Ádebıet • 28 Qańtar, 2025

ChatGPT ádebıetke áser ete me?

Qalaı desek te jasandy ıntellekt (JI) bizdiń ómirimizge dendep endi. Qazir ol ár salada óz rólin belsendi atqaryp otyr. Bul qubylystyń shyǵarmashylyq úderistegi róli qandaı, ony qalamgerler paıdalanyp jatyr ma degen suraqtardyń týýy zańdylyq. Múmkin siz estigen de shyǵarsyz, japon jazýshysy Rı Kýdan «Tokıo munarasy» atty romanyn jazý barysynda JI qosymshasyn erkin paıdalanypty. Osy romany arqyly 170-Akýtagava ádebı syılyǵyn jeńip aldy. Biz bilmeıtin qanshama qalamger ChatGPT arqyly shyǵarma jazyp jatqanyn bir Qudaı biledi. Álgindegi aqparatty estigen soń, maǵan jasandy ıntellektiniń ádebıetke áseri týraly álem qalamgerlerimen pikirlesý ıdeıasy keldi. Bul taqyrypta nemis qalamgeri Artýr Vaıgandt, mysyr jazýshysy Moan Shalabııa, qytaı aqyny Sao Shúı, qazaq jazýshysy Záýre Tórehan jáne qyrǵyz aqyny Ulyqbek О́mekeev óz oılaryn aıtty.

Ǵylym • 24 Qańtar, 2025

Sheteldegi ǵylymı taǵylymdama: nátıjesi qandaı?

Elimizdiń bilim brendine aınalǵan «Bolashaq» baǵdarlamasynyń «500 ǵalym» joba­symen jyl saıyn kóptegen izdenýshi shetel­diń mańdaı aldy oqý oryn­darynda bilim alyp, ǵylymı taǵy­lym­­damadan ótip jatyr. Olardyń sheteldegi bilim sapary qalaı bolǵany, ne úırenip, nelerdi túıgeni jáne alǵan bilimin elge qaıtyp kelgen soń, óz salasynda qalaı paıdalana­ty­ny ta­laıdy qyzyqtyratyny sózsiz. Osyǵan oraı AQSh-tyń Djordj Vashıngton ýnıversıtetinde bilim alyp jatqan Aınur Slámǵajy, Ulybrıtanııanyń «King’s College»-inde ǵy­ly­mı taǵy­lymdamadan ótken Beıimbet Dáribaev, Kalı­for­nııa ýnı­ver­­sıtetinde oqyǵan Shyryn Qadylqyzy, Beılor ýnıver­sı­­­te­tinde oqyǵan Dostilek Dáýitbekti sózge tartqan edik.

Suhbat • 24 Qańtar, 2025

«Aqmaral» – qaısar rýhty áıel týraly shyǵarma

Jaqynda «Regal House Publishing» baspasynan amerıkalyq jazýshy Djýdıt Lınbergtiń «Aqmaral» atty romany jaryqqa shyqty. Ejelgi Ortalyq Azııa alqabynda ómir súrgen kóshpeli taıpadan shyqqan jaýynger áıeldiń taǵdyry sýrettelgen týyndy qazir AQSh-tyń kitap dúkenderinde satylyp jatyr. Oqıǵalary ózgeshe, taqyryby tyń bolǵandyqtan, atalǵan shyǵarma muhıtttyń ar jaǵyndaǵy ádebı synshylardyń da nazaryn aýdarypty. Eldiń erekshe yqylasyna bólengen shyǵarma avtorymen «Aqmaral» romany haqynda erkin suhbattasqan edik.

О́ner • 24 Qańtar, 2025

Rım Papasy rıza bolǵan qazaq mýzykanty

Mýzyka álemindegi has talanttar kóp ótpeı-aq bıik belesti baǵyndyrary anyq. Olar ulttyq mádenıetimizdi álemdik deńgeıde tanytyp, talǵamy joǵary kósheli kórermen júreginen jol tabatyny sózsiz. Sońǵy ýaqytta otandyq jas mýzykanttar álemdik sahnalarda úlken jetistikke qol jetkizip, elimizdiń mártebesin arttyryp keledi.

Qoǵam • 24 Qańtar, 2025

Dımashtyń óneri nasıhattalady

Ultymyzdyń mádenıetin álemge tanytyp júrgen Qazaqstannyń Halyq ártisi, ánshi Dımash Qudaıbergen óneriniń qurmetine Astanadaǵy №87 mektep-gımnazııa­da arnaıy kabınet ashyldy. Is-sharaǵa ánshiniń áke-sheshesi Qanat jáne Sveta Aıtbaevtar, mektep oqýshylarynyń ata-analary, ánsúıer qaýym qatysty.

