– Redaksııamyzǵa qosh keldińiz! Kitap qutty bolsyn! Buǵan deıin qyrǵyz jazýshysy Beksultan Jákıev oqyrmanǵa yńǵaıly etip Manas jyryn yqshamdap, «qysqarǵan emes, qysylǵan nusqasyn» basyp shyǵarǵan edi. Endi, mine siz qazaq oqyrmandaryna arnap, epostyń negizgi jelisin saqtaı otyryp, bir kitapqa toǵystyrdyńyz. Jalpy, bul ıdeıa qaıdan keldi?
– Qyryq jyl Manas jyryn jatqa aıtsam da, ony qazaqshaǵa aýdaramyn degen oı bolǵan emes. Byltyr Bishkekte I.Arabaev atyndaǵy Qyrǵyz memlekettik ýnıversıtetinde qazaq-qyrǵyz zııalylarynyń basyn qosqan úlken jıyn ótti. Ony uıymdastyrǵan Halyqaralyq Túrki akademııasy. Onyń prezıdenti Darhan Qydyráli baýyrym meni qolqalap apardy. Sol jerde Manas jyryn aıttym. Qyrǵyz aqsaqaldary qatty rıza boldy. Sodan keıin, qonaqúıge jazýshy Arslan Qoıchıev keldi. Qyzyǵy sol, qonaqúıde Manas jyryn aıtyp otyrǵanymdy amerıkalyqtar estip qalsa kerek. Shamasy, Qyrǵyz taýlarynan qodas atýǵa kelgen ańshylar sekildi. Sondaǵy qyzmetshilerden qyzyǵa surap, bizdegi úndister osylaı án salady dep tamsanyp ketipti. Arqama qanat bitkendeı boldy, elge oralǵan soń birazǵa deıin toqtaı almaı jyr aıtyp júrdim. Sodan bir oı kóńilimde búr jardy. Osy qarqynmen Manasty qazaqsha qaıta jyrlap shyqsam qaıtedi? Búgingi qazaq jastaryna ǵana emes, aǵa býyn jazýshylarǵa da olja bolary sózsiz. 67 kúnde Manasty qazaqsha sóılettim. Munyń bir qupııasy bar. Jyrdy negizinen jattap aıtpaıdy, jan dúnıeńe sińgennen keıin ózi-aq janartaýdaı atqylaıdy. Eski zamanda aty áıdik manasshylar babamyzdan aıan alǵannan keıin ózinshe jyrlaǵan. Oqıǵa soraby bireý, aıtýy ártúrli. Ǵajaby da sol. Manas rýhyn saqtap, birneshe taraýdy ózim qostym. Qara sózben túıindep otyrdym. Orta tustan asqanda Darhan Qydyráli baýyryma habarlasyp, mán-jaıdy túsindirdim. Kóregen azamat qoı, birden qoldaı ketti. Nátıjesi, mine!
– О́tken ǵasyrdyń orta tusynda M.Áýezovtiń muryndyq bolýymen «Manas» eposy qazaq tiline aýdaryldy. Jasampaz jyrdy ana tilimizde sóıletken – Q.Jumalıev, Ǵ.Ormanov, T.Jarokov, D.Ábilev, J.Moldaǵalıev, Q.Bekqojın, Á.Tájibaev, H.Erǵalıev, S.Máýlenov, Ǵ.Qaıyrbekov sekildi sóz ustalary. Alǵash qazaq dalasy Manas rýhymen osylaı tabysqan edi. Bul jolǵy Manastyń ereksheligi nede?
– Menińshe, búkil adamzattyq baǵaly mádenı mura sanalatyn, túrki halyqtarynyń ortaq maqtanyshy, bir týǵan qyrǵyz eliniń daryndy jyrshylary san ǵasyrlar boıy jaratyp, bir arnaǵa qosyp, bir bıikke shyǵarǵan Manas eposynyń negizgi mazmunyn qazaq oqyrmandaryna túsinikti qylyp aıtyp berý de qazirgi zamanda óte qajet sııaqty. О́ıtkeni epostyń biriktirilgen nusqasy qyrǵyzsha 4 tom bolyp 1958 jyly jaryqqa shyqqannan keıin, ile-shala, 1961 jyly qazaq tiline aýdarylyp, Muhtar Áýezovtiń alǵysózimen 4 kitap bolyp basyldy. Odan beri alpys jyldaı ýaqyt ótti. Ol kitaptar bul kúnde sırek dúnıelerdiń qatarynda, qolǵa túse bermeıdi. О́zi júz myń joldaı óleń. Qazirgi oqyrmannyń úńilip, bárin oqyp shyǵýy ekitalaı.
