Jastarǵa jol ashqan festıval

13 teatr qatysqan festıvalǵa Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkerleri: Ashat Maemırov (tóraǵa), Gúlsına Merǵalıeva, Dýlyǵa Aqmolda, ónertaný kandıdaty Anar Erkebaı, ónertaný magıstri Mıras Ábil qazylyq etse, Sh.Rýstavelı atyndaǵy Tbılısı Memlekettik teatr jáne kıno ýnıversıtetiniń rektory, rejısser Gıorgı Margvelashvılı, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Álııa Bópejanova jáne jýrnalıst Ásııa Baǵdáýletqyzy sarapshylar quramynda boldy.  

Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda shymyldyǵy ashyl­ǵan festıval apta boıy Asta­nan­yń birneshe teatrynda jal­ǵasty. Atap aıtsaq, Q.Qýa­nysh­­­baev atyndaǵy memle­ket­­tik aka­demııalyq qazaq mýzy­­­ka­­lyq drama teatry, M.Gor­kıı atyn­daǵy memle­ket­­tik aka­de­mııa­­lyq orys drama teatry, Asta­­na Jastar teatry­­nyń sah­­na­­­laryn­­da spektakl­der kezek-kezek qoıylsa, «Qazaq­­stan» or­­­ta­­l­yq konsert zalynda kún sa­ıyn sheberlik synyby uıym­dastyryldy. 

Festıval ómirden erte ket­ken jas ta jańashyl re­jısser Qaırat Súgirbekovti eske alýdan bastaldy. Sóz ar­naý­­shy­lar kezek-kezek Qaı­rat­­­­tyń jarqyldaǵan sábı­deı pák minezin, zamany­nan erte týyp, erte ketken talant­ty re­jıs­serdiń shyǵarma­shyly­ǵyn, izdenimpazdyǵyn, avangard­tyq baǵyttaǵy qoıy­lym­­daryn, sımvolızmge toly spektakl­derin, kórkemdik-estetıkalyq baı álemin, máńgilik másele­ler­di kóterýdi árkez murat tut­qa­nyn saǵy­nysh­pen eske aldy. 

Q.Súgirbekov atyndaǵy jas re­­­­jıs­­serler festıvaliniń kon­­­­kýrs­­­tyq baǵdarlamasyn J.Sha­­nın atyndaǵy Ońtústik Qazaq­­stan oblystyq akade­mııa­­lyq qazaq drama teatry bas­ta­dy. O.Bogaevtiń «Yl­dı­ǵa jol» pálsapalyq áf­sa­­na­syn sahnalaǵan jas re­jısser Bo­lat Ábdirahmanov adam ómiri­niń sonshalyqty qun­syz ekenin, pendelerinen jaq­sy­lyq pen izgilikti Alla taǵa­la qan­sha kútkenimen, jer betin­de ne­lik­­ten ashkózdik, dúnıe­q­o­ńyz­dyq, aıarlyq, aram­dyq, qaty­­gez­dik, jaýyzdyq ús­t­em eken­­­di­gin kórsetedi. Re­jıs­­ser­diń aıtar oıy tereń pálsapaǵa quryl­­ǵa­ny­men, sol oıdy jetkizý tásili, ak­ter­­lerdiń sheberligi óz deń­ge­ıin­de kórinbedi. Birin-biri qaı­ta­laı­tyn sahnalar óte kóp. Spek­­takl­­diń ssenografııalyq sheshi­mi erekshe. Birneshe jo­laq­tan tura­tyn, kókjıekke je­tip juty­la­tyn tas jol – ár adamnyń ómir jolyndaı. 

