Majarlyq túrkitanýshy ǵalym: Qazaqtanýǵa qushtarlyǵymdy oıatqan Qońyr aǵam edi

Taıaýda Halyqaralyq Túrki akademııasy Vengrııanyń Qazaqstandaǵy elshiligimen birlesip majarlyq belgili shyǵystanýshy Dıord Almashıdiń týǵanyna 150 jyl tolýyna baılanysty semınar uıymdastyryp, fotosýret kórmesin ótkizdi. Biletinderdiń aıtýynsha, Astanaǵa at basyn arnaıy buratyn sol eldiń eki etnograf ǵalymynyń bireýi qazaqshaǵa sýdaı kórinedi. Onymen qoımaı, batyrlar jyryn jaǵy talǵansha jatqa soǵady eken. Jaǵymdy jańalyq jarǵaq qulaǵymyzǵa jetken soń jatamyz ba, ultymyzdyń asyl qazynalaryn ulyqtaǵan sheteldik azamatpen tildesip qalýǵa asyqtyq.  

Alqaly jıynǵa alys-jaqynnan jınalǵan aǵaıynǵa ilim-bilim tu­nyp turǵan tórin usynǵan Ulttyq kitaphanaǵa erterek kelip, kerek adamymyzdy qı­nal­maı taptyq. Talantyna syrttaı tamsanyp úlgergen jańa tanysy­myz talaı kitap taýysqan taqýa ǵalymnan góri áıgili ártiske me, sańlaq sportshyǵa ma kóbirek kelińkireıtin sııaqty. Júris-turysy, kıim kıisi basqa áriptesterinen sál bólekteý. Tek, sabyrly júzi men salmaqty kózqarasy ǵana salıqaly salanyń ókili ekenin ańǵartyp turǵandaı.

Kóńilimiz qalaǵandaı kósile áńgime-dúken qurýdyń reti kelmedi. Aldaǵy jasaıtyn baıandamasyna alańdaýly ekenin baıqadyq. Onyń ústine jan-jaqtan jamyraı amandasyp, qal-jaǵdaıyn suraýshylar suhbattasýymyzǵa múmkin­dik bermedi. Áıtse de ákkilik jasap, amaldap býdapeshtik meımannyń kókeıindegi kóp oılardyń shet jaǵasyn sýyrtpaqtap shyǵarýǵa tyrystyq.

Buıymtaıymyzdy bildire basta­ǵanymyz sol edi, janymyzǵa jany­ǵyp asaı-múseılerin arqalaǵan tele­arnalardyń jýrnalısteri jetti de, aı-shaıǵa qaramaı kameralaryn iske qosyp jibergeni. Amalsyz artqa shegindik te, teletúsirilimniń barysyn syrttaı baqylaýshylar qataryna qosyldyq.

Ol qazaqsha oıqastaı jóneldi. Jor­ǵadaı josylýyn, shirkinniń. Tus-tustan tańdaılar taqyldady. Tili netken ja­tyq, oılary qandaı oramdy. О́riste birge júrse de óz enesin eme almaıtyn sirgeli buzaý sekildi pushaıman halge tús­ken orystildi qandastarymyzǵa tyń­datar ma edi, myna ıntervıýdi. Áı, biraq ondaı dymbilmester báribir eshteńe túsinbeıdi ǵoı...

Dáýittiń daýysy da qulaǵymyzǵa maı­daı jaǵyp barady. Sózderi de sóldi eken.

– Jıyrma jyldan beri qazaq halqy­nyń etnografııasyn zerttep júrmin. Eńbegimdi elge tanytý úshin elýge tarta maqala jazdym. Meniń qazaqtanýǵa qushtarlyǵymdy oıatqan bárińiz biletin Ishtvan Qońyr Mandokı aǵam edi. Toq­­sanynshy jyldardyń basynda ekeý­­ara syrlasý ústinde aǵynan jary­lyp, aqyl-keńesin berdi. Bizdegi quman-qypshaqtardyń shyqqan tegin bilgiń kelse, aldymen ana qazaqtardyń arǵy-bergi tarıhyn zertte. Alaıda qazaqtyń tilin jetik bilmeıinshe, alǵa qoıǵan maqsatyńa jete almaısyń, degeni esimde qalyp qoıypty. О́kinishke qaraı, ómirden erte ótip ketti. Marqum maǵan asyl armanyn amanattady ma eken, kim bilsin?.

