Baıanǵalı Álimjanov: Arqama qanat bitkendeı boldy...

– Redaksııamyzǵa qosh kel­dińiz! Kitap qutty bolsyn! Buǵan deıin qyrǵyz jazýshysy Beksultan Jákıev oqyrmanǵa yńǵaıly etip Manas jyryn yqshamdap, «qysqarǵan emes, qysylǵan nusqasyn» basyp shyǵarǵan edi. Endi, mine siz qazaq oqyrmandaryna arnap, epostyń negizgi jelisin saq­taı otyryp, bir kitapqa toǵys­tyrdyńyz. Jalpy, bul ıdeıa qaıdan keldi?

– Qyryq jyl Manas jyryn jatqa aıtsam da, ony qazaqshaǵa aýdaramyn degen oı bolǵan emes. Byltyr Bishkekte I.Ara­­­baev atyndaǵy Qyrǵyz mem­­lekettik ýnıversıtetinde qa­zaq-qyrǵyz zııalylarynyń basyn qosqan úlken jıyn ótti. Ony uıym­dastyrǵan Halyqaralyq Túrki akademııasy. Onyń pre­zıdenti Darhan Qydyráli baýyrym meni qolqalap apardy. Sol jerde Manas jyryn aıttym. Qyrǵyz aqsaqaldary qatty rıza boldy. Sodan keıin, qonaqúıge jazýshy Arslan Qoıchıev keldi. Qyzyǵy sol, qonaqúıde Manas jyryn aıtyp otyrǵanymdy amerıkalyqtar estip qalsa kerek. Shamasy, Qyr­ǵyz taýlarynan qodas atýǵa kelgen ańshylar sekildi. Sondaǵy qyzmetshilerden qyzyǵa surap, bizdegi úndister osylaı án salady dep tamsanyp ketipti. Arqama qanat bitkendeı boldy, elge oralǵan soń birazǵa deıin toqtaı almaı jyr aıtyp júrdim. Sodan bir oı kóńilimde búr jardy. Osy qarqynmen Ma­nasty qazaqsha qaıta jyrlap shyqsam qaıtedi? Búgingi qazaq jastaryna ǵana emes, aǵa býyn jazýshylarǵa da olja bola­ry sózsiz. 67 kúnde Manasty qazaq­sha sóılettim. Munyń bir qu­pııa­sy bar. Jyrdy negizinen jat­tap aıtpaıdy, jan dúnıeńe sińgennen keıin ózi-aq janartaý­daı atqylaıdy. Eski zamanda aty áıdik manasshylar babamyzdan aıan alǵannan keıin ózinshe jyrlaǵan. Oqıǵa soraby bireý, aıtýy ártúrli. Ǵajaby da sol. Manas rýhyn saqtap, birneshe taraýdy ózim qostym. Qara sózben túıindep otyrdym. Orta tustan asqanda Darhan Qydyráli baýy­ryma habarlasyp, mán-jaıdy túsindirdim. Kóregen azamat qoı, birden qoldaı ketti. Nátıjesi, mine!

– О́tken ǵasyrdyń orta tu­synda M.Áýezovtiń muryndyq bolýymen «Manas» eposy qazaq tiline aýdaryldy. Jasampaz jyrdy ana tilimizde sóıletken – Q.Ju­malıev, Ǵ.Ormanov, T.Ja­­­­­rokov, D.Ábilev, J.Mol­da­­ǵalıev, Q.Bekqojın, Á.Táji­baev, H.Erǵalıev, S.Máýlenov, Ǵ.Qa­­ıyr­bekov sekildi sóz usta­lary. Alǵash qazaq dalasy Ma­nas rýhymen osylaı ta­bysqan edi. Bul jolǵy Manas­tyń erek­she­ligi nede?

– Menińshe, búkil adamzattyq baǵaly mádenı mura sanalatyn, túrki halyqtarynyń or­taq maqtanyshy, bir týǵan qyr­ǵyz eliniń daryndy jyrshy­lary san ǵasyrlar boıy jaratyp, bir arnaǵa qosyp, bir bı­ik­ke shyǵarǵan Manas epo­sy­nyń negizgi mazmunyn qa­zaq oqyrmandaryna túsinikti qylyp aıtyp berý de qazirgi zamanda óte qajet sııaqty. О́ıtkeni epos­tyń biriktirilgen nusqasy qyr­ǵyzsha 4 tom bolyp 1958 jyly jaryqqa shyqqannan keıin, ile-shala, 1961 jyly qazaq tiline aýdarylyp, Muhtar Áýezovtiń alǵysózimen 4 kitap bolyp basyldy. Odan beri alpys jyldaı ýaqyt ótti. Ol kitaptar bul kún­de sırek dúnıelerdiń qata­ryn­da, qolǵa túse bermeıdi. О́zi júz myń joldaı óleń. Qazirgi oqyr­­mannyń úńilip, bárin oqyp shyǵýy ekitalaı.

