Ekonomıkany órkendetýdegi «jasyl energııanyń» salmaǵy jyl ótken saıyn arta túsetinine eshkimniń kúmáni joq. Jahan jurtynyń talpynysy da beker bolmasa kerek. Sondyqtan elimizdiń barlyq qıyrynda jańartylǵan energııa kózi nysandaryna aıryqsha basymdyq berilip otyr. Al Jambyl oblysynda kún, jel jáne sý arqyly elektr energııasyn óndirý baǵytynda qandaı jumystar atqarylyp jatyr? Jańartylǵan energııa kózderin órkendetý máselesi óńirde myqtap qolǵa alynǵan ba? 2010 jyldary bastalǵan jumystar aıtarlyqtaı nátıje berdi me? Osy saýaldarǵa jaýap izdep kórgen edik.
«О́ńirde jańartylǵan energııa kózderi, anyǵyraq aıtar bolsaq, kúnnen, jelden jáne sýdan elektr energııasyn alý maqsatynda aýqymdy jumystar atqarylyp jatyr. Bul jumystar 2010 jyldan bastap qolǵa alynǵanyn aıta ketken jón. Jalpy, osy baǵyttaǵy jobalardy ármen qaraı damytýǵa jergilikti atqarýshy bılik tarapynan aıtarlyqtaı qoldaý kórsetilip otyrǵany aqıqat. Bul baǵyttaǵy jumystar osydan 13 jyl buryn bastalǵan edi. Naqtyraq aıtar bolsaq, 2010 jyly qýaty 2 MVt quraıtyn 2 JEK nysany paıdalanýǵa berilgen. Erte bastan qamdanǵan jambyldyqtar munymen toqtap qalǵan joq deýge tolyq negiz bar. Júıeli jumys odan keıin de qarqyndy túrde jalǵasyn tapty. Máselen, 2015 jyly qýaty 114 MVt quraıtyn 9 nysan bar bolsa, 2021 jyly jalpy qýaty 387,8 MVt-ǵa jetken nysannyń sany 17-ge deıin artqanyn aıta ketken jón shyǵar. Al 2022 jyly jalpy qýaty 451,3 MVt quraıtyn nysandar sany 21-ge deıin jetkizildi. Osyǵan qarap-aq jańartylǵan energııa kózi nysandaryn arttyrý boıynsha Jambyl oblysynda aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jumystar atqarylyp jatqanyn baǵamdaýǵa bolady. Árıne, munymen toqmeıilsý jaramas. О́ıtkeni aldaǵy birneshe jyl boıy iske asyratyn jobalardyń sany az emes. Atqarylǵan jumystar nátıjesinde 6 sý elektr stansasynyń qýaty 24,4 MVt bolsa, 9 jel elektr stansasynyń qýaty 175,65 MVT-ǵa jetti. Sondaı-aq 6 kún elektr stansasynyń jalpy qýaty 251,25 MVt energııa óndirýge jetetinin aıta ketken jón», deıdi oblys ákimdigi energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasy basshysynyń orynbasary Damır Tuńǵatov.
D.Tuńǵatov keltirgen derekke júginsek, elimiz boıynsha jumys istep turǵan jańartylǵan energııa kózderi nysandarynyń sany 132-ge jetipti. Olardyń jalpy qýaty 2 525 MVt elektr energııasyn óndirýge qaýqarly kórinedi. Jalpy alǵanda, jańartylǵan qýat kózderin óndirý boıynsha Jambyl oblysy úzdikter qatarynda. Aldaǵy ýaqytta júzege asyrylatyn jobalardyń aýqymdy ekenin paıymdasaq, kórsetkish jyl ótken saıyn arta túsetini daýsyz. О́ıtkeni jergilikti atqarýshy bılik «jasyl energııa» máselesine aıryqsha den qoıyp otyr.
Jańartylǵan energııa kózi nysandarynyń sany men sapasyn arttyrý boıynsha osy jyldyń ózinde birqatar aýqymdy jumys atqaryldy. Máselen, 9 aıdaǵy qorytyndynyń nátıjesine súıensek, saǵatyna 542,4 mln KVt elektr energııasy óndirildi. Bul – árıne, jaqsy kórsetkish.
