Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Ádebıettanýda narrator, narratologııa degen uǵymdar paıda bolmaı turyp Alash urandy ádebıettiń ókili baıanshynyń basty qasıetin «Aqbilekte» tamasha kórsetti. «Kúnikeıdiń jazyǵynda» da avtordyń emes, narratordyń qyzmeti basym. Iаǵnı shyǵarmaǵa avtorlyq jeke kózqarasyn tyqpalamaı, bolǵan oqıǵany keıipkerlerdiń ózderine aıtqyzyp, ári qaraı da baıanshynyń qyzmetin qoldanatyn Júsipbekteı sheber jazýshy az. «Qaratory, orta boıly, qoshqar tumsyq, túlki murt, shúńirek kóz jigitpin. Jasym jıyrmanyń jeteýine shyǵyp tur. Atym – Bekbolat» nemese «Men tańqy muryn, badyraq kóz, shunaq qulaqtaý, kirpi shash, qyrys mańdaı, qarasur jigitpin. Jasym 35-te. О́zim Muqash bolǵaly aýzym asqa, aýym atqa jaryǵan emes» dep keıipkerlerge óz jaıyn, óziniń maqsat-muraty men arman-ańsaryn jaıyp salǵyzýdy qazaq prozasynyń tarıhynda alǵashqylardyń qatarynda Aımaýytov bastady. Bul sheberlik keıipkerdi kózben kórgendeı áser beretini óz aldyna, onyń minez-qulqy, dúnıetanymy, nıeti, bári-bári aıqyn. Aqbilek qyzdyń basynan ótken aýyr da azapty oqıǵanyń, onyń ári qaraıǵy shym-shytyryq ómiriniń negizgi sebepshileri bizdińshe úsh adam. Jazýshy pák qyzdyń basynan ótken oqıǵany qazaq dalasyndaǵy jaǵdaılarmen baılanystyra otyryp baıandamas buryn, eń aldymen sol úsheýin jeke-jeke «sóıletedi».
Bekbolat
О́ziniń aıtýynsha ákesi neshe jyldaı elýbasy, aýylnaı, bı bolǵan jigit onnan asqan soń-aq qoly bos jigitterdiń boqaýyzyn, bylapyt áńgimesin tyńdaı júrip erjetedi. Joldastaryna erip oıyn-saýyq quryp, nasybaı atýdy, myltyq atýdy, qus salyp, ıt júgirtýdi úırengenin, odan qalsa ákesi aıttyrǵan Jamanbalanyń shotpaq qara qyzyn mensinbeı, Mamyrbaıdyń Aqbilegin elden tańdap aıttyrǵanyn da maqtana baıandaıdy. Boıjetken qalyńdyǵyna, ıaǵnı Aqbilekke joldastaryn ertip jasyryn kezdesýge kele jatyp, taý bókterinen jolaýshylardyń aldyn oraı qashqan or qoıandy qýyp júrip, birtalaı ýaqytty tekke ótkizedi. Qyz aýlyna taıana bergende shýlaǵan ıttiń, «apataılaǵan» Aqbilektiń daýsyn, at tuıaǵynyń dúbirin estip, zorlyqshylardy qýa jónelgenimen, oń ıyǵynan jaralanyp, kózi qaraýytyp, joldastarynyń janynda qala beredi.
Aqtar qashqan, qyzyldar qýǵan, el ishi ábigerge túsip, kimdi jaqtaımyz, kimdi dattaımyz, aldaǵy tirshilik áldeqalaı bolar eken degen almaǵaıyp shaqta qannen-qapersiz ıt júgirtip, qus salyp, sulý qyzdy qushýdy ǵana maqsat etken maqtanshaq Bekbolattyń qalyńdyǵyn orystar kóz aldynda tartyp áketkende qaırat qyla almaǵany, joldastarynyń da ózi sııaqty yrqyl-jyrqyldan uzap kórmegen jandar ekeni bir epızodtyń ózinde belgili bolady.
Ofıser
«Erkin, qyzyq ómirdi, jan tynyshtyqty kim jaqsy kórmeıdi?Adam tilegenin isteýge erikti bolsa, turmys osyndaı bolar ma edi? Bireý yrysty, bireý sorly bolar ma edi? Adamda erik joq. Dúnıede taǵdyr bar, lajsyz ómirge kóný bar: taǵdyr degen sondaı, bostandyq, erkindik degen joq». Bul ofıserdiń sózderi.
