys júrgizilip jatqan kórinedi.

Sonyń bárin esepke alyp, sa­rap­shy mekemeler ıadrolyq synaq buryn sóz bolyp kelgen ýaqyttan burynyraq ta júzege asýy múmkin degendi aıtady. Al buryn jurt qısynǵa salyp, synaq Soltústik Ko­reıanyń burynǵy kósemi Kım Chen Irdiń týǵan kúni 16 aqpanda, áıtpese, Ońtústik Koreıanyń jańa prezıdenti Pak Hyn Heniń taqqa otyratyn kúni 25 aqpanda ótýi múmkin dep kelgen. Munyń da qa­rabaıyrlaý qısyny bar: birin­shi­sinde kósemderine qurmet dese, ekin­shisinde ózderiniń ata jaýyndaı esepteıtin eldiń jańa basshysyna qyr kórsetkendik.
Júzege asa qalǵan kúnde bul KHDR-diń úshinshi ıadrolyq synaǵy bolmaq. Burynǵylaryn olar 2006 jáne 2009 jyldarda ótkizgen. Bul synaqtar BUU Qaýipsizdik Keńe­siniń arnaıy qabyldaǵan bul elde sy­naq ótkizýge tyıym salǵan she­shimine qaramaı júrgizilgen. Soǵan oraı halyqaralyq bas uıym bul elge ekonomıkalyq sanksııasyn kú­sheıtti. Biraq olar raıynan qaıtar emes.
Iаdrolyq qarý bolǵanymen, ony dittegen jerge jetkizetin qural da kerek. Buryn olardyń mundaı qu­raly joq, qarýy bolǵanymen, ony qoldana almas dep kelse, ótken jyl­dyń jeltoqsanynda KHDR jer serigi bar «Ynha-3» zymyranyn ushy­ryp, álem jurtshylyǵyn taǵy da shoshytty. BUU Qaýipsizdik Keńesi óziniń qolynan keletin sharasy – ekonomıkalyq sanksııa­la­ry­nyń aýqymyn keńeıtti. KHDR basshylyǵy muny ózderine qarsy soǵys jarııalaý dep qabyldap, ja­ńa ıadrolyq synaq ótkizetinin jarııalady. Búgingi álemdik ábiger – sonyń saldary.
Budan olar ne utady? Utary joq. О́zderiniń partııalyq bas ga­zeti «Nodon Sınmýn» el basshy­lyǵy bul qadamǵa «halyqtyń talabyn eskerip bardy» dep jazady. «Qaýipsizdik Keńesi bizge basqadaı tańdaý jasaýǵa múmkindik qaldyr­mady. Endi aqyryna deıin baramyz» – bul tuıyqqa aparyp ti­reıtin sóz. Bular qyńyraıady eken dep endi halyqaralyq qoǵam­das­tyqtyń da olardyń yńǵaıyna jy­ǵylýy ekitalaı.
Árıne, ıadrolyq qarýdy qol­da­ný qaýpi bolmaǵany jaqsy. Sóıtse de bul qaýipti tym asyra baǵalaý da artyq. Dál búgin Soltústik Koreıa Ońtústik Koreıaǵa jáne onyń odaqtasy AQSh-qa ıadrolyq qarý­men soqqy berip, olardy úlken shy­ǵynǵa ushyratady degenge, bas­qalardan buryn, Phenıannyń ózi de senbeıdi. Oǵan jaýap soqqy óz­deriniń túbine jetetinin olar jaqsy biledi. Bulardyń basty maq­saty – bopsa. Sondyqtan da jurt­shylyq arasynda ıadrolyq úreı týǵyzýdyń da jóni joqtaı.
Kerisinshe, ıadrolyq qarýmen oı­naý Soltústik Koreıa basshy­ly­ǵyn tuıyqqa tireıtini daýsyz. Bul tuıyqtan shyǵý ońaıǵa soqpaıdy. О́ıtkeni, olar basqalarmen qarym-qatynastaǵy senim jolyn kesip tas­tady. Tipti endi olardyń bu­rynǵy odaqtasy demegenmen, ti­leý­les­teriniń ózi qoldamaıtyny anyq. Al Qytaı ashyq aıyptap otyr. Eń qıyny – osynaý josyqsyz saıası oı­ynnan japa shegetin bılik­tegi­ler emes, qarapaıym qara halyq. Biraq sol halyqtyń da shydamy taý­sylýy múmkin.

Barsha dúnıe tanıtyn Daǵystan

О́tken aptada Reseı Federasııasynyń Daǵystan respýb­lıkasynda basshylyq aýysty – Magomedsalam Magomedovtiń ornyna Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın belgili saıasatker Ramazan Abdýlatıpovty ýaqytsha basshy etip taǵaıyndady.