M.Áýezov atyndaǵy Qazaq mem­­­lekettik akade­mııa­­lyq dra­­ma teatry J.Er­ǵa­lıev­­tiń «Qas-qaǵym» meta­fızı­ka­­lyq tra­gedııasyn usyn­dy. Elik Nursul­tannyń rejıs­ser­lik sheshimderi tosyn, mızan­sse­na­lary eshkimge uqsamaıdy. Aza­mat Saty­baldy (Sábıt) men Zarı­na Kár­menova­ny (Jazıra) sahna ortasynda tur­ǵan dáý áınek kýbtyń ústine shyǵa­rý arqy­ly rejısser mahabbat­ty bıiktetedi. Bıik úıdiń shaty­ryna shyǵyp alyp syr aqtara­tyn jastar az ba, ıaǵnı ómirdiń óz kórinisi. Árbir sahna, árbir mızan­ssena tabıǵı týyndap jata­dy. Rejısser jaqsy izden­gen. Ssenografııadaǵy tórt­bu­rysh­tar (ramalar) bir qalyp­tan shyǵa almaıtyn búgingi siz ben bizdiń «qaby­ǵymyz». Ár esik­ke (ramaǵa) ilingen shamdardy keıip­kerler birese jandyryp, birese sóndirip, sol arqyly re­jısser fılosofııalyq tereń oıdy as­tarlaıdy. Akterlik an­sam­bl de shymyr, bir-birine uqsa­maı­tyn keıipkerlerdi shynaıy som­dady. Bul oraıda Azamat Saty­­bal­dynyń psı­hıatr Sá­bıti, onyń pasıenti – Zarı­na Kár­me­novanyń únemi o dú­nıelik bol­ǵan súıiktisiniń elesin kóretin Ja­zı­rasy, Aı­dos Bektemirovtiń bar adam­nyń taǵdyry óz qolynda dep oılaıtyn bastyǵy, Dárııa Júsiptiń – dúnıe men mansap jolyn­­da jalǵyz qyzyn qur­ban­dyq­qa shalǵan kúıeýine qar­sy kele almaı, ishten tyn­ǵan Sáýlesi erek­she atap ótý­ge turarlyq ob­raz­dar. Al re­jıssýraǵa qatys­ty aı­tar bir oı – alaqandy úsh qaıy­­ra sart etkizip, úsh qaı­tara sta­­qan kóterip araq ishý sah­nasy bu­­ryn birneshe spek­taklde qol­da­nyl­ǵan. Jalpy, bul qo­ıy­­lym­­nan myna qoǵam saý adam­dy jyndy qyla­dy degen oıdy oqydyq. 

Festıvalda qazylar al­qasy da, sarapshylar da joǵa­ry baǵa bergen qoıylym­nyń biri – J.Rasınniń «Fedra» tragedııasy. Dına Juma­baeva­nyń qoıylymynda rejıs­sýra, akterlik sheberlik, sse­no­grafııa, bı, plastıka, mýzyka... bári de sheber úılesim taýyp, kásibı bıik deńgeıde kórindi. Aktrısa Aınur Bermuhambetova somdaǵan Fedra – naǵyz tolyqqandy obraz. Aktrısa Fedra men sút anasyn – bir sátte eki beı­neni keskindeıdi. Rejısser ekin­­shi keıipkerdiń sózderin Fedra­nyń aýzyna salady. Adam­nyń óz-ózimen arpalysyn, ekige jaryl­ǵan jarmaq oıdy, sana men júrek aıtysyn osylaı she­ber jetkizedi. Sol sııaqty, ári Ippolıt, ári Teseı bolyp eki beınede kóringen Oljas Jaqyp­bek týraly da osyny aıtý­ǵa bolady. Tek keı sátterde Oljas­tyń daýysy durys estilmeı, sózderi túsi­nik­siz bolyp jatty.

Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq bala­­lar men jasóspirimder teat­ry sahnalaǵan A.Gernı­diń «Mahab­bat hattary» dramasyn buǵan deıin birneshe ret kórgen edik. Rejısser Juldyzbek Juman­baı tyń sheshimder arqy­ly epıs­tolıarlyq roman­nan sátti qoıy­lym týdyrǵan. Uzyn-sonar hattardan áreket týdyrý, Melısa men Endıdiń sahnanyń eki ja­ǵynda turyp, mahabbat sezimin, júrek lúpi­lin sózsiz jetkizýi, bir-birin súıe tura «súıemin» dep mo­ıyn­daýǵa kókirek shirkinniń ji­be­rmeýi, ortadaǵy aq qaǵaz­ǵa kezek-kezek hat jazýy... Olar­dy aıyratyn da – hat, tabys­tyratyn da – hat. «Bárimiz de jazýyn eshkim uqpaıtyn bir japyraq qaǵazbyz...» degen oıǵa jeteleıdi. Jalpy, epıs­tolıar­lyq janrdy sahna­ǵa shy­ǵarýǵa kez kelgen rejıs­serdiń batyly jete bermeıdi. Kıim aýystyrmaı, bir kóılek­pen tutas bir ǵumyrdy bir jarym saǵat­qa syıdyrǵan Juldyz­bekt­iń bolashaǵynan zor úmit kútý­ge bolady. Akter­ler­diń óz ke­ıip­kerlerin 6 jas­tan 60 jas­qa deıin ósiretini – eleýli jumys. 

