«Men úsh nárseden tazamyn. Birinshiden, sonsha jyl el basqaryp otyryp bireýge naqaqtan-naqaq jala jaýyp, qııanatqa barǵan emespin, bireýden bir som da para alǵan emespin – qolym taza! Ekinshiden, 1937-38 jyldardaǵy qaraly kúnderde bozdaqtardy atyp jatqanda, bir qaǵazǵa qol qoıǵan emespin – arym taza! Úshinshiden, adamdardy ataǵa, rýǵa, júzge bólgen emespin – júzim taza!».
Bul – memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Qazaqstan Úkimetin 13 jyl basqarǵan Nurtas Ońdasynovtyń aǵynan jarylyp aıtqan sózi. Nurtas Dándibaıulynyń ómiri de, qyzmettik joly da naǵyz «tar jol, taıǵaq keshý» kezeńde ótti.
Stalındik repressııa men Hrýshevtiń bıligi júrgen alpysynshy jyldardyń basyna deıingi aralyqta ýaqyttyń quly bolyp qalý ońaı edi de, halyqtyń uly bolyp qalý tym qıyn edi.
Aq-qarany anyqtamaı, talaı qyrshyndy qynadaı qyryp ketken 1937 jyldyń sońyna qaraı bar-joǵy 34 jasta joǵary qyzmettiń jaýapkershiligin arqalady. Onyń esimi Qazaqstannyń damý kezeńimen tyǵyz baılanysty ekeni daýsyz. Abaı atyndaǵy Opera jáne balet teatrynyń, Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynyń qurylýyna atsalysyp, shańyraǵyn kóterip, ýyǵyn óz qolymen qadady. Budan basqa Qaraǵandy metallýrgııasyn, Moıynty – Shý temir jolyn, teriskeıge temir jol tartý, elimizdiń munaı-gaz salasyn ıgerýge uıytqy boldy. Qazaq Ǵylym akademııasyn quryp, oǵan prezıdenttikke Qanysh Sátbaevty saılaýy adam tanıtyndyǵyn ańǵartady. Ol Úkimet basynda otyrǵan on úsh jyl ishinde joǵarydan – Máskeýden túsken buıryqty buljytpaı oryndaıtyn oryndaýshy qyzmetker emes, halyq múddesi úshin nebir iri-iri máseleler men bastamalar kóterip, ony sheshe alǵan qaıratker dárejesine kóterildi. Biraq, onyń osynaý qaıratkerligi Hrýshevke unamaı, ekeýi qyzmet barysynda jıi-jıi kelispeýshilikke barypty. Sebebi Ońdasynov tyń ıgerý naýqanyndaǵy asyra silteýge ashyq qarsy shyqqan.
Nurtas Ońdasynovtyń zeınetkerlikke shyqqannan keıingi ómiri Máskeýde ótti. Ony Máskeýge otbasylyq jaǵdaıyna baılanysty kóshti dep júr. Bul jaıttyń túbine tereńirek úńilsek, sol tustaǵy bıliktiń Ońdasynovty zeınet jasyna jetpeı turyp qyzmetten alastap qana qoımaı, óz ortasynan, óz pikirlesterinen de alystatýǵa barynsha kúsh salǵanyn baıqaýǵa bolady.
Kózi tirisinde kórnekti qaıratker «Oryndalmaǵan úsh armanym bar, – depti. – Birinshi armanym – zeınetkerlikke shyqqan soń Almatyda tursam dep edim, Máskeýge ótip kettik. Maǵan Almatyda turý buıyrmady. Ekinshi armanym – ońtústik oblystarda keremet, talantty jigitter bar edi, solardy qyzmet babynda ósire almadym. «Jershil, rýshyl», dep aıta ma dep qoryqtym. Úshinshi – jas kezimde ǵylym qýsam, kitap jazsam, ol artymdaǵy urpaqqa qalsa dep armandaıtyn edim. Biraq taǵdyrdyń, ýaqyttyń ámirimen úkimetti, oblysty basqarýǵa týra keldi. Sóıtip, jas kezimdegi armanyma jete almadym».
Nurtas Ońdasynov – arnaıy ǵylym doktory, kandıdat degen ataq-dárejesi bolmaǵanymen, zeınetkerlikke shyqqannan keıin tapjylmaı jıyrma bes jyl arabsha-parsysha-qazaqsha túsindirme sózdik jazyp, bir ǵylymı ınstıtýttyń isteıtin jumysyn jalǵyz ózi atqaryp tastaǵan azamat. Úsh jasynan jetimdiktiń taýqymetin tartyp, aýyl moldasynan hat tanyǵan ol tynbaı oqý izdep, bilimdiligimen bıikti baǵyndyrdy. Jeteleýsiz jemisti eńbek etip, jetistikke jetti. Qaısybir jylǵy qońyr kúzde, ıaǵnı 15-16 qazanda kórnekti qoǵam qaıratkeriniń kindik qany tamǵan kıeli Túrkistan shaharynda 100 jyldyq mereıtoıy atalyp ótti. Bul toı barsha musylman balasy qadir tutatyn qasıetti ramazan aıynyń bastalýymen tuspa-tus keldi.
Qalanyń ortalyǵynan Nurtas Ońdasynovtyń alleıasy, tarıh tereńinen syr shertetin murajaı men «Daryn» mektep ınternaty ashyldy. Azamattyń týǵan aýyly burynǵy Amankeldi keńsharynda, qazirgi Nurtas aýylynda arýaǵyna Quran baǵyshtaldy. HQTÝ-dyń mádenıet saraıynda ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótti. Biraq budan Ońdasynovtyń bar bolmysy, atqarǵan isi, tarıhtaǵy orny, qaıratkerligi, azamattyǵy – bári-bári aıtylyp, tolyq ashyldy deýge bolmaıdy.
Ońdasynov ómiri men qyzmetiniń zerttelmegen, ashylmaǵan jaqtary óte kóp. Eń ókinishtisi – N.Ońdasynovty keıingi urpaq jaqsy tanı bermeıdi. Gazet betterinde de az jazylyp, ekrannan múldem kórsetpeıdi dese de bolǵandaı. Bul bıyl týǵanyna 113 jyl tolǵan Nurtas Ońdasynovtyń danalyǵyn, daralyǵyn dáripteýge laıyq tirlik pe?
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»