«Paralıch emes, parodıst...»

Parodııa – óte qıyn óner. Tanymal adamdarǵa parodııa jasaý – tabıǵı daryny bar talanttardyń qolynan ǵana kelse kerek. Búginde osy janrdyń shyraǵyn jaǵyp júrgender týraly áńgime qozǵaı qalsaq, Oljas Sydyqbekovtiń esimi alǵashqylardyń qatarynda atalatyny anyq. Sondyqtan, bizdiń Oljaspen búgingi áńgimemiz osy ónerge qalaı qadam basqany týraly suraqtan bastaldy. – Oljas, negizgi maman­dyǵyń jýrnalıst eken. Biraq jurt seni sahna arqyly tanydy. О́nerge qalaı keldiń? Bári qalaı bastaldy? – Men oqyǵan QazUÝ-da jyl saıy­n Táýelsizdik merekesi qarsańynda fakýltetaralyq baıqaý ótetin. Ár fakýltet óz mamandyǵyna saı ázilge toly qoıylymdardy sahnaǵa alyp shyǵady. Ol jyldary el arasynda «Betpe-bet» baǵdarlamasynyń reıtıngi óte joǵary, tanymal edi. Nurtileý Imanǵalıulynyń habardy júrgizý stıli, máneri erekshe ǵoı. Aqyldasyp osy baǵdarlamany sahnalaýdy jón kórdik. Kýrstasym Rınat Ker­taev Nurtileý aǵanyń, men stýdııaǵa kelgen úsh qonaqtyń rólderin oınadym. Zalda stýdenttermen birge rektordyń ózi otyr. Shynymdy aıtsam, ol kezde belgili adamdarǵa parodııa jasamaǵan kezim edi. Aldymyzdaǵy qaǵazda «Júrsin Erman», «Bekbolat Tileýhan» jáne «Baýyrjan Jaqyp» dep jazýly tur. Men oryndyqtarǵa aýysyp otyryp, úsheýine parodııa jasaımyn. Alǵashqy suraqty Júrsin Ermanǵa qoıdy. Júrsin aǵamyzdyń daýsyna salyp, jaýap bere bastaǵan kezde-aq zal gý ete qalyp, qol shapalaqtap ketti. Men mundaı bolady dep oılaǵan joqpyn. Rektorǵa qarasam, ol da ishek-silesi qatyp kúlip jatyr. Boıymdy beımálim kúsh bılep ketti. Jurttyń rıza bolyp, qol urǵany keremet kúsh-qýat berdi. Bekbolat Tileýhan bop suraqtarǵa jaýap bergenimde zal kúlkiden tipten jaryldy. Suhbat bitti. Sahnadan shyǵyp bara jatyp, eldiń maǵan degen yqylasyn kórip, keremet lázzat aldym. Dál sol kúnnen bastap jýrnalıstıkadan ónerge qaraı oıysa bastadym dep aıtýǵa bolady. Erteńinde sabaqqa kelsem, bári keshegi qoıylymdy áli «jyr» ǵyp aıtyp júr. Lezde fakýltettiń «juldyzyna» aınalyp shyǵa keldim. Osy jaǵdaıdan keıin bireý­ler «Oıbaı, ázil-syqaq teatryna barmaısyń ba?» dep aqyl aıtty. Shynymdy aıtsam, júreksindim. Degenmen bir janashyr kisiler belgili óner tarlandary Asqar Naımantaı men Ulan Núsipálıevke ertip apardy. Parodııamdy kórip, olar da qatty rıza boldy. Asqar aǵamyz «Tak, bylaı isteıik... Bizde «Aıtys» degen