S.Muqanov atyndaǵy Sol­tús­­­tik Qazaqstan oblys­tyq qazaq drama teatry R.Otar­baev­­­tyń «Nashaqor týraly no­vel­­­­lasyn» «Qasiret» degen at­pen sahnalapty. Rejısser Far­hat Moldaǵalı sahnadaǵy shart­tylyqqa, mınımalızm prın­sıpi­ne júgingen. Qara­kóleńke sah­nanyń eki jaǵynda tizilgen oryn­dyqtar jáne orta­da joǵa­ry­dan tómen sal­by­raǵan arqan spek­takl bary­synda sátti qol­danylǵan. Keıipkerler kóbinese oryn­dyqtarda tizilip otyrady da, óz sahnalarynda orta­ǵa shyǵa­dy. Olardyń sup-sur kıim­deri súreńsiz ómirlerinen habar bergendeı. Rejısser Abaı­dyń «Segiz aıaq» óleńimen spek­takl­diń mazmunyn ashýǵa tyrys­qan, Abaı sózi qaı zaman­men de úılesim tabatynyn kórset­ken. Jalqytaı rólindegi Aıbol Qasym, onyń sheshesin beınele­gen Aıda Sypataeva oıyndarynan shynaıylyq baıqalyp turdy. Degenmen, ártister fızıkalyq turǵyda tym názik, qyzdardyń boılary tym qysqa, teatrda «geroı-geroınıa» máselesi bar-aý degen oıǵa keldik.

Aqmola oblystyq orys dra­ma teatry Qazaq Ulttyq óner ýnı­ver­sıtetiniń 5-kýrs stý­­­denti Almas Ahmet­bekov qoı­ǵan E.Iones­konyń «Oryn­dyq­tar» tragıko­medııa­syn kór­setti. Qoıylýy da, túsiný de, qabyl­danýy da qıyn, absýrd teatry­nyń sımvolyna aınal­ǵan pesany alýy – qanaty qat­pa­ǵan jas rejısserdiń ózine qoıar talaby joǵary ekenin kór­set­se kerek. Ol jalǵyzdyq taqy­ry­byn kórkem jetkizgen. Qap­taǵan kóp oryndyqtar – tómen­de oryn­dyqtar, joǵa­ryda oryn­­dyqtar, shý-shý etken jurt­­tyń daýysy ǵana kele­di qulaq­­qa. Sol kóp ishinde – bári­­­miz jal­ǵyzbyz. Bárimizdiń kó­keıi­­­mizde oryndalmaǵan bir arman, bárimizdiń psıhıka­myz bu­zylǵan, bárimiz dert­timiz, qoǵam dertti, óz­derin my­q­­ty danysh­pan sanaı­tyn­dar, shyn mánin­de, esh­kim de emes, joǵa­ry­daǵy, tómen­degi bos oryn­dyq­tar – ol myna biz – hanym, myrza, shen­­­di, shek­pendi, sheshen.., ım­­pe­ra­tor... – shyn máninde bos oryn, qýys keýde. Jalpy, ómir­­diń máni nede? Rejısser osyn­­daı fılo­sofııalyq oı tol­ǵaı­­­dy. Qo­ıy­lymda birneshe lı­­­nııa­­­­­ny qatar órbitýge tal­pyn­­­­ǵany­­­­men, re­jısser sol oı­­­lary­­nan aıy­ry­lyp qalyp oty­ra­dy. Sol se­bepti akter­ler­­diń maq­sa­ty aıqyn emes. Shal rólin­­­degi And­reı Kras­­nosh­­tanov, Kem­pir beıne­sin­degi Ele­na Tav­gen óz ról­derin múl­tik­­siz oryn­daý­ǵa baryn­sha ty­rys­­qany­men, keıip­ker­lerin ob­raz­dyq deńgeıde kórsete almady. Gúlnaz Qamysbaevanyń «Máń­gúrt» spektaklin byl­tyr Aqtóbede ótken festı­valda kórgen edik. Ol joly qoıy­lym­nyń tynysy, júrek soǵysy, «qyzýy» keshegiden áldeqaıda joǵary bolǵan. Ol spektaklde ádemi fınal, jaqsy núkte bar edi, myna spektaklde fınal joq, núkte qoıylmaı qaldy. Qoıylym aıaqtalyp, shymyldyq jabylǵanda birin­shi bólimniń sońy sııaqty, jal­­ǵasy bar sııaqty áser etti. Re­jısser keı sahnalardy qys­­qar­typ­ty, sondyqtan keı kóri­nis­ter túsiniksiz bolyp qal­ǵan. Naıman-Anany basqa akt­­rı­saǵa júktegenderi qup­tar­­lyq. Rejıssýra bar. Ult­tyq as­pap­tardy sahnanyń eki jaq túk­pirinde, bıikte «tiri­deı» oınap otyrǵan mýzy­kant­tar da qazaq ­teatry úshin jańalyq. Bastaryna qap kıip alǵan máńgúrtter – kózi joq, qulaǵy joq, aýzy joq... máń­gúrt jalǵyz emes, bizdiń qoǵam­da attap bassań aldyńnan máńgúrt shyǵady degen ıdeıany rejısser jaqsy ádiptegen...  Bulardan basqa, festıval­ǵa Sh.Qu­saıynov atyndaǵy Aqmola ob­lys­tyq qazaq mýzy­kalyq drama teatry, Shyǵys Qazaqstan ob­lys­­tyq Jastar teatry, Astana Ja­s­tar teatry, Respýblıkalyq aka­­de­­mııalyq nemis drama teatry, Aqtóbe oblystyq «Ala­qaı» qýyr­shaq teatry jáne Al­ma­ty qa­lasy Memlekettik qýyr­­shaq teatry qatysty. Bul fes­tı­­val avangardtyq baǵytta ósip kele jatqan jastardyń ja­ńa esim­derin tanytty. Qazaq teatry­­­na jańa býyn, jas tol­qyn rejısserlerdiń legi kelip qo­syl­dy. Zamanaýı qazaq teatry qan­­daı bolý kerek degen suraqqa ja­ýap aldyq. Jastardyń ekspe­rı­­­ment­­ke qumartýy zań­dylyq. Eks­­pe­rı­­mentteri aqta­lyp jatsa, ne­ge qýan­basqa? О́se kele, óz qol­­­­ta­ń­ba­lary qalyp­tasady, óz b­aǵyt­­taryn tabady. Túbi dástúr­ge, ta­my­­ryna qaıta oralýy da ǵajap emes.

