Osmıı tabıǵatta jeti ızotop túrinde kezdesedi. Sonyń ishinde eń qymbat turatyn osmıı-187 ızotopy, biletin adamdardyń sózine qaraǵanda, tek Qazaqstanda, sonyń ishinde Jezqazǵan ken oryndarynda ǵana óndiriledi. Osmıı-187 aeroǵarysh salasynda, raketa jasaýda, qazirgi zamanǵy tehnologııalar men kóptegen dárilik preparattardy sıntezdeý kezinde paıdalanylady eken.
Jalpy, mamandardyń pikirine qaraǵanda, osmııden de qymbat turatyn taǵy bir element bar eken. Ol «kalıfornıı» dep atalady. 1998 jyldyń qyrkúıek aıynda Ok-Rıdjsk ulttyq zerthanasynda kalıfornıı-249 ızotopynyń 1 mıkrogramy (grammnyń mıllıonnan bir bóligi) 180,25 dollarǵa, al kalıfornıı-252 ızotopynyń 1 mıkrogramy 56 dollarǵa baǵalanǵan. Iаǵnı, eger mıkroskoppen qaramasańyz, kózge kórinbeıtin zat osynshama aqshaǵa baǵalanǵan.
Alaıda Kalıfornıı tabıǵatta taza kúıinde kezdespeıdi. Arnaıy zerthanada kúrdeli reaksııalar jolymen plýtonııdi jańa zatqa aınaldyrý arqyly alynady. Mamandar kalıfornııdiń álemdik qory eń ári ketkende 5 gramnan aspaıdy dep boljam jasap otyr. Onyń baǵasynyń asa qymbat bolýy da osy óte sırek kezdesetindiginen. Demek, AQSh-tyń Kalıfornııa shtatyndaǵy ýnıversıtettiń Glenn Sıborg bastaǵan ǵalymdar toby 1950 jyly alǵash ret ıadrolyq reaksııalaý jolymen alǵan bul radıoaktıvti metaldy ómirde joq zat retinde baǵalaýǵa da bolady.
Sondyqtan, bizdiń oıymyzsha, dúnıede bar, ıaǵnı tabıǵatta kezdesetin jáne kózge kórinetin eń qymbat metaldar tobyn osmıı bastaýy tıis. Osmıı – kalıfornııǵa qaraǵanda áldeqaıda keń taralǵan metall.
Osmıı platına metaldar tobyna jatady. Qattylyǵyna, bý qysymyna beriktigine jáne óte joǵary temperatýrada ǵana balqıtyndyǵyna baılanysty osmıı mehanıkalyq óńdeýge ońaılyqpen kóndige qoımaıdy. Ol tabıǵatta kezdesetin barlyq zattardyń ishindegi eń tyǵyzy dep esepteledi.
Osmıı osy qasıetine baılanysty ózi qosylǵan zatqa ǵajaıyp beriktik beredi. Ádette qymbat qalamsaptardyń úshin tozbaý úshin altynmen býlaıtyny belgili. Al eger oǵan osmııdi qosatyn bolsa, ol múldem tozbaıtyn bolady. Tehnıkalyq, medısınalyq, ónerkásiptik pyshaqtar, osmıı qosylǵan jaǵdaıda, barynsha ótkirlene túsedi jáne júzi qaıtpaıdy. Osy qasıetine baılanysty osmıı aeroǵarysh quraldaryn jasaǵan kezde qoldanylady.
Osmııdi alǵash ret 1803 jyly aǵylshyn hımıgi Smıtson Tennat áriptesi Ýılıam H.Ýoollastonmen birigip ashqan. Platınany «patsha araǵyna» salyp eritken kezde ydystyń túbinde erimegen kúıinde shaǵyn shógindi qalady. Jańa element osylaısha ashylady. Al oǵan «osmıı» degen at berilýine onyń jaǵymsyz ıisi sebep bolǵan. «Osmıı» grek tilinde «ıis» degen maǵynany bildiredi eken. «Patsha araǵy» túbindegi shógindini jekelep alǵan kezde odan hlordyń nemese sasyǵan shomyrdyń (redkanyń) ıisi shyǵyp, ol óńeshti kernep, qolqany tutyp qalǵan.
Biz «patsha araǵy» degen sózdi eki ret qaıtalap otyrmyz. Ony bireýler kádimgi araq nemese patshalar ishetin alkogoldi ishimdik eken dep oılaýy múmkin. Orys tilindegi «Sarskaıa vodka» termıninen tikeleı aýdarylyp otyrǵan «Patsha araǵy» – azot jáne tuz qyshqylynyń qospasy. Erte zamandarda alhımıkter ony metall qospalardan altyn men kúmisti bólip alý maqsatynda paıdalanǵan. Altyndy «patsha metaly» dep ataǵan. «Patsha araǵy» degen sóz de osydan baryp paıda bolsa kerek.
Jalpy «voda» sózinen shyqqan «vodka» termıni alǵash ret orys tilinde HIII-HIV ǵasyrlarda sýdyń azaıtylǵan túri retinde qoldanylǵan kórinedi. Al spırttik ishimdik retindegi naqty maǵynasyna tek HIH ǵasyrdan bastap ıe bolǵan. Iаǵnı «patsha araǵy» sózin bul jerde óziniń qazirgi týra maǵynasynda emes, erte zamandardaǵy alhımıkterdiń baǵaly metaldardy alý maqsatynda jasaıtyn hımııalyq ádisteriniń negizgi quraly retinde túsingenimiz jón.