Al Shoqan Ýálıhanov 1856 jyly qyrǵyz manasshysynan jazyp alǵan «Kóketaıdyń asy» dep atalatyn bóligi – epostyń tolyq nusqasy emes, bir taraýy ǵana. Demek «Manas» jyryn tolyq oqyp, bilgisi keletin qazirgi qazaq oqyrmany úshin birtalaı qıyndyqtar barlyǵy ras. Sondyqtan telegeı teńiz, joıqyn jyrdy túsinikti qylyp jınaqtap, jumyrlap aýdaryp, túıindep aıtyp berýdi jón kórdim. Bul – bir.
Ekinshiden, ár manasshy eposty tek jattap qana aıtpaıdy, negizgi oqıǵa jelisin saqtaı otyryp, ózinshe jyrlaıdy. Qajet bolsa jaıyltyp, ıaǵnı keńinen aıtady. Nemese, yqshamdap, qysqasha qaıyrady. Men de epostyń keı tustaryn, shyǵarmashylyq kóńil kúıge, yńǵaıyna qaraı ózimshe aıtyp shyqtym. Al «Jyr basy», «Er Kókshe men Nesqara», «Kózqaman», «Túıe men jalańash qatyn» sekildi taraýlardy ózimshe jyrlap usynyp otyrmyn. Bul meniń Manas jyryna qosqan salymym-úlesim dep qabyl alyńyzdar.
– Osy tusta bir zańdy suraq týady. Sizdi qazaq halqy aqyn, jazýshy, dramatýrg qana emes, myqty manasshy esebinde de jaqsy biledi. О́zińiz súıip aıtatyn áıgili epostyń qansha jolyn jatqa bilesiz?
– Manasshylar «buıyrǵanynsha aıtamyz» deıdi. Jyrdy pálen jol, túgen jol dep kim sanap otyr deısiń? Jalpy, men bilemin deý qatelik. Aıyr qalpaqty aǵaıyndar «aıan bolmaı, baıan bolmaıdy» dep júıeleıdi sózin. Bala kúnimizden uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń bastamasymen jaryq kórgen 4 tomdy jattap óstik qoı. Sodan úzip-julyp aıtyp júretinmin. Bir kúni tań alageýimde tús kórdim. Appaq alyp nur sekildi jaýyngerler qasyma jaqyndaı kelip, áýenine keltirip aıt degendeı boldy. Bul tegin nárse emes dep oılap, jyrǵa degen áýestigim arta tústi. 1984 jyly «Manas qazaq jerinde» degen habar jasadyq. 1993 jyly qazaq-qyrǵyz aıtysy ótti. Men túıe mindim. Sol aıtystyń ústinde Manas jyrynan úzindi aıtyp, halyqtyń ystyq qoshemetine ıe boldym. Sol kezdegi Mádenıet mınıstriniń orynbasary Sherimbek Shársheev degen kisi Manastyń 1000 jyldyǵyna shaqyrdy. Sol uly toıǵa baryp, halyqaralyq baıqaýǵa qatysyp júldeger atandym. Synǵa túsken manasshylarǵa «Men qatysqan soń halyqaralyq boldy» dep kúlemin. Odan keıin Manas babamyz ekinshi ret túsime kirdi. Manastyń kúmbeziniń qasynda Quran oqyp otyr ekenmin, qara saýyt kıgen, atty áskerimen qasymnan rıza bolǵandaı óte shyqty.
– Asyl babamyz aıan bergen eken ǵoı. Tehnıkanyń tilin meńgergen bizdiń býynǵa jyrshylyq óner eski zamannyń esteligi sııaqty kórinedi. Bázbireý dastan-qıssalardy jatqa biledi eken dese, tańǵala-tamsana qaraımyz. Sizdiń boıyńyzǵa bul óner qaıdan keldi?
