Jaqsylyq Úshkempirov: 15 jyl kúrestim, 20 jyl kásipkermin

– Jazdyń kúni maǵan bir baq­ýat qytaı azamaty keldi. Úsh­qo­ńyrdaǵy jaılaýda úsh myń bu­qam jaıylyp júrgen. Elden «Kil qońdy buqasy bar» dep es­tigen eken, álgi kisiniń basy aınalyp ketipti, birden: «Bárin sat, Qy­taı­ǵa qazir alyp ketemin», dep qol­qa­lady. Tirideı salmaǵy boıyn­sha kılogramyna 3 myń teńgeden tóle­mek. Al kerek bolsa, ájeptáýir aq­­sha! Men birden bylaı dedim: «Kóp qıynshylyq kórdim, osy úsh myń buqa úshin men qanshama ter tóktim, eń bolmasa qyzyǵyn kó­re­ıin. Aldymen elimdi etpen qam­tamasyz eteıin. Sondyqtan da sata almaımyn. Bul et ári óte taza. Qazir budan basqa 5000 sıyr Baqanastyń qumynda jaıylyp júr». Odan da dep aldym da, oǵan usynys jasadym, ekeýmiz kásibı turǵyda odaqtasaıyq, mendegi qa­zirgi mal basyn 20-30 myńǵa deıin jetkizeıik. О́z tarapymnan Úki­metten taǵy da 30 myń gektar jer suraıyn, 50 myń gektarǵa ekeý­miz bolashaqta sanyn eselep kó­beıtken álgi 20 myń sıyr­dy birigip asyraıyq. Sodan soń ǵana sizderge asyqpaı et jibere bastaımyz dedim.

– Sheteldik áriptesińiz buǵan ılandy ma?

– Ol: «Joq, iri qara malynyń eti maǵan qazir kerek edi», deı­di. Tipti asyǵys. Men: «Joq, sa­­­ta almaımyn», dedim. Meniń qa­zir­gi maqsatym, maldyń basyn kó­beıtý ekenin túsindirdim. Ol da,­ men de bir-birimizdi uǵyndyq. Áń­gimemiz osy jerden úzildi. Jyly qoshtasyp, shyǵaryp saldym. De­­genmen, oılanyp qaldym. Ár­ sıyrdyń tirideı salmaǵyn esep­­tegende bir qılogramyna 3500 teńgege deıin beremin deıdi, kór­dińiz be?! Bizdegi bazar baǵasy 1500 teńge, endi osyǵan qarap saralaı berińiz...

– Osy oraıda bir saýal týyn­daıdy: qazir bizge ıneden bas­tap, ıne tárizdi tis shuqıtyn shybyqqa deıin kór­shilerden ákelip jatyrmyz. Sóre toldy. Temir-tersekten ja­salǵan buıym-jabdyqtardy aıt­paı-aq qoıaıyq, qybyrlaǵan san túrli tehnıkaǵa deıin qat emes. Buǵan qaraǵanda sizdiń 3000 iri­ qarańyz buıym ba, kórshiler bir mezette bárin sypyrǵan kúıi sa­typ alyp ketse qaıtesiz?

– Eksport degen bar emes pe, ol qanatyn jaısa, bizdiń elimizdiń óskendigi, eldiń qoryna qarajat quıylady. Biraq, ol úshin biz aldyn ala mal basyn meılinshe kóbeı­tip alýymyz kerek qoı. Sonda ǵa­na básekelespen ıyq tiresip sóı­le­se­miz.

– Endeshe bul arada shoshıtyn jaıymyz joq qoı?

– Bizdiń Almaty oblysynda men sııaqty 3000-nan ári qaraı iri qa­ra mal basyn ustap otyrǵan bes-alty fermer bar. Olar bar malyn bir kúnde sata salmaıdy. Al ár aýyldyń ár úıi bir sıyr, kóp bolsa eki sıyr, buzaý ustaıdy. Sheteldik áriptesim erinbeı aýyl aralasa­ barlyǵy jınalǵanda qoldaǵy myń­ qaraly sıyrdy múıizinen súı­rep alyp kete me dep qorqamyn. Kılo­gramyna 3,5-5 myń teńge beremin dese, kim shydap turar deısiz?! Ba­zar baǵasyn joǵaryda aıttym. Mun­daı jaǵdaıda aýyl adamy kel­gen qaltaly qonaqqa sıyryn noqtasymen jetektetip jiberedi ǵoı. Mine, men sodan, halyqta – aýyl­da mal qalmaı qala ma dep, so­dan qaýiptenemin. Biraq, keıde sol aýyldyń ózinen jaı kúni baryp mal satyp ala almaısyń, qazir jurt­tyń bári mal basyn kóbeıtýge kirisken, sonyń qamyn jasap jatyr, erteńgi kúnin oılaıdy.