Al Shoqan Ýálıhanov 1856 jyly qyrǵyz manasshysynan jazyp alǵan «Kóketaıdyń asy» dep atalatyn bóligi – epostyń tolyq nusqasy emes, bir taraýy ǵana. Demek «Manas» jyryn tolyq oqyp, bilgisi keletin qa­zirgi qazaq oqyrmany úshin birtalaı qıyndyqtar barlyǵy ras. Sondyqtan telegeı teńiz, joıqyn jyrdy túsinikti qylyp jınaqtap, jumyrlap aýdaryp, túıindep aıtyp berýdi jón kór­dim. Bul – bir.

Ekinshiden, ár manasshy epos­ty tek jattap qana aıtpaı­dy, negizgi oqıǵa jelisin saqtaı otyryp, ózinshe jyrlaıdy. Qa­jet bolsa jaıyltyp, ıaǵnı ke­ńinen aıtady. Nemese, yqsham­dap, qysqasha qaıyrady. Men de epostyń keı tustaryn, shyǵar­mashylyq kóńil kúıge, yńǵaıyna qaraı ózimshe aıtyp shyqtym. Al «Jyr basy», «Er Kókshe men Nesqara», «Kózqaman», «Túıe men jalańash qatyn» sekildi taraý­lardy ózimshe jyrlap usy­nyp otyrmyn. Bul meniń Ma­nas jyryna qosqan salymym-úlesim dep qabyl alyńyzdar.

– Osy tusta bir zańdy suraq týady. Sizdi qazaq halqy aqyn, jazýshy, dramatýrg qana emes, myqty manasshy esebinde de jaqsy biledi. О́zińiz súıip aıtatyn áıgili epostyń qansha jolyn jatqa bilesiz?

– Manasshylar «buıyrǵa­nynsha aıtamyz» deıdi. Jyrdy pálen jol, túgen jol dep kim sa­nap otyr deısiń? Jalpy, men bilemin deý qatelik. Aıyr qal­paq­­ty aǵaıyndar «aıan bolmaı, baıan bolmaıdy» dep júıeleıdi sózin. Bala kúnimizden uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń bastamasy­men jaryq kórgen 4 tomdy jat­tap óstik qoı. Sodan úzip-ju­lyp aıtyp júretinmin. Bir kúni tań alageýimde tús kórdim. Appaq alyp nur sekildi jaýyngerler qasyma jaqyndaı kelip, áýenine keltirip aıt degendeı boldy. Bul tegin nárse emes dep oılap, jyrǵa degen áýestigim arta tústi. 1984 jyly «Manas qa­zaq jerinde» degen habar jasa­dyq. 1993 jyly qazaq-qyr­ǵyz aıtysy ótti. Men túıe min­dim. Sol aıtystyń ústin­de Manas jyrynan úzindi aıtyp, halyqtyń ystyq qoshemetine ıe boldym. Sol kezdegi Mádenıet mınıstriniń orynbasary She­rim­bek Shársheev degen kisi Ma­nastyń 1000 jyldyǵyna sha­qyr­dy. Sol uly toıǵa baryp, ha­­lyqaralyq baıqaýǵa qatysyp júldeger atandym. Synǵa túsken manasshylarǵa «Men qatysqan soń halyqaralyq boldy» dep kúlemin. Odan keıin Manas babamyz ekinshi ret túsime kirdi. Ma­nastyń kúmbeziniń qasynda Quran oqyp otyr ekenmin, qara sa­ýyt kıgen, atty áskerimen qa­symnan rıza bolǵandaı óte shyq­ty.

– Asyl babamyz aıan bergen eken ǵoı. Tehnıkanyń ti­lin meńgergen bizdiń býynǵa jyrshylyq óner eski zaman­nyń esteligi sııaqty kórinedi. Bázbireý dastan-qıssalardy jat­qa biledi eken dese, tańǵala-tamsana qaraımyz. Sizdiń bo­ıyńyzǵa bul óner qaıdan keldi?

