Foto: kulturarb.ru
«Aq pen qara – joldarymnyń jolaǵy,
Jolaǵy da ýaqyttyń qonaǵy.
Dos degen sol – úsh-aq árip keı kezde:
Týys degen tórt áripten joǵary»
degen Rýslan Nurbaı edi bul. «Árip pen uǵym» atalatyn osy óleńin kezinde toıda oqymaǵan asaba az shyǵar. Keıinde ǵoı, toıdyń kóbi «bolymsyz yrjań, orynsyz qyljańǵa» qurylǵan shoýǵa aınalyp ketkeni. Jańa ǵasyr basynda Tólegen Aıbergenov jyrymen bastalyp, jyraýlar poezııasy oqylyp, Júrsin Ermannyń «Túngi taksıi» men «Áıeli», arasynda Rýslan Nurbaıdyń «Árip pen uǵymy» júretin. Toı-dýmannyń tuzdyǵyna aınalǵan mundaı qundylyqtardyń aqyryna jarnama men shoý jetip tynýǵa az qalǵanda, bir búıirden sopań etip jasandy ıntellekt shyǵa kelgen joq pa? Sóıtsek aqyn muny da alystan sezgendeı jatsyna jyrlaǵany baıqalady. «Sózde sıqyr, óleńde danalyq bar» delinedi eken kıeli kitaptarda. Bálkim, aqynnyń kóregen túısigi shyǵar.
«О́zektegi óz nesibem óleńmen, Lıftisiz úıge qaıtyp kelem men» dep bastalar qaraǵandylyq aqyn Rýslan Nurbaıdyń «Qultemir» atalatyn óleńi 2000 jyldardyń basynda jazylǵan bolýy kerek. О́ıtkeni aqynnyń osy jyldardyń basynda jaryq kórgen «Ystybulaq» atty jyr kitabynda jarııalanǵan. Bir qaraǵanda, «lıftisiz úıge qaıtqany» bir túrli estiledi. Lıftige ne zymyranǵa otyra sala birden «kóterilip» ketkendi aıtqysy kelgenin keıingi shýmaqtardan jaqsy túsinýi tıis oqyrman. Jo-joq, bul jerde kedeılik pen materıaldyq baılyqty aıtpaıdy.
Jasandy ıntellekt degen ǵajaıyptyń tóbesi qyltııa qoımaǵan ýaqyt bolsa da, aqyn mynadaı tuspal aıtady. О́leńniń epıgrafy bylaı: «Uıqastar jınaqtap, óleń formasyna túsiretin, jańadan kompıýterlik baǵdarlama paıda bolypty», keleshektegi qııalı gazetten», deıdi.
«О́mir de bul temirge qul – túsingem.
Oılaryńdy kompıýter pisirgen.
Aıaldama – alty saǵat turmyn-aý,
Alpys qadam jerge barý úshin men».
О́mirdi temir, dúnıe jep bara jatqan zamannyń surqaı túsi yrjııady shýmaqtardyń ár jaǵynan. Oılap tapqany ózine jaý adamzat sonyń jeteginde ketpegi de qylań urady. Kompıýterdi bylaı qoıǵanda, alaqandaı smartfon bılep ketkeli qashan sanalardy. Jáne bul jasandy ıntellekt jalaýyn kótergende, qalypty jaǵdaıǵa aınalyp barady. Jelige jipsiz baılanǵaly alystyń jaqyndaǵany, jaqynnyń alystaǵany aıdan anyq. Munyń bárin jıyp qoıǵanda, «oılaryńdy kompıýter pisirgen» degen joldar jan túrshiktirer bolýdan qalǵany.
Osy salamen aınalysatyn ǵalymdar óz arasynda bottardy «betimen jiberip», qandaı áreketke bararyn synaǵan ǵoı. Olardyń adam aqyl-oıy men qabiletiniń sheginen asyp ketkeni sonsha, buǵan deıin adamzat estimegen tilde sóılesip, óz ortasyn jasaı bastasa kerek. «Ilimi sheksiz ibilis» qana deýshi edi. Kompıýterde pisip-jetilgen bulardyń múmkindigi ony da jolda qaldyrýǵa bar. Teginde, adam balasy álimsaqtan beri temir adamnan ımenýshi edi. Sanasynda sondaı úreı bary ertegilerden anyq kórinedi. Jeztyrnaq, mystan kempir (mystan quıylǵan adam) sııaqty keıipkerlerden.
Árıne, jalǵyz-aq osy óleńimen aqyn qazirgi jaǵdaıdy egjeı-tegjeıli jetkize bilgen deýden aýlaqpyz. Biz aqynnyń mundaı taqyrypta óndirtip jazǵanyna nazar aýdarǵymyz keledi. Áýlıe demeı-aq qoıaıyq, alysqa qarap, shalǵaıdy boljaǵan óleńder qazaq ádebıetinde qaı zamanda bolsyn tóbe kórsetip otyrǵan. Bul da sonyń biri. Ýaqytynan buryn, ozyp jyrlaǵan sóz qudireti men túısik tuspaly kimdi bolsyn qaıran qaldyrmaı qoımaıdy.
«Temir – Fe» óleńinde aqyn: «It marjandy ne qylsyn», temir degen, ol – adamdy, al ony pende jepti», depti. Áýeli ne «sumdyqtyń» elesi qııalda qylań berip, ádebıette sulbalanatyny belgili. Temirge jem bolýdan saqtasyn.