Jalpy, JEK nysandarynyń elektr energııasyn óndirý kórsetkishi jyl ótken saıyn artý ústinde. О́ıtkeni óńirde Prezıdent tapsyrmasyn ýaqtyly oryndaý maqsatynda kóptegen jumys atqarylyp jatyr. Qysqasy, balamaly energııa kózin óndirý jumystaryna jambyldyqtar bilek sybana kiristi deýge bolady. Bir sózben aıtqanda, óńirdegi iri jobalar tıisti deńgeıde nátıje berip jatyr.
Keıingi úsh jyldyń bederinde óńirde irili-usaqty birqatar joba iske asyrylǵanyn atap ótken jón shyǵar. Naqty aıtar bolsaq, 2021 jyly jalpy qýaty 100 MVt quraıtyn Jańatas jel elektr stansasy paıdalanýǵa berildi. О́ńirimizdegi eń iri jobalardyń biri sanalatyn stansanyń quny 49 mlrd teńgeni quraıdy. Buǵan qosa qýaty 9,2 MVt quraıtyn Tasótkel sý qoımasyndaǵy sý elektr stansasynyń ekinshi kezeńi iske qosyldy.
«Jalpy alǵanda, óńirimizdegi aýdandarda bul baǵyttaǵy jumystar qarqyndy túrde iske asyrylyp jatyr. Jergilikti atqarýshy bılik te qoldan kelgen qoldaýdy kórsetip otyr. Máselen, 2022 jyly Jambyl aýdanynda qýaty 50 MVt quraıtyn «AEC ASA» kún elektr stansasy jáne Talas aýdanynda jalpy qýaty 13,5 MVt bolatyn «Sheńgeldi», «Sheńgeldi-2» jáne «Novateks JES» sekildi 3 jel elektr stansasynyń jobasy júzege asyryldy. Bul da – az jumys emes.
Buǵan qosa osy jyly Sarysý aýdanynda jalpy qýaty 100 MVt quraıtyn «Shoqpar JES» elektr stansasy jobasynyń qurylysy júrgizilip jatqanyn aıta ketken jón. Bul nysan da iri jobalardyń qataryna jatady.
Basqarma tarapynan atqarylǵan jumystardyń sapasyn turaqty qadaǵalap, zerdelep turamyz. Joǵaryda aıtqan joba boıynsha qazirge deıin 22 dana jel týrbınasyn ornatý qarastyrylǵan bolsa, búgingi tańda ınvestorlar tarapynan 20 dana jel týrbınasy ornatylyp, jumys qarqyny údeı tústi. Jalpy, bul joba 2024 jyldyń alǵashqy toqsanynda paıdalanýǵa beriledi dep josparlap otyrmyz. О́ıtkeni mundaǵy jumys qarqyny kóńil toǵaıtady», deıdi basqarma basshysynyń orynbasary máseleniń mánisin túsindirip.
Jańartylǵan energııa kózderi nysandaryn arttyrýdyń mańyzy rasynda da zor ekeni aıtpasa da túsinikti. Dál osy máselege baılanysty Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2021 jyldyń mamyr aıynda arnaıy keńes otyrysyn ótkizgen edi. Keńes otyrysynda Prezıdent jańartylǵan energııa kózderi nysandaryn kóbeıtýdiń mańyzyna aıryqsha toqtalǵany belgili. Sondaı-aq Prezıdent JEK-ti salyp qana qoımaı, jumysty júıeli túrde júrizetin otandyq kadrlardy daıarlaý máselesine de nazar aýdarǵan edi.
«Jańartylǵan qýat kózderi jobalaryndaǵy qazaqstandyq ónimniń úlesi áli de óte az. Kózdiń jaýyn alatyn jańa stansalardy salýdy úırenip qana qoımaı, jergilikti óndiristi, ǵylym men tehnologııany damytyp, bilikti otandyq kadrlardy daıarlaý qajet», degen Prezıdent sóziniń jany bar.