– Jasyratyn nesi bar, qa­zir bıologııalyq preparattar­ ar­qyly mal qońyn lezde kóte­retin tásil deımiz be, aıla-áreket deı­miz be shyqty. Máselen, she­tel­dik bıznesmen sizge kelisimge otyr­ǵan soń sondaı preparattardy keńinen paıdalanyp, múıiz­di iri qarany demniń arasynda etti qylyp, bylaısha aıt­qan­da, tuqymyn buzyp jiberedi dep oılamaısyz ba?

– Joq. Biz de adam balasy­myz­ ǵoı. Men ondaıǵa jol ber­meı­min. О́ıtkeni meniń eń birin­shi júrek qalaýymen alǵan maman­dyǵymnyń ózi zootehnık. Maldy kútip-baptaýdyń jaıyn bilemiz, qyry men syryna bala kezden­ qa­nyqpyz, aýylda óskenniń artyq­shylyǵy sol. Memleket siz aıt­qan ol máseleni qalt jibermeı ba­qylaýda ustap otyr, meniń ózim Premer-Mınıstrdiń, onyń oryn­­basarynyń agrarlyq sala boıynsha keńesshisi qyzmetin atqardym, demek, maǵan ondaı qat­qyl qadaǵalaý jaqsy tanys.

– Siz qoldaǵy ustap semirtken malyńyzdy qaıda ótkizesiz?

– Almatynyń «Altyn Orda» saý­da keshenine alyp kelemiz. Er­te bastan mámilege kelgen óz­ara kelisimshartymyz bar. Saý­da­da asyl tuqymdy mal eti tur­ǵandyqtan da olar ony zań júzinde qadaǵalap, mindetti tekserýden ótkizip alady. О́ıtkeni meniń ótkizip otyrǵan malymnyń asyl tuqymdy degen ataýy bar, oǵan qoıylatyn memlekettik talaptar bar.

– Búgingi tańda sizdiń ıeligińiz­de qansha mal basy bar?

– Qazir meniń qaramaǵymda bes myń analyq iri qara, úsh myń buqa, úsh myńdaı jylqy tirkelgen. Bári asyl tuqymdy bolǵandyqtan, satyp alýshy ony qujattarymen qosa qabyldaıdy.

– Paıdalanatyn jer aýmaǵy­ńyz qansha, eger qupııa bolmasa?

– Onyń nesi qupııa, 20 myń gektar jerdi paıdalanamyn.

– Qansha adamǵa jumys taýyp berip otyrsyz?

– Jumysshy-qyzmetkerlerdiń jalpy sany 100-den asady.

– Sheteldiktermen tájirıbe almasý jaıy qalaı?

– Shetelge jıi shyǵamyn. Máse­len, Fransııa saparyn­ alaıyq­shy, bizdiń Shyǵys Qazaqstannyń je­rine uqsastyq baıqadym. Bizde sýyq, al olarda taýly jer, jyly. Sıyrlaryn kórdim, biz sekildi kóp ustamaıdy, eń kóbi júz bas qana. Úırenetin ádisteri kóp, yn­tymaqtasa jumys istep jatyrmyz...

– О́zimizde bola tura shetelden qoralap mal tasýǵa qalaı qa­raı­syz?

– Jo-ooq, men bul is-áreketti on­sha jaqtyrmaımyn. O bastan oǵan qarsy azamattyń birimin. Mal tuqymyn asyldandyrýdyń tolyp jatqan basqa da joldary bar. Maman retinde aıtaıyn, ózimizdiń kádimgi Alataýdyń aq bas sıyry, Áýlıekól sıyry, «Santager» tuqymy, t.b. jetkilikti emes pe?! Bular ystyq-sýyqqa da, tipti eń aqyry shańǵa da tózimdi iri qara sanalady. Eti jaǵynan da, tózimdiligi jaǵynan da sheteldik iri qaranyń qaı-qaısysyn da on orap almasa qolyńdy ákel! Biraq, tájirıbe almasýdyń esh zııany joq.