– Bala kúnimizde ákemizdiń tizesinde otyryp batyrlar jyryn tyńdaıtynbyz. Ákem Taqan maıdanǵa qatysqan adam, 4-aq synyptyq bilimi bar. Biraq baıaǵynyń adamdary bir-bir ensıklopedııa edi ǵoı. Bizdiń kezimizde kitap oqý «moda» bolatyn. Birinshi synypqa barǵanymda qolyma alǵan kitabym «Qazaq eposy» boldy. Baqsam, ákemniń ákesi Álimjan qıssashy bolypty. Anam Bátıma da «Qalqaman-Mamyr» jyryn jatqa aıtyp otyratyn. Zamannyń bir qıyn kezi edi, sonda danyshpan Shákárim atamyzdyń atyn da bilmeıdi eken. Qaıdan estigenin suraı qalsaq, «qyz kúnimde óz elimde úırengenmin» dep jaýap beredi. Shákárim aqtalǵanda, sheshem dúnıeden ozdy. О́leń ólmeıdi degen sol. Jyrdyń besiginde óstim. Jyrdy jattaımyn dep jattamaısyń, janyńa sińip ketedi. Qazaq jyrynyń bárin bilemin dep aıta almaımyn, ómirlik serik bolyp ketkenderi az emes. Baıaǵy qazaq jadyna sengen. Mı jumys isteıdi, shıryǵady. Tutas kitaphanany bastarynda saqtaǵan quımaqulaqtar bolǵan bizdiń topyraqta. Reı Bredberıdiń «451° farengeıt boıynsha» romanyndaǵydaı. Bizdiń atalarymyz bir-bir kitaphana edi. Jyrshy – matrısa, tól týyndyny bolashaqqa jetkizýshi. Jyrshynyń aýzymen kóne dáýirdegi ata-babalarymyz sóılep turǵandaı bolady. Áldebir kezdesýde jyr, ańyz aıtqanymda, aýdıtorııada otyrǵan orys tildi baýyrlarymyzdyń ózi aýzyn ashyp tyńdady. «Siz jyr aıtqanda janymyz tolqıdy, basqa jaqqa qaraý múmkin emes!» deıdi. Bul – ańyz rýhynyń kúshtiligi.
– Osy tusta áńgimeniń aýanyn sizdiń shyǵarmashylyǵyńyzǵa qaraı bursaq. Orys oqyrmandary demekshi, orys aýdıtorııasyna arnap birneshe shyǵarma jazdyńyz. Olardyń deni shetelde basylyp shyqty. О́zge ult ókilderi qazaq ańyzdaryn qalaı qabyldady? Nege oryssha jazdyńyz?
– Bul týyndylarym da halqymyzdyń jyrshylyq dástúrinen nár alady. Shyǵarmalarymnyń 10 paıyzy ǵana ózge tilde óris jaıdy. Sebebi bizdiń tarıhty osy kúnge deıin orystar keńestik ıdeologııanyń talǵamyna saı jazylǵan týyndylardan oqyp, túsinip keldi. Sony eskere otyryp, «Abylaı han jáne onyń batyrlary» degen oryssha povest-ańyz jazdym. Tarıhı oqıǵaǵa negizdelgen shyǵarmanyń maqsaty – shetel oqyrmandaryn tartý. Qazaqtyń ańyz-ápsanalaryn orys tildi oqyrman bilsin degen nıet boldy. Sol tusta «Kóshpendiler» fılmi túsiriletin bolǵan soń qoljazbamdy sandyqqa tastaı salǵanmyn. Alaıda kınokartına oıdaǵydaı jemis bermegen soń, qaıta qolǵa alýyma týra keldi. Áıdik ańyzdarymyzdy ózgertpeı kórkem shyǵarmaǵa arqaý ettim.