qoıylym bar, sen sonyń bas jaǵynda Júrsin bolyp aıtyskerlerdi sahnaǵa shaqyr da, artynsha qazy­lar alqasynyń múshesi retinde Bekbolat bop sóılep ket», dedi. Mine, bári osylaı bastaldy. Osydan keıin monologtar jazyla bastady. Meırambek Besbaev, Toqtar Serikov, Ermek Ser­kebaev, Ábsattar qajy Der­bisáli, Imanǵalı Tasma­ǵambetovke parodııalar jasalyp, osy ónerge birjolata den qoıyp kettim. Jýrnalıstıka jaıyna qaldy. – Tanymal tulǵalarǵa parodııa ja­saýǵa júreksingen joqsyń ba? Olar qalaı qabyl­dady? О́zińe habarlasyp, bolmasa jolyqqan kezde ókpe-renishin nemese jyly qabyldaǵanyn aıtyp qal­ǵandar boldy ma? – «Maǵan parodııa jasadyń» dep renjigen adam áli bolǵan joq. Kerisinshe, «Nege jasamaı júrsiń?» dep, emeýrin tanytatyndar bar. Áli esimde... Imanǵalı Tasmaǵambetovke parodııa jasadym. Sodan ol kisi Astananyń ákimi bop tur­ǵan kezde men shyǵatyn kesh­ke qatysatyn boldy. Kesh­ti uıymdastyrýshylar «Tas­maǵambetovke parodııa jasa­maı-aq qoıarsyń» degen usynys aıtty. Kesh bastalar aldynda Imanǵalı aǵamen kezdesip, sóılestim. «Qazir maǵan ja­saǵan parodııańdy kórsetesiń ǵoı, á?» dedi ol kisi salǵan jerden. «Aǵa, bul joly reti kelmeıdi-aý... О́zińizdiń arnaıy ruqsatyńyz kerek sııaqty» dedim. «Parodııa degen ımıdjdik nárse ǵoı. Oǵan ruqsattyń ne qajeti bar? Kórsete ber...» dedi. Sonymen kórsettik. Rıza boldy. Ulttyq arnada «Qymyzhana» baǵdar­lamasyna túsken kezde de Nurtileý aǵamyzǵa parodııa jasadym. Nurtileý Imanǵalıuly sol telearnanyń basshysy bolatyn. Biraq rejısser «Qansha degenmen ol kisi bizdiń arnanyń tóraǵasy ǵoı. Oǵan parodııa jasaýdyń qajeti joq» dep, toqtatyp tastady. Osy jaıtty keıinirek bir basylymǵa bergen suhbatymda aıtyp edim, ol kisi ushaqta kele jatyp soǵan kózi túsipti. Kele salyp meni izdep taýyp aldy. «Parodııa degen tulǵaǵa jasalady, onda tur­ǵan ne bar? Toqtatpa, jasaı ber» dep, ruqsatyn berdi. Jasyratyny joq, maǵan «Ábsattar qajyǵa parodııa jasamaı-aq qoısaıshy, qansha degenmen dinbasy ǵoı» degen áńgime de aıtylǵan. Ábsattar aǵamen bir toıda jolyǵyp qalyp, tanys­tym. «Joq, aınalaıyn... Sen ekensiń maǵan paro­dııa jasap júrgen. Bul áde­bıet­te bar janr ǵoı. Maǵan unaı­dy, esh qysylma, jasaı ber, aına­laıyn...» dep rızashylyǵyn bildirdi.

– Parodııa jasaýǵa adamdardy qalaı tańdaısyń? Jalpy úıde, ońa­shada qaıta-qaıta pysyqtap, aldyn ala daıyndalasyń ba?