– Jaqsynyń jolyn jalǵas­tyr­ǵanyńyz jón bolypty. Qazirgi tańda qandaı izdenis ústin­desiz?

– Qazaqtar men qyrǵyzdar ara­syndaǵy baqsylyq salttar men yrymdar qatty qyzyqtyrady. Árýaq máselesine baılanysty da ártúrli baǵytta izdenip, ózimshe pikir túıdim. Bul jumystarym buıyrsa, jeke kitap túrinde jaryq kórmek.

– Etnografııaǵa áýestigińiz neden bastaldy?

– Men Býdapeshte týyp-ósken qala­nyń balasymyn. Biraq, Quman dalasyndaǵy naǵashylarymnyń úıine jıi baratynmyn. Bul arany sonaý HIII ǵasyrda Batý hanǵa bas ımeı Eýro­paǵa qonys aýdarǵan qypshaqtardyń urpaqtary mekendeıdi. Eki eldiń qany búginde ábden aralasyp ketken. Degen­men qazirgi quman-qypshaqtaryńyz ózderiniń shyqqan tegin umytpaǵan. Altyn bastaýlarynyń alystaǵy Azııada ekenin esten shyǵarmaıdy. Atajurttary týraly tereńirek bilýge qumar. Maǵan da solardan birdeńe juqsa kerek. Áıteýir ańsarym osy jaqqa aýa berdi.

– Bárekeldi! «Jigittiń jaqsysy – naǵashydan» degen emes pe?! О́zimizge tartqan óren boldyńyz ǵoı. Sodan ebin tapsa, jıen de el bolatynyn dá­lel­deýge kirisip kettińiz.

– Qansha aıtqanmen boıymda qyp­shaqtardyń qany bar bolǵandyqtan bir búıregim sizderge  burǵan da. Eki ǵa­­syr Qııan dalany qıqýlatyp, qaıqy qylyshtarymen talaı dushpandarynyń basyn qaqqan qypshaqtar Shyńǵyshan shapqynshylyǵyna shydas bere almaı, shartarapqa tarydaı shashyrap ketti. Taǵdyrdyń jazýymen Qap taýyna asty, Dýnaı jaǵalady, Arabııany betke aldy. Solardyń soqtaly bir bóligi bizdiń Vengrııa jerine turaqtaǵany ámbege aıan. Qarsaqtaǵy quman qypshaqtardyń Orta Azııadaǵy túbi bir týystarymen rýhanı baılanystaryn zertteýge zeıin qoıdym. Birinshi kezekte qazaq, qyrǵyz, qaraqalpaq, noǵaı halyq­tarynyń salt-dástúrlerin sara­laýǵa nıet qyldym. Men onda Býda­peshtiń Lorand Etvıosh atyndaǵy gýma­nıtarlyq ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetinde oqyp júrgen bolatynmyn. Nege ekenin qaıdam, Man­doký marqumnyń «Eń áýeli qazaqtyń tilin bil, áıtpese olardyń ishine kire almaısyń» degen aqyly oıyma qaıta-qaıta orala berdi. Sonymen qoıshy, 1993 jyly Qazaqstan men Vengrııa arasyndaǵy kelisimshart aıasyndaǵy stýdentter almasý baǵdarlamasy boıyn­sha Almatyǵa kelip, Abaı atyndaǵy ýnıversıtetke qabyldandym. Alaıda, aýdıtorııadaǵy sabaqtar qanaǵattandyra qoımady. Qur teorııamen tereńge boılaı almaıtynymdy birden sezdim. Táý­elsizdiktiń táı-táı basqan kezi. Qala­daǵy qazaqtar bir-birimen negizinen oryssha sóılesedi. Aınalamdaǵylardan birdeńe surasam, «govorıte na rýsskom ıazyke» dep be­timdi qaıtaryp tastaıdy. Al, endi kelip oılanaıyn. Tildi tezdetip ıgerý úshin ne isteýim kerek sonda? Shaqshadaı basymdy sharadaı qylyp onyń da jolyn taptym-aý aqyry. Qaladan qashyp, aýyldarǵa barý qajettigi jóninde she­shim qabyldadym.