Odan keıin orys tilinde «Júz jyldyq tolǵaý» atty romanym jaryq kórdi. О́tken tarıhty bilýimiz kerek, biraq búginginiń óshpendiligine aınaldyrýǵa tıis emespiz. Sonda romandaǵy Asanbaı Bektemirov aıtady: «Bir adam bir adamdy jek kórse – drama, bir halyq bir halyqty jek kórse – tragedııa» dep. Osyndaı oılardan týǵan shyǵarma edi. Roman basylyp shyqqan soń Ulttyq akademııalyq kitaphanada halyqaralyq jıyn ótti. Orystyń úlken jazýshysy Georgıı Vladımırovıch Prıahın keldi. Men sahnaǵa shyǵyp, quttyqtaý sóz sóılep, artynan Manas jyryn aıttym. Dúnıejúziniń túkpir-túkpirinen kelgen jazýshylar shýlap ketti. Ýdmýrtııa kitaphanasynyń dırektory qonaqqa shaqyryp, artynan ýdmýrttarmen dos bolyp kettim. О́leńderim ýdmýrt tiline aýdaryldy. Eń ǵajaby, qonaqtar qatarynda otyrǵan Prıahın qaıran qaldy. Kitabymdy syıǵa tarttym. Artynan orystyń dańqty jazýshysy alǵysóz jazyp, Máskeýde qaıta basylyp shyqty. Odan keıin «Roman-gazetaǵa» basyldy. Odan aǵylshyndar aýdardy. Búginde álemge áıgili Amazon elektrondy kitaphanasynda tur.
Al Prıahınniń alǵashqy povesine Shyńǵys Aıtmatov alǵysóz jazyp bastyrǵan eken. Endi sol orys klassıgi maǵan bata berip, jolymdy ashty. Mundaǵy aıtpaǵym, osy bir ıigilikke arýaqty Manas jyry sebep boldy.
Máskeýde ekinshi ret basylyp shyqqan «Júzjyldyq tolǵaý» kitabymnyń Kókshetaýda tusaýkeseri ótetin boldy. Meni arnaıy jıynǵa shaqyrdy. Biraq bas tarttym. Alystan meni áýrelegenshe, kitapty oqyrmandarǵa taratyp, pikir almasqan áldeqaıda jaqsy bolar edi dedim. Bir aıdan soń 100-ge tarta adam jınalyp, talqyǵa salypty. Ony maǵan sol kezdesýde án aıtýǵa kelgen ánshi jigit habarlasyp aıtty. Romandy oqyp shyqqan kitaphanashy orys áıel kózine jas alyp, tolqyp sóılepti. Orys ımperııasynyń qazaq halqyna kórsetken kesapaty men qorlyǵyna nalyp, jany aýyrǵan ǵoı! Bizge belgili tarıh olarǵa beımálim. Biz onyń kiltin taýyp, jetkizýimiz kerek. Roman epıgrafy: «Soǵys tarıhy bizdi beıbitshilikke, dushpandyq tarıhy – dostyqqa úıretýge tıis!» deıdi. Osy tilekten týǵan týyndylar edi.
– Sózdiń ashyǵy kerek, búginde «Manasqa» talasatyndar kóp. Onyń ishinde biz de barmyz. Manas jyryn túrki halyqtaryna ortaq mura dep esepteısiz be? Sizdiń oıyńyz qalaı?
– «Manas» – qyrǵyz halqynyń ǵasyrlar boıy týdyrǵan kórkem eposy. Bul úlken darııa sekildi. Qyrǵyzdar shyǵarmashylyq darynyn bir arnaǵa quıa bergen. Epos – tarıhı derek emes, kórkem shyǵarma. Tarıhı oqıǵalardyń, talaıly taǵdyrlardyń kórkem sáýlesi. Onyń ishinde basqa halyqtardyń bolýy zańdy. О́ner týyndysyn tanýda, tarıhqa kózqarasta saıasat aralaspaý kerek. Tarıh – obektıvti shyndyq. «Manas» – daýsyz qyrǵyz halqynyń jyry.