Pikir • 21 Qańtar, 2025

Oqıtyn jáne oqymaıtyn qoǵam

Spartandyqtardyń tapqyrlyǵy retinde jıi aıtylatyn myna bir sózdi esi­me alǵan saıyn bizge ár máseleni ózge­she oılaý men túıindeýdiń aýadaı kerek eke­nin túsinemin. Atalǵan ańyzdyń uzyn-yr­­ǵa­sy mynadaı. Birde Makedonııa patsha­sy II Fılıpp grek qalasynyń tur­ǵyn­da­ry­na bylaı dep hat jazady: «Tez ara­da ma­ǵan birden baǵynyńdar. Eger áske­­rim sen­der­diń jerlerińe basyp kirse, bar­lyq egin, baý-baqshalaryńdy qurtady, ulda­ryń­dy qul, qyzdaryńdy kúń etýge de da­ıyn­byz», deıdi. Spartandyqtar oǵan bir aýyz sózben jaýap qaıtarady: «Eger...».

Bilim • 21 Qańtar, 2025

Alash oqýlyqtary

Ult ardaqtysy Mirjaqyp Dýlatulynyń týra osydan júz jyl buryn jaryq kórgen matematıka oqýlyǵy kórkem tilmen uǵynyqty jazylǵan. Oǵan dálel – atalǵan oqýlyqtaǵy keıbir mysaldar.

Tanym • 17 Qańtar, 2025

Joǵalǵan rýh. Qazaq qalaı aman qaldy?

1934 jyly Nyıý-Iork qalasynda jaryq kórgen «Bizdiń qarapaıym zamandastarymyz» atty zertteý eńbegin qolǵa alǵanymda, tosyrqap qalǵanym ras. О́ıtkeni AQSh-tyń Iell ýnıversıtetiniń antropologi Djordj Merdok bul kitabynda tasmandyqtar, Japonııanyń soltústigindegi aınýstar, Meksıkadaǵy astekter, Perýdegi ınkastar, Ýgandadaǵy gandalar, Polııardaǵy eskımostar sııaqty tarıh sahnasynan joıylyp bara jatqan halyqtardyń tarıhy men mádenıeti, qoǵamdyq dástúri týraly sóz qozǵaıdy. Al osylardyń qataryna nege ekenin qaıdam Ortalyq Azııadan tek qazaqty qosady. AQSh ǵalymy bul zertteýi arqyly ne aıtpaq? Neni meńzemek degen sansyz oıdyń jetegimen onyń kitabyn oqyp shyqtym.

Eń qysqa áńgime • 15 Qańtar, 2025

Aınalaıyn Gúlnısa!

Ol tusta bizdiń aýyldaǵy uıǵyr balalar tek qazaq mektebinde bilim alatyn. Sol sebepti Shókirat, Dilmurat, Gúlnısa degen uıǵyr balalary bizben birge oqydy. 7-synypqa shyqqan jyly qazaq ádebıeti pániniń muǵalimi ár oqýshyǵa qatań talap qoıdy. Kezekti sabaq taqyryby – Muqaǵalı Maqataevtyń «Aqqýlar uıyqtaǵanda» poemasy. Kúrkiregen daýysymen jarty saǵat boıy atalǵan shyǵarmany bizge oqyp bergen muǵalim «úı jumysy retinde osy poemany jattap kelińder» demesi bar ma? Al, kep jattaıyq. Senbi-jeksenbi sony jattaýmen boldyq. Dúısenbige deıin men nebári 10-12 shýmaǵyn zorǵa jattadym.

Tárbıe • 14 Qańtar, 2025

Áke jumysta. Balany kim tárbıeleıdi?

Áldebir danyshpan «Balańdy tárbıeleme, aldymen ózińdi tárbıele» dep aıtqan eken. Bul qazirgi qoǵamdy da oılandyrady. Keıde oryndy aıtylǵan bir sóz atqan oqtan da aýyr tıetini ras. Tárbıeni jalpylama dep qarastyrsaq, onyń ishindegi áke tárbıesi úlken mańyzǵa ıe. Burnaǵy qazaqtyń «kimniń balasysyń?» degeninde de ózgeshe mán jatqandaı. Budan «Kimnen tárbıe alyp jatyrsyń?» degen súbeli sózdiń máıegin ańǵaramyz.