– Bala kúnimizde ákemizdiń tize­sinde otyryp batyrlar jy­ryn tyńdaıtynbyz. Ákem Taqan maıdanǵa qatysqan adam, 4-aq synyptyq bilimi bar. Biraq baıa­ǵynyń adamdary bir-bir ensıklopedııa edi ǵoı. Bizdiń kezimizde kitap oqý «moda» bolatyn. Bi­rinshi synypqa barǵanymda qo­lyma alǵan kitabym «Qazaq eposy» boldy. Baqsam, ákemniń ákesi Álimjan qıssashy bolypty. Anam Bátıma da «Qalqaman-Ma­myr» jyryn jatqa aıtyp otyratyn. Zamannyń bir qıyn kezi edi, sonda danyshpan Shákárim atamyz­dyń atyn da bilmeıdi eken. Qaıdan estigenin suraı qal­saq, «qyz kúnimde óz elimde úı­rengenmin» dep jaýap beredi. Shá­kárim aqtalǵanda, sheshem dúnıe­den ozdy. О́leń ólmeıdi degen sol. Jyrdyń besiginde óstim. Jyrdy jattaımyn dep jattamaısyń, janyńa sińip ketedi. Qazaq jyrynyń bárin bilemin dep aıta almaımyn, ómir­lik serik bolyp ketkenderi az emes. Baıaǵy qazaq jadyna sengen. Mı jumys isteıdi, shıryǵady. Tutas kitaphanany bastarynda saqtaǵan quımaqulaqtar bolǵan bizdiń topyraqta. Reı Bred­be­rıdiń «451° farengeıt boıyn­sha» romanyndaǵydaı. Bizdiń atalarymyz bir-bir kitaphana edi. Jyrshy – matrısa, tól týyn­­­dyny bolashaqqa jet­ki­zýshi. Jyr­shynyń aýzymen kó­ne dá­ýirdegi ata-babalarymyz sóı­lep turǵandaı bolady. Ál­debir kezdesýde jyr, ańyz aıt­qa­nymda, aýdıtorııada otyrǵan orys tildi baýyrlarymyzdyń ózi aýzyn ashyp tyńdady. «Siz jyr aıt­qanda janymyz tolqıdy, basqa jaqqa qaraý múmkin emes!» deıdi. Bul – ańyz rýhynyń kúshtiligi.

– Osy tusta áńgime­niń aýa­nyn sizdiń shyǵarmashy­ly­ǵyńyzǵa qaraı bursaq. Orys oqyrmandary demekshi, orys aýdıtorııasyna arnap birneshe shyǵarma jazdyńyz. Olardyń deni shetelde basylyp shyqty. О́zge ult ókilderi qazaq ańyz­daryn qalaı qabyldady? Nege oryssha jazdyńyz?

– Bul týyndylarym da hal­qymyzdyń jyrshylyq dás­túrinen nár alady. Shyǵar­malarymnyń 10 paıyzy ǵana ózge tilde óris jaıdy. Sebebi bizdiń tarıhty osy kúnge deıin orystar keńestik ıdeologııanyń talǵamyna saı jazylǵan týyndylardan oqyp, túsinip keldi. Sony eskere otyryp, «Abylaı han jáne onyń batyrlary» degen oryssha povest-ańyz jazdym. Tarıhı oqıǵaǵa negizdelgen shyǵarmanyń maqsaty – shetel oqyrmandaryn tartý. Qazaqtyń ańyz-ápsanalaryn orys tildi oqyrman bilsin degen nıet boldy. Sol tusta «Kóshpendiler» fılmi túsiriletin bolǵan soń qoljazbamdy sandyqqa tastaı salǵanmyn. Alaıda kınokartına oıdaǵydaı jemis bermegen soń, qaıta qolǵa alýyma týra keldi. Áıdik ańyzdarymyzdy ózgertpeı kórkem shyǵarmaǵa arqaý ettim.

