Atajurtqa jol salǵan qujat

– Ákim Ábdiqaıymuly, sizdiń Úkimet daıyndaǵan zańǵa balama joba usynýy­ńyzǵa ne sebep boldy?

– 1997 jyly 23 qańtar kúni Úkimet daıyndaǵan «Kóshi-qon týraly» zańnyń jobasy Parlamentke kelip tústi. Ol kezde men depýtat edim. Osy zań jobasyna jetekshilik etý maǵan júkteldi. Jobamen tanysý barysynda birshama qolaısyzdyqty baıqadym. Iаǵnı elimizge kóship kelýshilerdi memlekettik bıýdjetten qarjylandyrý tetigin alyp tastap, ony jergilikti bıýdjetke mindettepti. Ol tusta jergilikti bıýdjette mundaı múmkindik joq bolatyn. Zańnyń ekinshi bir kóńilge qonbaǵan tusy Qazaqstannan syrtqa qonys aýdarýshylarǵa arnaıy memleket qazynasynan qarjylyq kómek kórsetý týraly bap engizilipti.

Qysqasy, Úkimet usynǵan jobanyń res­pýb­lıkadaǵy ishki-syrtqy kóshi-qon saıa­satyn uıymdastyrý men nysanaly túr­de qamtamasyz etý negizderin quqyq­tyq tur­ǵyda qanaǵattandyra almaıtynyn ań­ǵardym. Zańnyń quqyqtyq sıpaty men jekelengen argýmentter arasynda qaı­shy­lyqtar jeterlik. Osydan keıin balama zań jobasyn jasaý qajet ekenin túsin­dim de, Úkimet jobasyna jetekshisi bolý­­dan bas tarttym. Meniń jańadan zań jo­basyn jasaýyma túrtki bolǵan dúnıe osy.

– Sol kezde, ıaǵnı 90-jyldardyń aıaǵynda elimizdegi syrtqy kóshi-qon prosesiniń jaǵdaıy qandaı edi?

– Buǵan deıin elimizde quqyqtyq qujat retinde basshylyqqa alynyp kelgen, naqtyraq aıtqanda, 1992 jyly 26 maýsymda qabyldanǵan jeti tarmaqtan turatyn zańda Memlekettik kóshi-qon týraly ereje bar eken. Osy qujat negizinde Eńbek mınıstrligi janynan Kóshi-qon departamenti qurylypty. Qazirgi tańda kóptegen memlekettik mekemeler bólingen bıýdjetti ıgere almaı jatsa, ol kezde kóshi-qon salasyna bólingen qarjy jetpeı qınalyp jatty. Mysaly, 1994 jyly Úkimet kóshi-qonǵa 10 mıllıon teńge josparlaǵan bolsa, onyń bir mıllıony ǵana ázer shotqa túsken. 1995 jyly 23,5 mıllıon teńge josparlanǵan eken, osynyń 10 mıllıony ǵana berilgen. 1996 jyly atalmysh salaǵa 25 mıllıon teńge qarjy josparlanǵan bolsa, sonyń 8 mıllıony ǵana qolǵa tıgen. Osyndaı jaǵdaılardan keıin myńdaǵan oralman baspanasyz bosyp ketken, keıbireýleri tipti kelgen eline keri qaıtýǵa májbúr bolǵan.

Elbasy osynaý qordalanǵan máseleni ońtaıly sheshý jóninen Úkimetke 1994 jyldyń 14 jeltoqsanynda jáne 1995 jyldyń 31 mamyrynda eki ret naq­ty tapsyrma júktese de, kózge túserlik ju­mys jasalmaǵan. О́ıtkeni qarjy joq. Qysqasy, elimizdegi kóshi-qon salasy qatty turalap turdy.

– Siz usynǵan zań jobasy úlkendi-kishili 40-tan asa ártúrli talqylaý­dardyn ótken kórinedi. Ári memleket­tik tilde jazylǵan tuńǵysh zań bolǵan­dyqtan qıyndyq ta bolǵan shyǵar?

– 1997 jyldyń 7 aqpany kúni Par­lamenttiń 5-shi zalynda men usynǵan joba talqylanatyn boldy. Men «zań jobasyn memlekettik tilde jazdym jáne memlekettik tilde taqylaýǵa usynamyn» dedim. Biraq sol kúni talqylaý bolmaı qaldy. Sebebi, jobanyń orys tilindegi nusqasy joq. Tek qazaq tilinde jazylǵan zańdy talqylaý buǵan deıin Parlament tájirıbesinde bolyp kórmegen eken.