Jazıraly Jetisý, Asqaq Alataý... Suq­tansań kóz toımas sulýlyqqa toly osynaý  kórkem ólkeni kóp kez­dim.  Kóshpeli ómirdiń emis-emis eles­terimen kezdestim. Aýyldaǵy adamdar basymnan sıpap, baýyrǵa tartty. Jylqyshylarmen qyrǵa shyǵyp, qymyz ishtim. Salbýryndy tamashalap, saıatshylardyń búrkit salǵanyn kórdim. Keýdesi keń saraıdaı kemeńger qarııalardan eski áńgimelerge qanyqtym. Halyqtyń ádet-ǵuryptarymen tanys­tym. Qysqasy, otanyma qazaq bolyp qaıttym.

– Durys. Eń bastysy nıet qoı. Al­­dyna bıik maqsat qoıǵan jan kez-kel­gen qıyndyqty jeńedi. Qara sýdy teris aǵyzardaı aǵylshynshasy men orysshasy bar, biraq ana tilinen ma­qurym bazbir baýyrlarymyzǵa sabaq bolatyn mysal eken bul ózi. Tala­by­ńyzǵa nur jaýsyn!

– Rahmet, shyn júrekten shyqqan tilegińizge rızashylyǵymdy bildiremin.

– Búgingi basqosýdyń basty ta­qy­rybyna aınalyp otyrǵan  Alma­shı­deı aıtýly tulǵaǵa qandaı qaty­sy­ńyz bar?

– Aıtaıyn. Qazaqstannan qaıtyp elime oralǵan soń sol kezde ózim sekil­di stýdent, búginde úlken ǵalym atan­ǵan Ishtvan Shantamen kezdesip, ekeýimiz biraz syrlastyq. Ol maǵan majardyń áıgili shyǵystanýshysy Almashıdiń «Azııa júregine saıahatym» atty 700 bettik qalyń kitabyn kórsetti. Sondaǵy sýretter kózime ottaı basyldy. Men ábden baýyr basqan Jetisý qazaqtarynyń jıyrmasynshy ǵasyr basyndaǵy turmys-tirshiliginen habar beretin fotolardaǵy jasyl jaılaý, ózen-kól, taý-tas, taǵysyn taǵylar sa­namdaǵy saǵynyshty terbep jiberdi. Ke­regesin túrip tastap tórinde jambas­tap jatqan kıiz úıler, dombyrashylar kúreń keshti kúńirentip tartqan qazaqtyń qaı­­ran kúıleri, atalar men ájelerden es­tigen ańyz-ertegiler, bári-bári esime tústi.

Álgi kitapqa qyzyqqanym sonsha, eki-úsh kún bas almaı oqyp taýystym. Sol sátten bastap Almashı saıahat ja­sa­ǵan jerlermen júrip ótip, derekti kıno túsirýge bel býdym. Kóp keshikpeı kókeıdegi oıymdy júzege asyrdym.   

– Kınofılmdi túsirý barysynda qandaı qyzyq oqıǵalar boldy?

– Aıtsam nanbaısyz.

– E, nege?!

– Endeshe, tyńdap kórińiz. Almashı Ilede qaıyqpen júzip Balqash kóline barǵan. Bizdiń ekspedısııamyz da sol baǵytpen tartty. Jol-jónekeı dalada mań-mań basqan túıelerdi kór­dik. Ádeıilep burylyp qasıetti janýar­lardyń qasynda biraz aıaldadyq. Mańǵaz keıiptegi mal ıesi bizdi dámge shaqyrdy. Dastarhan basyndaǵy áńgime ústinde otaǵasy túıe baǵý baıaǵydan atakásipteri ekenin, tipti osydan júz jyldaı buryn atalary osy ólkege saparlaǵan áldebir eýropalyq jıhankezge laýshy bolǵanyn maqtanyshpen jetkizdi. Oılap qarasaq, budan júz jyl buryn bul jaqqa Almashıden basqa birde-bir eýropalyq aıaq baspaǵan sekildi. Endeshe myna otyrǵan kisi túıelerimen júgin tasyp,  Almashıǵa qyzmet kórsetken kisiniń nemeresi emeı, nemene?!