Odan keıin orys tilinde «Júz jyldyq tolǵaý» atty romanym jaryq kórdi. О́tken tarıhty bilýimiz kerek, biraq búginginiń ósh­pendiligine aınaldyrýǵa tıis emespiz. Sonda romandaǵy Asan­baı Bektemirov aıtady: «Bir adam bir adamdy jek kórse – drama, bir halyq bir halyqty jek kórse – tragedııa» dep. Osyndaı oılardan týǵan shyǵarma edi. Roman basylyp shyqqan soń Ult­­­tyq akademııalyq kitap­ha­na­da halyqaralyq jıyn ótti. Orys­tyń úlken jazýshysy Geor­gıı Vladımırovıch Prıahın keldi. Men sahnaǵa shyǵyp, quttyqtaý sóz sóılep, artynan Manas jy­­­ryn aıttym. Dúnıejúziniń túkpir-túkpirinen kelgen jazýshylar shýlap ketti. Ýdmýrtııa kitap­han­a­synyń dırektory qo­naqqa shaqyryp, artynan ýdmýrt­tarmen dos bolyp kettim. О́leń­derim ýdmýrt tiline aýdaryldy. Eń ǵa­jaby, qonaqtar qa­tarynda otyrǵan Prıahın qaı­ran qaldy. Kitabymdy syıǵa tarttym. Ar­tynan orystyń dańqty jazýshysy alǵysóz jazyp, Máskeýde qaıta basylyp shyqty. Odan keıin «Roman-gazetaǵa» basyldy. Odan aǵylshyndar aýdardy. Búginde álemge áıgili Amazon elek­­trondy kitaphanasynda tur.

Al Prıahınniń alǵashqy po­vesine Shyńǵys Aıtmatov al­ǵysóz jazyp bastyrǵan eken. En­di sol orys klassıgi maǵan ba­ta be­rip, jolymdy ashty. Mun­daǵy aıt­paǵym, osy bir ıigilikke arýaq­­ty Manas jyry sebep bol­­dy.

Máskeýde ekinshi ret basy­lyp shyqqan «Júzjyldyq tol­ǵaý» kitabymnyń Kókshetaýda tusaýkeseri ótetin boldy. Meni arnaıy jıynǵa shaqyrdy. Bi­raq bas tarttym. Alystan meni áýre­legenshe, kitapty oqyrman­darǵa taratyp, pikir almasqan áldeqaıda jaqsy bolar edi dedim. Bir aıdan soń 100-ge tarta adam jınalyp, talqyǵa salypty. Ony maǵan sol kezdesýde án aıtýǵa kelgen ánshi jigit ha­barlasyp aıtty. Romandy oqyp shyqqan kitaphanashy orys áıel kózine jas alyp, tolqyp sóılepti. Orys ımperııasynyń qazaq halqyna kórsetken kesapaty men qorlyǵyna nalyp, jany aýyrǵan ǵoı! Bizge belgili tarıh olarǵa beımálim. Biz onyń kiltin taýyp, jetkizýimiz kerek. Roman epıgrafy: «Soǵys tarıhy bizdi beıbitshilikke, dushpandyq tarıhy – dostyqqa úıretýge tıis!»  deıdi. Osy tilekten týǵan týyndylar edi.

– Sózdiń ashyǵy kerek, búginde «Manasqa» talasatyn­dar kóp. Onyń ishinde biz de barmyz. Manas jyryn túrki halyqtaryna ortaq mura dep esept­eısiz be? Sizdiń oıyńyz qalaı?

– «Manas» – qyrǵyz halqynyń ǵasyrlar boıy týdyrǵan kórkem eposy. Bul úlken darııa sekildi. Qyrǵyzdar shyǵarmashylyq darynyn bir arnaǵa quıa bergen. Epos – tarıhı derek emes, kórkem shyǵarma. Tarıhı oqıǵalardyń, talaıly taǵdyrlardyń kórkem sáýlesi. Onyń ishinde basqa halyq­tardyń bolýy zańdy. О́ner týyn­dysyn tanýda, tarıhqa kóz­qarasta saıasat aralaspaý kerek. Tarıh – obektıvti shyndyq. «Manas» – daýsyz qyrǵyz halqy­nyń jyry.