Osydan keıin qolymdaǵy jobany orys tiline aýdartý máselesi týyndady. Parlamentte orys tilinen qazaqshaǵa aýdaratyn adamdar bar da, al qazaqshadan orysshaǵa aýdaratyn maman joq. Birneshe beldi mekemelerge habarlastym, bárinde osyndaı jaǵdaı. Týyndaǵan máseleni qalaı sheshemiz degenge tireldik. Kezekti jalpy otyrysta osy másele jóninde dabyl qaqtym. Tóraǵa naqty tapsyrma berdi. Májilistiń apparat basshysy «Aýdarmashyny ózińiz tabyńyz, qarjysyn biz tóleıik», dedi. Sodan aýdarmashy izdedim, tabylmady. Aqyry, Ádilet mınıstrliginde isteıtin bir tanys qyzmetkerge ótinish aıtyp, jobamdy oryssha aýdarttym. Is munymen de bitpedi. Balama joba ekenin dáleldeıtin birneshe ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynan, mınıstrlikten qorytyndy alýym qajet boldy. Men usynǵan qujatpen tanysqan Ishki ister jáne Syrtqy ister mınıstrlikteri qoldaý tanytty...

Joba memlekettik tilde jazylǵan­dyqtan barlyq talqylaý qazaq tilinde ótti. Sonyń bárinde ilespe aýdarma qatar jumys istedi. Parlament tarıhynda qazaq tilinen orys tiline ilespe aýdar­manyń jumysy alǵash ret osylaı qalyp­tasty deýge negiz bar. Sóıtip 1997 jyl­dyń 26 aqpany kúni Parlament Májili­si men usynǵan jobany barlyq depýtattar tal­qysyna usyný týraly qaýly qabyldady.

– Túsinikti. Siz usynǵan jobany óz áriptesterińiz qalaı qabyldady?

– Kópshiligi qoldady. Tipti 35 depýtat óz qoldaryn qoıyp, basqa depýtattardyń da qoldaýyn ótinip, úndeý tastady. Osylardyń ishinde ózge ult ókilderi de boldy. Mysaly, qaraǵandylyq depýtat V.Gromov, pavlodarlyq A.Shvarskopf, jezqazǵandyq P.Kolesov, kókshetaýlyq V.Kalıýjnyı jáne taǵy basqalar bar.

– Barlyq talqylaýǵa eki zań jobasy qatar usynylyp otyrdy emes pe, sizben qatar Úkimet músheleri de óz jobasyn ótkizýge tyrysqan bolar?

– Kún tártibine eki zań jobasy qatar usy­ny­lyp, birdeı talqylanyp otyrdy. Tal­qy­laýlardan keıin meniń jobam ústem­dik ala bastady. Qyzyq bolǵanda Úkimet atynan zań jobasyn usynyp otyr­ǵan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qor­ǵaý mınıstrligine qarasty ǵylymı-zert­teý ınstıtýty da meniń jobama oń baǵa berdi.

Bunyń bári qarsylastarǵa ońaı bol­mady. Tipti «Oınasaq ta biraz jerge bardyq, atyńyz shyqty, endi balama jo­bańyzdy qaıtyp alyńyz» degen sııaqty «sálemdeme» usynystar túsip jatty...

– Siz ne dedińiz?

– Men aıttym: «Másele meniń atymdy shyǵarý da emes, maqul, balama zań jobamdy qaıtyp alaıyn. Tek men usynǵan usynystar Úkimet jobasynda kórinis tapsyn» dedim.

– Ol qandaı usynystar edi?

– Meniń baǵytym negizinen Elbasy­nyń kóshi-qon jónindegi saıasatyn qol­daý bolatyn. Ol – ulttyń múddesi, mem­leket qaýipsizdigi, birtutastyǵy, demo­grafııa­lyq ahýaly, táýelsizdigimizdi nyǵaıtý. Sondyqtan da birinshi kezekte kóshi-qon jóninde Prezıdentke tikeleı baǵynatyn ýákilettik organ qurý. Úkimet jobasyndaǵy «otandastar» degen anyqtamany alyp tas­taý. О́ıtkeni anyqtamada otandastar – Qazaqstanda dúnıege kelgen barlyq ulttyń ókilderi dep atap ótken de, olarǵa otandastar esebinen jaǵdaı jasaý kózdelgen. Sonymen qatar qandastarymyzdyń óz otanyna kóship kelýine memleketten ar­naıy qarjy bólý. Úkimettik jobada biriktirip jibergen repatrıant pen bos­qyndar ara jigin ashyp, bólek-bólek már­tebe berý. О́ıtpegende Qazaqstanǵa jan-jaqtan aǵylǵan túrli ult ókilderine, ıaǵnı bos­qyndarǵa jol ashylady degen sóz. Repat­rıanttarǵa qazaqsha ataý berý...

– Bul usynysyńyzǵa kelisti me?