Tambov gýbernııasyndaǵy baı alpaýyttyń kishi balasy úkimetti qara jumysshy men qara soldatty joqtaǵan bolshevıkter alyp ketken soń qul-qutanǵa baǵynǵysy kelmeı, soǵysyp, jeńilip, qashyp bara jatyr. Altaıdyń bir tyǵyryǵynda qyzyldardan jan saýǵalap, mańaıdaǵy qazaqqa shabýyldap, azyqqa mal, baspanaǵa kıiz, tósenish, ydys-saıman alyp tirshilik qyp jatqan bulardyń qarasy jetpis shaqty adam.
Ofıser «biz de áıel qushqymyz keledi» deıdi. Biraq onyń oıynsha qazaq nadan bolǵan soń jatyrqaıdy, jırenedi, qazaq qyzy orys jigitin súımeıdi. Sońynda «biz ázir tirimiz. Tirshilik degen – arpalysyp kúneltý degen sóz. Endeshe, biz tirshilik qyp júrmiz» dep oı túıedi. Ol ózderiniń zorlyqshyl áreketterin osylaı aqtaıdy. Aqbilekti az kún áıel qylǵan, sońynda óltirip ketpekke bel baılaǵan ofıser tirshilik úshin eshkimdi de aıamaıdy.
Muqash
Sóz basynda jaıy belgili bolǵan, aýzy asqa, aýy atqa jarymaǵan Muqashtyń da ómirlik fılosofııasy bar. «Oıǵa alǵanyn istemegen jigit jigit pe!». Sarań, jaman Tóleýbaıdyń qozysyn baqqanda dambaly borsha-borsha, shekpeni órim-órim bolyp, jalbańdap, keıip, jylamsyrap júretin Muqash Badyǵuldyń jylqysyn baqqanda kózi ashylyp, ózi aıtqandaı «kisi bolady». Jylqy juttan keıin esikte júrgisi kelmeı, parahodqa jumys qylýǵa jaldanyp, О́skemen, Zaısan, Semeıdi kóredi. Azyn-aýlaq oryssha úırenedi. Elge kelip, bolshevıkter týraly baıdyń malyn, artyq qatynyn, jerin kedeıge tartyp áperedi degen ósekterdi estigen soń, «balshabaıdyń jásheıkesine jazylyp, besatardy moınyna salyp» shyǵa keledi. Is munymen biter me? О́zine qyryn qaraǵan kisilerdiń úıin tintip, qorqytyp, kór-jer alyp, aqtardan qalǵan qarýlardy izdestirip, qazynanyń múlkine de qol sala bastaıdy. El ishinde «shoqynyp ketti» degen atqa qalady. Ústinen aryz boraıdy. Munyń negizgi maqsaty – bolys bolý. Sol jolda eshteńeden tartynbaıdy. Biraq Aqbilektiń qaladaǵy aǵasy Tólegen Muqashtyń ústinen jazylǵan aryzdardy alyp, keńsege tapsyrady. Osy jerde Muqash kektenedi. Tiri bolsa, aldyna keltirem dep ishteı sert baılaıdy. Sondaǵy oılaǵany – jaýynyń qaryndasynyń aryn taptatý. Orystarǵa. Ol óziniń merezdigin, kekshildigin, satqyndyǵyn bylaısha aqtaıdy: «О́miri baıdan, kúshtiden qorlyq-zorlyq kórip keldim. Áli de solardan kórip otyrmyn. Endi olardy men nesine aıaıyn?».
«Aqbilek» – psıhologııalyq turǵydan óte kúrdeli roman. Baı men kedeıdiń arasyndaǵy tap tartysy, zııaly jastardyń top-topqa bólinip arazdasýy, jańa úkimet ornaǵan tustaǵy qazaq aýylyndaǵy ózgerister, qala qazaqtarynyń orysshyldyǵy túrli arnalar arqyly shyǵarmadan kórinis tapqan. Aınalyp kelgende Aqbilek arqyly qurdymǵa túsken qazaqtyń óz beınesin tanısyń.