– Almatyǵa Úndistan men jer­diń arǵy betindegi Ýrýgvaı­dan et ákeledi, muny qalaı túsi­ne­miz? Bizde shynymen de et tap­shylyǵy bolǵany ma?

– Joq. Ol jaqta et arzan.­ Mu­­nyń bári yldym-jyldym bız­nes­menderdiń tirligi. Muz qabyr­shaqtarynyń arasynda saq­talyp, ábden myjǵylanyp urylǵan bul et meıramhanalarǵa túsedi. Ká­dimgi qap-qara steık, kádimgi maı­syz ezilgen et. Meıramhanaǵa den­saý­lyǵyn kútip barǵan azamattar sondaı maısyz etti jeıdi. Tań­syq qoı! Meniń bilýimshe, ondaı etter ol jaqtan kılogramy nebári 500-600 teńgeden satyp alynady.

– Jaqsylyq aǵa, esiktiń aldynda entelep 2018 jyl tur. Soń­ǵy jıyrma jyl boıy fermer bola­myn dep maldyń sońynan júgirdińiz. Aıtyńyzshy, kóńili­ńiz marqaıatyndaı dáreje bıigine jete aldyńyz ba? Álde áli de osy­­laı júgire beresiz be, sharsha­maı­­syz ba?

– Áli de júgire beremin. Shar­shamaımyn. Aınalaıyn-aý, meniń tól mamandyǵymnyń ózi zootehnık-ınjener emes pe edi?! Bul da bir sporttyń túri. Dınamıkalyq qozǵalys adamdy sharshatpaıdy.

–Osy jyldar ishinde sizdiń Olım­pıada chempıony, álem chempıony degen ataqtaryńyzdyń, bedelińizdiń bızneske qanshama kómegi tıdi?

– Búkil halyq syılaıdy. Rah­­met. Shúkir. Elbasynyń ózi táýel­siz­dikten keıin týǵan qansha­ma sport­shynyń aldynda meni ashyq­tan ashyq bir bas joǵary qoıyp keledi. Halyq tuńǵysh Olım­pıada chempıonymyz dep er­kele­tedi. Osynyń bári qolǵa alǵan isimniń bereket tabýyna sebepshi boldy.

– Ǵylymı ataq alý oıyńyzda joq pa?

– Ǵylymı ataqtyń ózi dalada­ǵy, qoradaǵy, jaıylymdaǵy tá­ji­rı­beden týyndaıtyn dúnıe emes pe? Qazir asa bilikti degen bir­neshe ǵylym doktory meniń keńes­shilerim...

– Halyqqa bıik minberden, Par­­lament zalynan oı tastasam, keńes bersem degen mansap-oı bol­ǵan joq pa?

– Oıbaı-aý, meniń ózim sol ha­lyq­tyń arasynda júrgen joq­pyn ba? Kúnde birgemiz. Oıy, só­zi, renishi men qýanyshyn bir kisi­deı kórip kelemin. Sondyqtan da ondaı baqyttan qol úzgim joq. Ma­ǵan kezinde ol tur­ǵysynda usy­nys túsken, sanaly túr­de bas tarttym, sebebi shynaıy or­tadan alshaqtap qalmasam eken deımin. Eki jaqty jumys isteı almaımyn. Keshe ǵana kásipkerler aldynda sóz sóıledim, aldyńǵy kúni Ál-Fa­rabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde myń stýdentpen kezdestim, Ulttyq Olımpıada ko­mı­teti esh umytpaıdy, shaqyra­dy, jas sportshylarǵa bata bere­min, kórdińiz be?! Munyń syrtynda dalada malym tosyp tur... Bárine ýaqyt tabamyn. Astana, Taldyqorǵan, Almaty, Baqanas, mine, meniń negizgi mar­shrýtym, onyń syrtynda elimizdiń ár bury­shynan úzbeı shaqyrý alamyn...

– Elbasymen de kezdesip qa­lyp jatatyn shyǵarsyz?