– Joq, kelispedi.

– Ánsheıinde pikir qaıshylyǵyna urynyp, jik-jik bolyp júretin zııa­ly qaýym ókilderi sizdiń jobany biraýyzdan qoldady. Bul da kómek bolǵan shyǵar?

– Men usynǵan joba Májiliste qaralmas buryn «Egemen Qazaqstan» gazeti arqyly búkilhalyqtyq talqy­laýǵa usynyldy. Odan keıin 1997 jyl­dyń 2 sáýiri kúni Prezıdent janyn­daǵy Memlekettik saıasat jónindegi ult­tyq keńeste qaraldy. Oǵan Memlekettik hatshy Ábish Kekilbaı jetekshilik etti. О́te qyzý talqylaý bolǵany esimde. Kenes músheleriniń barlyǵy derlik men usynǵan balama jobany qoldap, Májiliske keńes hattamasyn usyndy. Ásirese sońǵy talqylaýda zańger-akade­mık Salyq Zımanov óte belsendilik tanytty. Onymen qoımaı Májilis tóraǵasyna óz atynan resmı hat joldap, meniń jobamnyń qabyldanýyn surady. Hatynda: «Úkimet usynǵan zań shıki ári quqyqtyq mártebesi óte tómen, zaman talabyna saı emes» dep kórsetken.

Sol talqylaýda Gerold Belger aǵa­myz Úkimet usynǵan jobany synǵa aldy. Sondaǵy aıtqany, bul zań ómirden alynb­aǵan, sheshýshi ról atqara almaıdy, zańnyń tal boıynan qazaq ultyna qatys­ty jaqsylyqtardy kóre almaı turmyn, dedi. Sonymen qatar akademık Manash Qozybaev: «Depýtat Ákim Ysqaqtyń balama zań jobasynyń márte­besi bıik ekeni sózsiz...», dep meni qol­dap Májilis Tóraǵasyna hat joldady. Ile-shala jazýshylar atynan N.Orazalın, S.Ora­zalın, M.Maǵaýın, Q.Jumadilov, Á.Tarazı, Q.Ysqaq, Q.Tursynqulov, T.Me­det­­bek bastaǵan bir top azamat qol qo­ıyp, meniń jobamdy qýattaǵan hattary Má­ji­­lis pen Senat tóraǵalarynyń atyna kelip tústi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zı­­­denti janyndaǵy Memlekettik saıasat jó­nin­degi ulttyq keńestiń músheleri K.Saǵa­dıev, N.Mamyrov, A.Garkaves, P.Sá­b­ı­t­ova da meni qoldap úndeý tastady.

Budan mynadaı qorytyndy jasaýǵa bolady. Qazaq zııalylary qazaqtardyń baıyrǵy Otanyna oralýyna múddeli. Demek memlekettik tildegi zań jobasy kókeılerinen shyqqan. Sol sebepti zııaly qaýymnyń qoldaýyna ıe boldym.

– Qysqasy, sizdiń joba basy bútin zańǵa aınaldy. Sóıtip «Halyqtyq kóshi-qon týraly» zań dúnıege keldi. Sonyń búgingi nátıjesi qandaı?

– О́zińizge málim, men usynǵan jobada jeke-dara Kóshi-qon agenttigin qurý týraly másele bar edi ǵoı, sol mekeme Elbasynyń Jarlyǵymen Úkimettiń quramyna kirmeıtin ortalyq atqarýshy organ retinde 1997 jyldyń aıaǵynda quryldy. Osy Jarlyqta: «Agenttiktiń mindeti – kóshi-qon prosesin basqarý jáne halyq sanynyń ósýi jónindegi saıasat­ty qamtamasyz etý bolyp tabylady» delingen. Barlyq oblystarda kóshi-qon jóninde basqarmalar quryldy. Bular kúni búgin respýblıkalyq bıýdjet esebinen qarjylandyrylyp otyr.

Ekinshiden, kvota máselesi jáne oralman kim, bosqyn kim, kóship kelýshi kim, kóship ketýshi kim, ishki kóshi-qon degeni­miz ne, osynyń bári zań júzinde naqty­landy. 1997 jyldary kóshi-qonǵa respýblı­kalyq bıýdjetten 20-30 mıllıon teńge kóleminde qarjy bólinip kelse, qazir bul meje 17-20 mlrd teńgege jetken. Búgingi tańdaǵy málimetke júginsek, atamekenine bir mıllıonnan asa qazaq oralypty. Bul resmı kvota boıynsha eseptelgen adam sany. Al demograftardyń sońǵy esepteýi boıynsha bul derek odan da kóp kórinedi.

Áńgimelesken

Beken QAIRATULY, «Egemen Qazaqstan»