– Mindetti túrde daıyndala­myn. Parodııa – ol tek daýysty salý emes, júrgen júri­sin, qımylyn, qalybyn, túgel keltirý qajet qoı. Sha­mamen ol ne aıtady, neni aıtýy múm­kin, oıy, minezi, bolmysy, mamandyǵy, qyzmetine baılanysty utymdy sózderdi tap basyp tabý kerek. Qysqasyn aıtqanda, sol adamǵa aınalý qajet. Bir kezderi «Seniń sóziń de, júrisiń de Imanǵalıǵa qatty uqsap ketti» dep aıtýshy edi dostarym. Shynynda, obrazǵa qatty kirip ketken kezde sodan shyǵa almaı qalatyn sátter de bolady. – Qazir elimizde ázil-syqaq teatr­lary kóbeıip ketti. So­lardan «Birge jumys is­teıik, bizge kel» degen usy­nystar tús­ti me? - Eńbek jolymdy «Terisqaq­paı», «Bazar joq» teatrlarynan bastap, kópshilikke tanyldym ǵoı. Qazir jeke jumys isteımin. Tursynbek Qabatov «Sen endi Astanaǵa kóship keldiń ǵoı. Bizge jumysqa kelmeısiń be?» dep aıtqan. Biraq basqa jumysta júrgendikten gastrolge shyǵa berýge múmkindik joq. «Tamashaǵa» da shaqyrǵan. Birde marqum Qudaıbergen Sultanbaev aǵamyz gazetke suhbat berip, «Qazirgi jastardyń ishinde kimderdiń ónerin durys baǵa­laısyz?» degen suraqqa meniń aty-jónimdi atapty. Ol kisi­men kezdesken emes edim. Qatty tań qaldym. Keıinirek О́ner akademııasynda kezdesip qalǵanymda ol kisimen amandasyp, rahmetimdi aıttym. Sonda aǵamyzdyń «Aınalaıyn, men seni syrtyńnan bilemin. Parodııa degen óte qıyn janr. Akterlik ónerdiń eń bıik shyńy» dep aıtqany áli qulaǵymda. Sol aıtpaqshy, bul ónerge asqan jaýapkershilikpen qaraımyn. – Belgili tulǵalardyń daýsyn aınytpaı salatyn óneriń arqyly dosta­ryńdy qyzyqqa batyratyn jaıttar jıi bolatyn shyǵar, sirá? – Iá, ondaı qyzyq jaıttar bop turady. Ásirese, 1 sáýir – Kúlki kúni kezinde... Birde Ońtústik Qazaqstan oblysy, Túlkibas aýdany ákiminiń apparat jetekshisine Júrsin Erman aǵamyz bop telefon shaldym. «Júrsin Erman degen qazaqpyn ǵoı» desem, «Oıbaı, aǵa, assalaýmaǵaleıkúm, daýsyńyzdy tanyp turmyn... Sizdiń daýsyńyzdy Túlkibas jerinde estip turǵanyma qýa­nyp turmyn» dep jik-jikpar bop jatyr. «Men de senimen sóıleskenime qatty qýanyp turmyn. Aınalaıyn, negizgi sharýamdy birden aıtaıyn... «Túlkibasym – qutty mekenim» degen aıtys ótkizsem be dep edim. Oǵan qandaı kómek bere­sińder?» «Aǵa, ne isteý kerek?» «Shyǵynyn kóterý kerek. Árbir qatysqan aqynǵa 5 myń dollardan, maǵan 20 myń dollar berseńder jetedi. Bas-aıaǵy 20 aqyn ǵoı. On-aq jup... 120 myń dollar ketedi. Ol ne turady senderge?..» dep qoıdym nyǵyzdap. Apparat jetekshisiniń esi shyǵyp, tutyǵyp, sóıleı almaı qaldy. Araǵa biraz ýaqyt salyp bir dosym Túlkibas aýdanynyń ákimine telefon shalsa, aýdan basshysy «Men joqta orynbasarlarym Júrsin aǵamyzǵa «aıtys ótkizemiz» dep ýáde berip qoıypty. Endi ne isterimizdi bilmeı otyrmyz?» dep jyndanyp otyr eken... Júrsin Erman bop belgili ánshi Erkin Nurjanovty da qatyrdym. «Áı, Erkin, úıdegi jeńgeń