Jeke memleket te emes, bir federaldyq eldiń bir nysanynda basshynyń aýysqanyn sóz etýdiń ne jóni bar deýge de bolar. Biraq biraz jurt biraz eldi bilmegenimen, Da­ǵystandy biledi. Ártúrli jaǵynan. Keshegi keńestik zamanda Rasul Ǵamzatovtyń «Meniń Da­ǵystanym» degen tamasha kitabyn oqyp, bul el talaı adamnyń júre­ginde jattalyp qalǵan. Bul elden shyqqan balýandar álemdi tańdan­dyrady. Azattyq úshin arpalysqan azamattary qandaı! Ádebıeti de álemge áıgili.
Sońǵy kezde bul respýblı­ka­daǵy jamanat ister kóbirek aýyzǵa ilinip júr. Atys-shabys osy elde. Onyń adamdary ózderin qoıyp, Máskeýdi shýlatyp jatady: metroda jarylys jasaıdy, kisi óltiredi, jurtty tańdandyrǵan toı ótkizedi, sol toıda atys ta bolady. Ýahabıtter, tarakattar, jamaǵattar degender de osy elde. Olar Máskeý jibergen arnaýly bólim sarbazdarymen soǵysyp, olardy óltiredi, ózderi de óledi.
Bılikke talas tipti bólek, áý­let­ter bolyp qyrqysyp jatady. Jýr­nalısterdiń, sottardyń, mı­nıs­tr­lerdiń, din basshylarynyń, bıznes­menderdiń óltirilýi de jurt­qa tańsyq emes. Bul respýblıka ózin asyraý úshin Máskeýden aqsha suraıdy, al «Anjı» deıtin fýtbol komandasyna oıynshylar, jattyq­tyrýshylar jaldaý úshin mıllıon dollarlap qarjy jumsaıdy. Bu­laryń qalaı dep su­raıtyn adamdar joq sııaqty.
Al bul respýblıkada tártip ornatýǵa Máskeý de, el ishinde de esh­kimniń shamasy kelmeıtindeı. Bas­qasyn bylaı qoıǵanda, búginge deıin bılik tizginin ustaǵan Magomedsalam Magomedov respýblı­ka­daǵy asa be­deldi áýletten shyqqan adam edi. Ony Máskeý qoldady, óziniń qomaqty qarjysy da boldy. Biraq elde naqty tártip ornata almady.
Osy jerde onyń ákesi Magomedalı Magomedov týraly da aıta ketken jón. Respýblıkany búginge jet­kizgen sol adam. Jurttyń aıtýyna qa­raǵanda, ol 90-shy jyldarda Da­ǵystandy mekendegen halyq­tar­dyń ózara qyrqysýynan saqtap qalǵan. Al bul elde otyz tilde sóıleıtin halyq bar. Bir kezde týyspyz, múd­de-maqsatymyz bir deı­tin olar bú­ginde bir-birin túsingisi kelmeıdi. О́z kósemderi bar, bas­qalardy moıyn­daǵysy joq. Jurt bir-birimen qarý­dyń, aqshanyń ti­limen sóılesedi.
Endi osy elge Ramazan Abdýlatıpov tártip ornata ala ma? Ony kózi qaraqty jurt sonaý toq­sanyn­shy jyldardyń basynan beri bile­di. Ol orystan basqa ult ókilderi ishinen shyqqan asa bedeldi qaırat­ker retinde tanylǵan. О́ziniń jú­ıeli pikirimen, ótkir máselelerdi she­shýge baılanysty parasatty usy­nystarymen jurtty moıyn­dat­­qan edi. Sonyń arqasynda ol úlken derjavanyń mınıstri de boldy, parlamenttiń senatory da, depýtaty da bolyp saılandy. Jaı bir respýblıkanyń ǵana emes, Reseıdeı derjavanyń da bir basshysy bol­ǵan­daı bedelge jetken. Bi­raq oǵan ondaı qyzmetti qımaı, syrt jaqqa elshilikke jibergen. Kim biledi, sonda ol Daǵystanǵa ji­berilgende, on­daǵy jaǵdaı bú­gin­de basqasha bolar ma edi deıdi jurt.
Onyń bul respýblıkada bılik tizginin ustaýynyń nátıjesi qan­daı bolaryn boljaý qıyn. Abdýlatıpov – kúshtiń de, aqshanyń da ti­limen sóılemeıtin qaıratker. Onyń halyqpen sóılesýge umty­latyny da daýsyz. Jáne halyqpen til tabysatyny da anyq. Al Más­keýdiń ony barynsha qoldaýdan basqa sharasy da joq. Sóıtip, olar úsh jaqtap osynaý respýblıkada tamyryn tereńge jibergen qyl­mys­tyq dúnıeni jeńe ala ma? Jurt osy suraqqa jaýap izdeıdi, qadaǵalap otyratyn bolady.

Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».