– Myna qyzyqty qarańyz...

– Toqtaı turyńyz, odan da qyzyǵyn aıtaıyn. Almashı Narynqol óńirin aralap, Santas asýy arqyly Qaraqolǵa asqanda Orazbek degen qyrǵyz jigitin jolbasshylyqqa jaldapty. Biz onyń da urpaqtarymen ushyrastyq. Qalaı deısiz ǵoı. Qaraqolǵa jetken boıda Doqtyrbaı Orazbekov atyndaǵy kóshege top ete qaldyq. Eriksiz eleń ettik. О́ıt­keni, Almashıdi qazaq-qyrǵyz onyń oqy­mystylyǵyn meńzep Doqtyrbaı ataǵanynan habardarmyz. Al, Orazbek –  jańaǵy jolbas­shynyń aty. Jón sura­maqqa jaqyn ornalasqan úılerdiń birine bas suqtyq. Úı ishindegilerden myna kóshege esimi berilgen Doqtyrbaı Orazbekovtiń kim ekenin suradyq. «Ol meniń – atam» dedi shańyraq qojaıyny shalqalaı qoqyraıyp. «Kim bolǵan» dedik biz taǵy da taqymdaı saýal qoıyp. «NKVD ofıseri, elge eńbegi siń­gen qaıratker» dedi anaý odan saıyn astamsyp. «Orazbek atalaryńyz she?». «Ol kisi týraly kóp bile bermeımiz. Qytaıdan apıyn tasýmen aınalysqan ba, belgisizdeý. Áıteýir, Shyńjań jaqta qapııada qazaǵa ushyrapty».

 Tıisti maǵlumat qulaǵymyzǵa tıgen soń, «tergep-tekserýdi» doǵaryp, jó­nimizge kóshtik.

– Qoldaryńyzda ata-ájelerińizdiń sýreti bar ma?

– Joq. Qaıdan bolsyn...

– Kórgilerińiz kele me?

– Ondaı atty kún qaıda?

– Endeshe, kórimdikterińizdi daıyn­dańyzdar.

Aldaryna tastaı salǵan ata-ájele­riniń at ústindegi beınelerin kórgen ur­­paqtary aıran-asyr bolyp, kútpegen qýanysh­tan janarlary jasqa shylandy.

Solaı...

– Úndi fılmderindegideı úılese ketýin qarashy. Ǵajap!

– Eńbegimizdiń esh ketpegenine biz de qatty qýandyq.

– Dáýit, sizdi kóp til biledi deıdi.

– Solardyń ishinde eń jaqsy biletinim – qazaq pen qyrǵyzdyń tili. Ana tilimnen keıin, árıne.

– Áıelińiz qazaq qyzy emes pe?

– Qyrǵyz. Býdapeshte bilim alǵan.

– Qap, áttegen-aı, óziń qatty qadir­leı­tin Qońyr aǵańmen baja bolatyndaı jóniń bar edi.

– Buıryq solaı bolǵany da.

– Elden estýimizshe, bizdiń batyrlar jyrymyzdyń birazyn biletin kórinesiz.

– Iá, «Alpamysty», «Qobylandy batyrdy», «Edigeni», «Qyrymnyń qyryq batyryn» jatqa aıtamyn.

– Al, endeshe ańyratyp jibershi bireýin.

– Burynǵy ótken ómirde,

Estigen sóz kóńilde.

Bul oqıǵa aıtylar,

Úsh-tórt saǵat keminde.

 

Jıdeli-Baısyn jerinde,

Kók torǵyndy kólinde,

Asqaraly belinde,

Qońyrat degen elinde...

– Oı, azamat! Kóp jasa!

P.S.: Áńgime sońynda Dáýit Shomfaı Almashıdiń joǵaryda sóz bolǵan kitabyn qazaqshaǵa aýdarýǵa Halyqaralyq túrki akademııasy ynta bildirgenin, bul jospardyń júzege asatynyna kúmánsiz ekenin erekshe ekpin túsire aıtty.  Qazaqtyń etnografııasyn jan-tánimen berile zerdelep júrgen majarlyq ǵalymǵa biz de sáttilik tiledik. 

Áńgimelesken 

Talǵat BATYRHAN, «Egemen Qazaqstan»