Keıbir qyrǵyz týǵandarymyz: «Manasqa qazaqtar talasyp alyp qoımaı ma?» dep qaýiptenip, anda-mynda aıtyp, jazyp ta júr. Maǵan da qyrǵyz eline barǵan bir saparymda: «Ýaqyt óte qazaqtar: Bizdiń aqyn Baıanǵalı aıtqan, sondyqtan Manas qazaqtiki dep talasyp júrmeı me?» dep, qyzyq ta qıyn suraq qoıǵan. Men kúlip: «Joq, «Manasqa» talas­paımyz, bizdiń qazaqtyń óz jyry jetedi ózine!» dep jaýap berdim. Jalpy, uly epopeıada talaı ǵasyrdyń oqıǵalary qatparlanyp, qyr­ǵyz­darmen qanattas, tektes halyq­­tardyń erleri men jer-sýla­rynyń kór­kemdik kórinis tabýy zańdy. Demek, «Manas» jyrynan qazaq­qa, taǵy basqa da halyqtarǵa qatysty kórkem obrazdardy, tarıhı oqıǵalardy, rýlar men tulǵalardy, etno­gra­fııalyq, tanymdyq dúnıe­lerdi izdep, taýy­p jatsa, ol jyr­ǵa talasqandyq emes! Qaı­ta ol jyr áleminiń baı­lyǵyn, qam­tyǵan keńistigi men ýaqy­tynyń keńdigin, qundy derek­ter­diń moldyǵyn kórsetse kerek. Al qyrǵyz halqynyń ba­tyr­lyq jyry «Manas» túrki halyq­tarynyń ortaq maqtanyshy bolsa, ol úlken mereı emes pe?!

– Sózińizdiń jany bar. Jyr­da túrki halyqtaryna or­­taq ataýlar kóptep kezde­sedi. Sodan ba, keıbir zertteý­shi­lerimiz jeke bir ulttyń mu­ra­syna telýge qımaıdy.

– Áıteýir, jyrda atalady eken, aty uqsaıdy eken dep, jón-josyqsyz ózine telýshilik te baıqalady. Mysaly: jyrda Qosaı dáý men Er Kókshe kórnekti tulǵalar retinde beınelenedi. Qazaq tarıhynda birneshe ataqty Er Kókshe, Er Qosaı belgili jáne olar ataly, balaly bolyp keledi. Al «Manas» eposyndaǵy Qosaı – Qataǵannyń hany, qazaqqa da, Er Kókshege de tikeleı qatysy joq! Jáne ol jas jaǵynan Er Kók­sheniń ákesimen qatar. Al Er Kókshe qazaqtyń hany bolyp aıtylady. Altaıda týǵan, Manas batyrmen bala kúnnen birge ós­ken. Qyrǵyzdarmen kórshi bolyp, qatar júrgen. Qambar han, odan Aıdar han, odan Er Kókshe. Al sonda bul qazaq tarıhyndaǵy qaı Er Kókshe degen suraqqa dál jaýap joq.

О́zine tartyp, epostaǵy Er Kókshe, Er Qosaı bizdiń atamyz dep júrgen baýyrlarymyz da bar. О́ıtip jobalap, qıys­tyryp, ıip ákele bersek, ótirik­ke urynýymyz op-ońaı. Bul jer­­de biz «Manastyń» tarıhı she­jire emes, kórkem jyr ekenin eskerip, epostaǵy Er Kókshe beı­ne­sin tarıhı batyrlardyń tul­ǵa­synan bastaý ala otyryp jasalǵan poetıkalyq obraz re­tinde qaraǵanymyz abzal.

– Manasty negizge ala otyryp, qazaq, qyrǵyz ataýyna qatysty túıtkilder týrasynda sóz qaýzasaq...

– Qazaq pen qyrǵyzdyń arasyna otarshyl ımperııanyń salyp ketken taǵy bir túıtkili – qazaq-qyrǵyz ataýy. Tarıhtan belgili, patsha ımperııasy qazaq halqyn «kırgız-kaısak» dep, tipti bertin kele birjolata «kırgız» dep ataǵan. Al qyrǵyz ba­ýyr­larymyzdy «dıkokamennye kırgızy» dep, keıinnen «karakırgızy» dep burmalap ataǵan. Bizdiń halqymyzǵa keıin­nen, 1926 jyly ǵana resmı túrde qazaq ataýy qaıtaryldy. Biraq soǵan qaramastan, orys­tardyń ataýyna mán de bermeı, qazaq halqy ózin qazaqpyz dep, qyr­ǵyz eli ózin qyrǵyzbyz dep keldi ǵoı! Al endi myna qy­zyq­ty qarańyz. 2006 jyly Qyr­­­ǵyzstanda, Bishkekte «Álem ha­lyq­tary epostarynyń Birinshi Dúnıejúzilik festıvaline» qa­tys­tym. Sonda maǵan bir qyr­ǵyz jýr­nalısi rahmet aıtty: «Siz «Manasty» aıtyp, mine, naǵyz óz tilińizdi taptyńyz! Qazaqtar bizden shyqqan ǵoı!» dep qarap tur. Kúıip kettim: «Qalaısha?» «Qazaqtar buryn qyrǵyz bolǵan. Keıin qazaq bolyp ketti!» deıdi. Mine, otarshyldyq saıasattyń sanamyzdy qalaı oırandaǵanyn kórińiz. Sabyrǵa kelip, álgi kisige túsindirip aıtyp berdim. Qazaq qyr­ǵyzdan shyqqan nemese qyrǵyz qazaqtan shyqqan degen qańqý sózder de az emes. Al ata­larymyz: «Qyrǵyz, qazaq bir týǵan!» dep shegelep aıtyp ketken. Bir týǵan, ıaǵnı birge týǵan, aǵaıyndy! Birinen biri týǵan dep turǵan joq qoı. Sondyqtan qazaq, qyrǵyzdy birinen biri shyqqan deý – múlde ushqary, qate, qısyq sóz!