Keıbir qyrǵyz týǵandarymyz: «Manasqa qazaqtar talasyp alyp qoımaı ma?» dep qaýiptenip, anda-mynda aıtyp, jazyp ta júr. Maǵan da qyrǵyz eline barǵan bir saparymda: «Ýaqyt óte qazaqtar: Bizdiń aqyn Baıanǵalı aıtqan, sondyqtan Manas qazaqtiki dep talasyp júrmeı me?» dep, qyzyq ta qıyn suraq qoıǵan. Men kúlip: «Joq, «Manasqa» talaspaımyz, bizdiń qazaqtyń óz jyry jetedi ózine!» dep jaýap berdim. Jalpy, uly epopeıada talaı ǵasyrdyń oqıǵalary qatparlanyp, qyrǵyzdarmen qanattas, tektes halyqtardyń erleri men jer-sýlarynyń kórkemdik kórinis tabýy zańdy. Demek, «Manas» jyrynan qazaqqa, taǵy basqa da halyqtarǵa qatysty kórkem obrazdardy, tarıhı oqıǵalardy, rýlar men tulǵalardy, etnografııalyq, tanymdyq dúnıelerdi izdep, taýyp jatsa, ol jyrǵa talasqandyq emes! Qaıta ol jyr áleminiń baılyǵyn, qamtyǵan keńistigi men ýaqytynyń keńdigin, qundy derekterdiń moldyǵyn kórsetse kerek. Al qyrǵyz halqynyń batyrlyq jyry «Manas» túrki halyqtarynyń ortaq maqtanyshy bolsa, ol úlken mereı emes pe?!
– Sózińizdiń jany bar. Jyrda túrki halyqtaryna ortaq ataýlar kóptep kezdesedi. Sodan ba, keıbir zertteýshilerimiz jeke bir ulttyń murasyna telýge qımaıdy.
– Áıteýir, jyrda atalady eken, aty uqsaıdy eken dep, jón-josyqsyz ózine telýshilik te baıqalady. Mysaly: jyrda Qosaı dáý men Er Kókshe kórnekti tulǵalar retinde beınelenedi. Qazaq tarıhynda birneshe ataqty Er Kókshe, Er Qosaı belgili jáne olar ataly, balaly bolyp keledi. Al «Manas» eposyndaǵy Qosaı – Qataǵannyń hany, qazaqqa da, Er Kókshege de tikeleı qatysy joq! Jáne ol jas jaǵynan Er Kóksheniń ákesimen qatar. Al Er Kókshe qazaqtyń hany bolyp aıtylady. Altaıda týǵan, Manas batyrmen bala kúnnen birge ósken. Qyrǵyzdarmen kórshi bolyp, qatar júrgen. Qambar han, odan Aıdar han, odan Er Kókshe. Al sonda bul qazaq tarıhyndaǵy qaı Er Kókshe degen suraqqa dál jaýap joq.
О́zine tartyp, epostaǵy Er Kókshe, Er Qosaı bizdiń atamyz dep júrgen baýyrlarymyz da bar. О́ıtip jobalap, qıystyryp, ıip ákele bersek, ótirikke urynýymyz op-ońaı. Bul jerde biz «Manastyń» tarıhı shejire emes, kórkem jyr ekenin eskerip, epostaǵy Er Kókshe beınesin tarıhı batyrlardyń tulǵasynan bastaý ala otyryp jasalǵan poetıkalyq obraz retinde qaraǵanymyz abzal.
– Manasty negizge ala otyryp, qazaq, qyrǵyz ataýyna qatysty túıtkilder týrasynda sóz qaýzasaq...
– Qazaq pen qyrǵyzdyń arasyna otarshyl ımperııanyń salyp ketken taǵy bir túıtkili – qazaq-qyrǵyz ataýy. Tarıhtan belgili, patsha ımperııasy qazaq halqyn «kırgız-kaısak» dep, tipti bertin kele birjolata «kırgız» dep ataǵan. Al qyrǵyz baýyrlarymyzdy «dıkokamennye kırgızy» dep, keıinnen «karakırgızy» dep burmalap ataǵan. Bizdiń halqymyzǵa keıinnen, 1926 jyly ǵana resmı túrde qazaq ataýy qaıtaryldy. Biraq soǵan qaramastan, orystardyń ataýyna mán de bermeı, qazaq halqy ózin qazaqpyz dep, qyrǵyz eli ózin qyrǵyzbyz dep keldi ǵoı! Al endi myna qyzyqty qarańyz. 2006 jyly Qyrǵyzstanda, Bishkekte «Álem halyqtary epostarynyń Birinshi Dúnıejúzilik festıvaline» qatystym. Sonda maǵan bir qyrǵyz jýrnalısi rahmet aıtty: «Siz «Manasty» aıtyp, mine, naǵyz óz tilińizdi taptyńyz! Qazaqtar bizden shyqqan ǵoı!» dep qarap tur. Kúıip kettim: «Qalaısha?» «Qazaqtar buryn qyrǵyz bolǵan. Keıin qazaq bolyp ketti!» deıdi. Mine, otarshyldyq saıasattyń sanamyzdy qalaı oırandaǵanyn kórińiz. Sabyrǵa kelip, álgi kisige túsindirip aıtyp berdim. Qazaq qyrǵyzdan shyqqan nemese qyrǵyz qazaqtan shyqqan degen qańqý sózder de az emes. Al atalarymyz: «Qyrǵyz, qazaq bir týǵan!» dep shegelep aıtyp ketken. Bir týǵan, ıaǵnı birge týǵan, aǵaıyndy! Birinen biri týǵan dep turǵan joq qoı. Sondyqtan qazaq, qyrǵyzdy birinen biri shyqqan deý – múlde ushqary, qate, qısyq sóz!