Memleket basshysynyń tóraǵalyǵymen ótken keńesten keıin osy baǵyttaǵy jumys elimizdiń barlyq qıyrynda shıraı túskenine talas joq. Osy maqsatta óńirlerde iri jobalar júzege asyryla bastady. Ásirese Jambyl oblysynda jańartylǵan energııa kózi nysandaryn arttyrý boıynsha aýqymdy jobalar qolǵa alynyp jatqany kóńil qýantady.
Oblys ákimdigi energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasy basshysynyń orynbasary D.Tuńǵatovtyń aıtýynsha, jańartylǵan energııa kózi nysandaryn salý jumystary aldaǵy jyldary da óz deńgeıinde júrgizilmek. О́ıtkeni óńirde jańa stansalardy salýǵa qolaıly aımaqtar jetip artylady.
«Shyntýaıtyna kelsek, Jambyl oblysynda JEK nysandaryn salýǵa yńǵaıly aýmaq jetkilikti. Ony biz tolyqqandy zerdelep shyqtyq. Aldaǵy jyldary óńirimizde úsh birdeı iri jobany júzege asyrýdy josparlap otyrǵan jaıymyz bar. Oǵan múmkindik jetkilikti dep oılaımyz. Jobaǵa jaýaptylar da jumysqa bar ynta-shyntasymen kirisýge, nysandy ýaqtyly iske qosýǵa bekinip otyr.
О́ńirdiń úshten bir bóligin alyp jatqan Moıynqum aýdanynda birqatar jumys qolǵa alynbaq. «Total Eren» JShS shalǵaıdaǵy Moıynqum aýdany aýmaǵynan jalpy qýaty 1 GVt quraıtyn jel elektr stansasyn salýdy kózdep otyr. Jalpy qýatyna qarap-aq, jobanyń aýqymdy ekenin baıqaý qıyn emes.
Jel elektr stansalaryn salý jumystary Talas jáne Sarysý aýdandarynda da jalǵasady. Naqtyraq aıtsaq, «Masdar» kompanııasy jalpy qýaty 500 MVt-ǵa jetetin nysandy salýǵa nıet bildirip otyr. Sondaı-aq «China Power International Holding Limited» kompanııasy Sarysý aýdany aýmaǵynda qýaty 500 MVt quraıtyn jel elektr stansasyn salady», deıdi basqarma basshysynyń orynbasary.
Elektr energııasy tapshylyǵynyń aldyn alý maqsatynda álemniń kóptegen elinde jańartylǵan energııa kózderi nysandaryn salýǵa aıryqsha den qoıylyp otyrǵany anyq. Bul baǵyt boıynsha Jambyl oblysynda da atqarylatyn jumys az emes. Iske asyrylatyn iri jobalar da jetip artylady.
D.Tuńǵatov keltirgen derekke zer salsaq, jańartylǵan energııa kózi nysandaryn salý boıynsha óńirdiń áleýeti tolyqqandy zerdelengen. Nátıjesinde, 2030 jylǵa deıingi aralyqty qamtıtyn boljamdy karta jasalǵan. Endigi jumystar sol kartada josparlanǵan baǵyttar boıynsha júrgizilmek.
«Bolashaqta jańartylǵan energııa kózine degen suranystyń artatyny daýsyz. Ýaqyttyń ózi osyny meńzep tur. Sol sebepti de osy baǵyt boıynsha jumysty shıratý maqsatynda boljamdy karta jasalyp otyrǵany túsinikti. О́ıtkeni aldaǵy jyldary óńirde josparǵa sáıkes birneshe joba júzege asyrylýǵa tıis.
Bizdiń josparǵa sáıkes 2030 jylǵa qaraı jańartylǵan energııa kózderi nysandarynyń sany 2,4 gV qýatymen 32 nysanǵa deıin jetkiziledi. Jalpy alǵanda, belgilengen barlyq jobany iske asyrýdyń mańyzy zor. Atqarylyp jatqan jumystardyń túpki nátıjesi ekologııaǵa zııan keltirmeı, óńirdi «jasyl energııamen» qamtamasyz etýge múmkindik beredi», deıdi D.Tuńǵatov.
Jambyl oblysy