qoımaıdy: «Sol bala seniń «Jalǵyz ulym» degen ánińdi ádemi aıtyp júr. Ittiń ıtaqaıyna kómektesesiń. Sol balaǵa bir kómektespediń» dep... Sen maǵan tús qaıta kelshi, bir klıpińdi túsirip bereıin» dedim. «Oıbaı, rahmet, aǵa» dep Erkin dosym da elp ete qaldy. «Men qazir radıodan ketip qalǵam. Telearnadamyn. Shatastyryp, baıaǵy jumysyma baryp júrme...» «Jo-joq, aǵa, ony estigem ǵoı. О́zim de qyzmetińizben quttyqtap shyǵaıyn dep júrgem... Boldy, tús qaıta baramyn» dep, ortalyq dúkenge júgirip baryp, 200 dollarǵa syılyq alypty. Birazdan keıin qaıtadan telefon shaldym: «Áı, Erkin bala, sen maǵan keleıin dep jatsyń ba?» «Iá, aǵa». «Myna telearna degenniń jınalysy kóp eken, sen maǵan erteń saǵat toǵyzda kelshi». Osylaısha kezdesýdi úsh kúnge sozyp, úshinshi kúni Erkin shydamaı, aǵamyzdyń jumys ornyna ózi barǵan ǵoı. Sol jerde munyń ázil ekenin bilip, «qap» dep, sanyn bir-aq soǵady. – Oblys-aımaqtarǵa shyq­qanda, kópshilik ortada jurt ózińdi tanyp jatady... Jalpy, tanymal bolýdyń qandaı paıdasy bar dep oılaısyń? – Árıne, tanymaldylyqtyń paıdasy da, keri áseri de bar. Keıde salyq organdaryna, ha­lyqqa qyzmet kórsetý, MAI mekemelerine bara qalsań, «Ne jumyspen júrsiz?» dep óz­deri surap, tez sheship berip jatady. Bir jaǵy kópshilik ortaǵa, ásirese, bazarǵa barý qıyndaý. El odyraıyp qaraıdy. Keıde satýshylar zattyń baǵasyn kóterip jiberetin kezderi de bolady. «Senderde aqsha kóp qoı» dep qoıady. Saýdalasyp turý uıat. – Ázil-qaljyńǵa jaqyn júretin jannyń jeke ómiri de qyzyqqa toly shyǵar... – Solaı sııaqty... Áıteýir, ónerimde ǵana emes, ómirimde de qyzyqty jaıttar jıi bolady. Osydan bir-eki apta buryn Torǵaıdaǵy aıtysker aqyn Aıbek Qalıev soǵymǵa et salyp jibergen. Áreń degende kólikke artyp, on ekinshi qabattaǵy páterimizge shyǵaryp, etti sol kúıi buz­bastan jatyp qalǵanbyz. Tań azanymen Aıbek telefon shaldy. Tutqany kótere salyp, alǵysymdy jaýdyryp jatsam: «Oıbaı, Oljas, rahmetti qoıa tur, seniń soǵymyń aýysyp ketipti. Taıdyń etin alyp ketipsiń...» deıdi. Sóıtip basqasyn salyp jiberetin boldy. Jigitterge «Ol­jas degen parodıst jigit qoı, uıat boldy, úıine aparyp bere salyńdarshy», dep ótinish aıtqan ǵoı. Ol taǵy bir jigitterge tapsyrǵan. Sóıtse sońǵy jigit «parodıst» degendi «paralıch» dep estipti. «Oljas degen paralıch jigit eken... Alla razylyǵy úshin úıine deıin aparyp bere salyńdarshy» dep, qasyndaǵylarǵa ótinish aıtqan ǵoı. On ekinshi qabatqa etti úsh jigit áreń kóterip shyǵyp: «Oljas degen jigittiń úıi osy ma?» dep suraǵanda «Iá, Oljas degen men» dep, aldarynan júgirip shyqsam, bas-aıaǵyma tańyrqap qarap, «Basqa úıge kirip kettik pe?» degendeı bir-birin túrtedi. Keıinnen bolǵan jaıtty aıtyp berip, ábden kúldim. – Áserli áńgimeńe kóp rahmet. О́miriń kúlkige, sáttilikke toly bolsyn. Áńgimelesken Oralhan DÁÝIT, «Egemen Qazaqstan»