– Sóz arasynda qyrǵyz jýrnalısiniń áreketin mysalǵa aldyńyz ǵoı. Jalpy, Manas jyrynyń kóne nusqasyn hatqa túsirgen Shoqan Ýálıhanov. Odan keıin basyna qara bult tóngende uly jazýshymyz Muhtar Áýezov arasha tústi. Tolǵamdy tarıhshy Álkeı Marǵulannyń da eńbegi ushan-teńiz. Budan qandaı da bir qorytyndy shyǵarýǵa bola ma ózi?
– Jalpy, Shoqan Ýálıhanov jyrdy 1856 jyly Ystyqkól ekspedısııasynda Qarqara jaılaýynda ótken keleli keńeske qatysa júrip, qyrǵyz Boranbaı bı aýylynda jazyp alady. Ol epostyń eń bir shúıgin taraýy «Kóketaıdyń asy» jyryn hatqa túsirip, orys tiline aýdaryp, orys pen Eýropa ǵylymyna alǵash ret tanystyrǵan, epostyń zerttelýine óris ashqan. Sol Shoqan jazyp alǵan nusqa qapııada uzaq jyldar joǵalyp ketkende, qazaqtyń ataqty ǵulamasy Álkeı Marǵulan qarańǵy arhıvterden jansebildikpen izdep tapty. Qazaqshalap, faksımılesimen qosa jarııalady. «Shoqan jáne «Manas» degen tereń ǵylymı zertteý eńbegin jazyp shyǵardy. Álekeńniń eńbegi sonysymen qundy. О́kinishke qaraı, qyrǵyz ǵalymdary Marǵulannyń bul eńbegine úrke qarady. Oǵan sebep – qazaq ǵalymy jyrdaǵy jer-sý, rý men adam attarynan jalpy túrik halyqtaryna, aıryqsha qazaqqa jaqyn derekter taýyp, ortaq saryndardy kóbirek qaýzap ketkendigi bolý kerek. Sodan baryp Marǵulan «Manasty» qazaqtandyryp jatyr degen qańqý sóz de shyǵyp ketken tárizdi. Men stýdent kezimnen jaqsy kórip oqyǵan kitaptarymnyń biri – osy «Shoqan jáne «Manas». Onda qyzyqty tarıhı derekter asa mol. Ras, Álkeı Marǵulan atamyzdyń keıbir tujyrymdarymen men de kelispeımin. Biraq ǵylym bolǵan soń, pikirtalas bolý kerek. Daýly máseleler bar eken dep, ondaı irgeli eńbektiń baǵasyn tómendetýge, esepten shyǵaryp tastaýǵa bolmaıdy ǵoı. Sondyqtan «Manas» jyryna qatysty úlken eńbek jasaǵan qazaq arystarynyń qatarynda akademık Álkeı Marǵulannyń da aty qurmetpen atalýǵa tıis. Al eposty zerttep, atyshýly 1952 jylǵy konferensııada qyrǵyz baýyrlarymyzdy qoldap, basyn báıgege tigip, bedelin salyp qorǵap shyqqan Muhtar Áýezovtiń eńbegi óz aldyna bir tóbe. Osydan-aq qazaq zııalylarynyń Manas jyryna degen qurmetin ańdaýǵa bolatyndaı. О́z kezeginde qyrǵyz halqy da bizge erekshe qoshemet kórsetedi. Soǵan bir qalpaıyp qalamyz.
– О́reli áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Muhtar KÚMISBEK,
«Egemen Qazaqstan»