– Árıne, árıne... Sondaı bir kezde­sý ústinde men Elbasyna óz usy­nysymdy aıttym, elimizde men sııaqty 5 myń jigit tabylsa, eli­mizdegi shamamen alǵanda res­mı tirkelgen 5 myń aýyldy bárimiz jabylyp kóterip jibersek qaıter edi? Sóıttim de, jıǵan táji­rıbemmen bólistim. «Iá, Jaq­sylyq onyń óte jón eken... Átteń, ol da bir ońaı sharýa bolmaı tur ǵoı», dep Elbasy oılanyp qaldy. Qazaqtyń jerinen kóktep-kógerip, ósip-ónip, dúnıesin shetelge shashyp júrgen azamattar týraly oılady ma eken, bilmeımin!? Rasynda da meniń is-áreketim bir aýyldyń tóńireginde ǵana qanat jaıǵan is, al ulan-ǵaıyr Qazaqstannyń ár aýmaǵyndaǵy bolyp jatqan ulan-asyr áreketterden men habarsyzbyn ǵoı. El basqarý ońaı deısiz be?

Mysaly, men Almaty ob­ly­sy­nyń Myńbaev aýylyn órken­de­temin dep sharýashylyqtyń bar­ qal­ǵan dúnıe-múlkin qolyma al­dym. Halqynyń sany ol kezde 2000-ǵa jeteǵabyl edi. Qazir 5000 tur­ǵyny bar. Aýylǵa gaz tarttym, el­diń qýanyshyn kórseńiz. Ási­rese, áıelder qalaı shattandy dese­ńizshi! О́z qarajatymmen sport keshenin saldym, qazir onda 200 bala sporttyń toǵyz túrimen aınalysady, onyń ishinde kúrestiń tórt túri bar. Munyń syrtynda fıt­nes-klýb ashtym, 100 oryndyq bala­baqsha salyndy, qoljetimdi baǵamen páter berildi. Joǵaryda aıtqan 5 myń aýyldy dál osylaı kótersek degen, soǵan bastamashy bolsam degen nıetim edi ǵoı.

– Sizdiń nesıege degen kózqara­syńyzdy bilgim keledi. Kásipker úshin memleketten nesıe alýdyń qandaı qıyndyqtary bar?

– Nesıe alýdyń eń qıyn jeri – qu­jatta, óz basym ózgedeı qıyn­dyqqa tap kelmedim. Aqsha alý úshin aldymen birqatar qujat jı­na­ýyń qajet, al aqshany bergennen keıin de úkimet artyńnan qal­maı tyqaqtap onyń jaıyn tekserip otyrady. Bárine qujatpen ja­ýap berýge tıistisiń. Meniń bú­gingi tańda kózimniń jetkeni – biz­diń kópshiligimiz qarapaıym ǵa­na qajetti qujattardy qara­paıym túrde ǵana toltyryp tıisti mekemeniń qolyna tap-tuınaqtaı etip tabystaı almaımyz, erin­shektigimiz ustaıdy, áli de bolsa nemquraıdylyǵymyz basym. Máselen, men belgili bir somany alý úshin banktiń sońynan 2 jyl júgirdim, qanshama bilimimdi sarp ettim. Biraq, báribir ózimizdiń or­tadan tys eshkimge jalynbadym, eshkimnen kómek suramadym. Janymda qanshama bilimdi azamat jumys isteıdi, solardyń bári atsalysty, aqyry 2 jyldan keıin nesıe aqsha qolyma tıdi. Qazir «Agrokredıt» kompanııasyna rahmetten basqa aıtarym joq. «Sizder osy merzim ishinde meni óte kóp jaıtqa úırettińizder», deımin olarǵa shyn júregimmen rızashylyǵymdy bildirip.

– Ataqty sportshy bolsam degen oı qaı kezden paıda bola bastady?

– Shynymdy aıtsam, áýelde ondaı oı mende múldem bolǵan joq. Jaı ǵana balalyq armannyń qushaǵynda júrdik. Keıin Keńes Odaǵynyń chempıondary Ábilseıit Aıhanov, Amanjol Buǵybaev syndy bahadúr balýan aǵalarymyzdyń jetistikterin kórgen soń, ózimiz­diń sport jarystaryndaǵy jeńis­terimizdi saralaı bastaǵan soń ǵana tátti oı qushaǵynda qalatynbyz...

– Ádemi áńgimeńiz úshin rahmet,­ Jaqsylyq aǵa! Jeńisti de je­misti joldaryńyz laıym jaq­sy­lyqpen jalǵasa bersin!

Áńgimelesken

Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan»

ALMATY