Sonymen, qazylar alqasy­nyń sheshimimen J.Shanın atyn­daǵy Ońtústik Qazaqstan oblys­tyq akademııalyq drama teatry, Sh.Qusaıynov atyn­daǵy Aqmola oblystyq qazaq mýzy­ka­lyq drama teatry, Ǵ.Mú­sire­pov atyn­daǵy memlekettik akade­mııa­lyq balalar men jasós­pi­rim­der teatry, Alma­ty qala­lyq memlekettik qýyr­shaq teatry, Aqmola oblys­tyq orys dra­ma teatry, Respýb­lıkalyq akade­mııa­lyq nemis drama teatry – festıval dıplomanttary atandy.  

«R.Esdáýletov atyndaǵy arnaıy júldemen» S.Muqanov atyn­daǵy Soltús­tik Qazaq­stan oblystyq qazaq drama teatrynyń rejıs­seri Farhad Moldaǵalıev R.Otarbaevtyń «Qasiret» spektakli úshin; 

Qaırat Súgirbekovtiń otbasy atynan taǵaıyndalǵan arnaıy júldemen Astana Jastar teatrynyń rejısseri Dáýren Serǵazın M.Levıdiń «Jer men Kóktiń arasy» spektakli úshin marapattaldy. 

«III oryn» júldesin: L.Razý­movskaıanyń «Qymbat­ty Elena Sergeevna» spek­takli úshin Shyǵys Qazaqstan oblystyq Jastar teatrynyń rejısseri Aıdyn Salbanov jáne N.Gogoldiń «Shapan» spektakli úshin Aqtóbe oblystyq «Alaqaı» qýyrshaq teatrynyń rejısseri M.Habıbýllın ózara bólisti. «II oryn» júldesimen Aıgúl Imanbaevanyń «A.I.» jeke teatrynyń rejısseri Dına Jumabaeva J.Rasınniń «Fedra» spektakli úshin; 

«I oryn» júldesimen M.О́temis­uly atyndaǵy Aty­raý oblys­tyq qazaq drama teatry­nyń rejısseri Gúlnaz Qamysbae­va Sh.Aıtmatovtyń «Máńgúrt» spektakli úshin marapattaldy. 

«Bas júlde» M.Áýezov atyn­daǵy Qazaq memlekettik aka­de­mııalyq drama teatrynyń rejısseri Elik Nursultanǵa J.Erǵalıevtiń «Qas-qaǵym» spektakli úshin berildi.

Sáýle ÁBEDINOVA, teatrtanýshy,  ónertaný magıstri