– Sóz arasynda qyrǵyz jýr­­­nalısiniń áreketin mysalǵa aldyńyz ǵoı. Jalpy, Manas jy­rynyń kóne nusqasyn hatqa tú­sirgen Shoqan Ýálıhanov. Odan keıin basyna qara bult tón­­­gende uly jazýshymyz Muh­­­tar Áýezov arasha tústi. Tol­­ǵamdy ta­rıhshy Álkeı Mar­­­ǵulan­nyń da eńbegi ushan-te­ńiz. Bu­dan qandaı da bir qo­ry­­­tyndy shy­ǵarýǵa bola ma ózi?

– Jalpy, Shoqan Ýálıhanov jyrdy 1856 jyly Ystyqkól ekspedısııasynda Qarqara jaılaýynda ótken keleli keńeske qatysa júrip, qyrǵyz Boranbaı bı aýylynda jazyp alady. Ol epostyń eń bir shúıgin taraýy «Kóketaıdyń asy» jyryn hatqa túsirip, orys tiline aýdaryp, orys pen Eýropa ǵylymyna alǵash ret tanystyrǵan, epostyń zerttelýine óris ashqan. Sol Sho­qan jazyp alǵan nusqa qapııada uzaq jyldar joǵalyp ketkende, qazaqtyń ataqty ǵulamasy Álkeı Marǵulan qarańǵy arhıvterden jansebildikpen izdep tapty. Qazaqshalap, faksımılesimen qosa jarııalady. «Shoqan jáne «Manas» degen tereń ǵylymı zertteý eńbegin jazyp shyǵardy. Álekeńniń eńbegi sonysymen qundy. О́kinishke qaraı, qyrǵyz ǵalymdary Marǵulannyń bul eńbegine úrke qarady. Oǵan sebep – qazaq ǵalymy jyrdaǵy jer-sý, rý men adam attarynan jalpy túrik halyqtaryna, aı­ryqsha qazaqqa jaqyn derekter taýyp, ortaq saryndardy kóbirek qaýzap ketkendigi bolý kerek. Sodan baryp Marǵulan «Manasty» qazaqtandyryp jatyr degen qańqý sóz de shyǵyp ketken tárizdi. Men stýdent kezim­nen jaqsy kórip oqyǵan kitap­ta­rymnyń biri – osy «Shoqan jáne «Manas». Onda qyzyqty tarıhı derekter asa mol. Ras, Álkeı Marǵulan atamyzdyń keıbir tujyrymdarymen men de ke­lispeımin. Biraq ǵylym bolǵan soń, pikirtalas bolý kerek. Daýly máseleler bar eken dep, ondaı irgeli eńbektiń baǵa­­syn tómendetýge, esepten shy­ǵaryp tastaýǵa bolmaıdy ǵoı. Sondyqtan «Manas» jyryna qatysty úlken eńbek jasaǵan qa­zaq arystarynyń qatarynda akademık Álkeı Marǵulannyń da aty qurmetpen atalýǵa tıis. Al epos­ty zerttep, atyshýly 1952 jylǵy konferensııa­da qyrǵyz baýyr­larymyzdy qoldap, basyn báıgege tigip, bed­elin salyp qorǵap shyq­qan Muhtar Áýezovtiń eńbegi óz aldyna bir tóbe. Osydan-aq qazaq zııaly­la­rynyń Manas jyryna degen qurmetin ańdaýǵa bolatyndaı. О́z kezeginde qyrǵyz halqy da bizge erekshe qoshemet kórsetedi. Soǵan bir qalpaıyp qalamyz.

– О́reli áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Muhtar KÚMISBEK,

«Egemen Qazaqstan»