Osmıı quramynda platına men palladııi bar polımetall ken oryndarynda, sondaı-aq, altyn alynǵan ken qaldyqtarynda kezdesedi. Ony taza kúıinde ırıdıımen aralas kúıde jolyqtyrýǵa bolady. Keıde jeke-dara da kezdesedi. Ásirese, taza platına quramynda shoǵyrlanady.
Quramynda osmııi bar ırıdıı ken oryndary Reseıde (Sibir men Oral), AQSh-ta (Alıaska, Kalıfornııa), Kolýmbııada, Kanadada, Ońtústik Afrıka men Tasmanııa jáne Avstralııa elderinde ornalasqan. Eń iri qorlarynyń biri Ońtústik Afrıkadaǵy Býshveld ken orny dep esepteledi.
Al Qazaqstanda óndiriletin osmıı-187 ızotopynyń baǵasy týraly ártúrli aqparattar bar. Bul metaldyń óndirisi men satylýy kóp jarııalana bermeıtin bolsa kerek. О́ıtkeni, bul metall jaıyndaǵy aqparattar óte jutań.
Osmıı syryna qanyǵý úshin elimizdegi sırek metaldar jónindegi maman, Mıneraldy shıkizattardy keshendi qaıta óńdeý jónindegi ulttyq ortalyqtyń bas dırektory Ábdirásil Jármenovke telefon arqyly habarlasqan edik. Osmıı-187 ızotopy Qazaqstanda óndiriletindigin ol kisi de qýattady. «Jalpy, álemde sırek metaldardyń 14 túri bolsa, sonyń barlyǵy bizdiń jerimizden tabylyp otyr. Biraq olardy negizinen alǵanda jeke kompanııalar óndirip jatqandyqtan, elimizdegi sırek metaldar óndirisi memlekettik baqylaýdan tysqary qalyp otyr dep aıtýǵa bolady», dedi ol kisi.
Álemde kóp kezdese bermeıtin sırek metaldar ken oryndarynyń Qazaqstanda molynan shoǵyrlanýy bizdiń jerimizdiń qasıetiniń biregeıligin kórsetse kerek. О́kinishke oraı, Allanyń bergen osy syıyn el ıgiligine durys jarata almaı otyrǵan sekildimiz. Bul problema osydan birneshe jyl buryn kóterilip, sırek metaldar óndirisine memlekettik monopolııa ornatýdy qamtamasyz etetin arnaıy zań jobasy da ázirlenip, ol Parlamentte talqylaýǵa túsken tusy da bolǵan eken. Biraq pikirtalastar barysynda Úkimettiń bul zań jobasyn keıin qaıtaryp alǵandyǵyn estidik. Másele sodan keıin qaıtyp qozǵalmapty. Nege bulaı bolǵandyǵy bizge túsiniksiz. Álde lobbı aralasty ma eken? Eger sırek metaldar óndirisi men saýdasyna memlekettik baqylaý ornatylsa, muny halyq qoldar edi degen pikirdemiz.
Sondaı-aq, osmıı-187 ızotopynyń qanshaǵa baǵalanatyndyǵyn da eshkim tap basyp aıta almady. Bul jónindegi derekter de ártúrli. Bir derekte 1 grammy 10 myń dollar delinse, ekinshi bir derekte 200 myń dollarǵa deıin baǵalanatyny keltirilgen. Úshinshi bireýler «osmıı-187 ızotopynyń 1 grammy 3 kılogramm altynnan qymbat turady», deıdi. Internettegi jazbalarǵa qaraǵanda, osmıı-187 ızotopy ashyq saýdaǵa shyǵarylmaıtyn kórinedi. Bir zatqa ártúrli baǵanyń aıtylatyndyǵy da sodan sekildi.
Taǵy bir bilgenimiz, buryn sırek metaldardyń álemdik naryǵynda kórshimiz Qytaı belsendi ról oınaǵan. Keıingi jyldary bul el sırek metaldardy syrtqa saýdalaǵandy doǵarǵan. Bilýimizshe, joǵary tehnologııalardyń damýyna baılanysty sońǵy ýaqyttary sırek metaldardyń qoldanys aıasy keńeıip, olardy mańyzy arta túsken. Qytaıdyń olardy syrtqa saýdalaýdy toqtatýynyń bir syry osynda bolsa kerek. Sol sekildi Qazaqstan da osmıı-187 ızotopyn syrtqa saýdalap kelgen eken. Osydan birneshe jyl buryn doǵarǵan. Ne sebep? Ol jaǵy bizge belgisiz. Biraq qara naryqta saýdalaý isi áli de kezdesetin sekildi. Máselen, 2011 jyldyń qazan aıynda Reseıdiń Volgograd oblysynda osmıı-187 ızotopynyń birneshe gramyn saýdalap júrgen qazaqstandyqtardy osy eldiń federaldyq qaýipsizdik qyzmeti ókilderiniń ustaǵandyǵy týraly habar taratylǵan eken. Habarda Qazaqstannyń taza osmıı-187 ızotopyn jalǵyz eksporttaýshy el ekendigi atap kórsetilgen. Osyndaı habarlardy oqyǵan kezde álemniń eń qymbat zaty bolyp esepteletin jáne óte sırek kezdesetin qazaqstandyq bul metall «tistegenniń aýzynda, ustaǵannyń qolynda ketip jatqan joq pa eken» degendeı oıǵa qalasyz. Demek, elimizdegi osmıı sekildi sırek metaldar óndirisin jáne olardyń saqtalýy men paıdalanylýyn, satylýyn memlekettik turǵydan qaıta retteýdiń kezi kelgen sekildi.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»