«Máńgilik El» muratyna adaldyq nemese tulǵalar sabaqtastyǵy týraly tolǵaý

Al osy egemen memlekettiń bas­­tapqy qıyn-qystaý kezeńinen bastap álem órkenıetiniń keńis­tigine kirýge múmkindik bergen tarıhı joldy salǵan da kóshbasshy tulǵa. Bizdiń oıymyzsha tarıh tul­ǵany somdaıdy, keıin tulǵa tarıhty jasaıdy. Bul qaıtalanyp otyratyn úrdis. Tarıhta ár kezeń óz zamanynyń tulǵasyn týdyra-dy jáne qalyptastyrady, keıin sol tulǵa tyǵyryqqa tirelgen óz zamanynyń daǵdarysynan elin aman alyp shyǵady jáne qoǵamdy sapalyq turǵydan anaǵurlym joǵary dárejege kóterip, ózi de­ kóshbasshy tulǵaǵa aınalady.­ Mine, HHI ǵasyrdyń birinshi shıreginde qazaq eli osyndaı órkenıetti qubylystyń kýási bolyp otyr. Mun­daı qubylys bir kezde túrki dáýirinde de Túrik qaǵanaty – ba­balarymyz qurǵan memleket tarı­hynda bolǵan edi. Túrki eli Kúl­tegin, Tonykók abyz sııaqty tul­ǵalaryn týdyrdy, keıin osy tulǵalar óz kezeńindegi ımperııa­larmen ıyq túıistire alatyn, Sary teńizden Qara teńizge deıingi aralyqty bılegen Uly Túrki qaǵanatynyń saltanatyn álemge pash etti.

*  *  *

Túnde uıyqtamadym,

Kúndiz otyrmadym

Qyzyl qanymdy tóktim,

Qara terimdi aǵyzdym.                                        (Tonykók jazýy, XXXXII jol).

Uly Túrki qaǵanaty óz tarıhyn taıǵa tańba basqandaı, bitiktasta osylaı bastap jazǵan edi. Belgili bir uqsastyǵy bar osyndaı qaıtalaý, árıne, basqa zamanda jáne basqa dárejede XX-XXI ǵasyrlar toǵysynda da qaıtalandy.Bul qaıtalaný sol babalar izin jalǵastyrǵan qazaq eliniń enshisine tıdi. Al kóshbasshylyq eldiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Nazarbaevqa buıyr­dy. «Daǵda­rys­tar men janjaldar dúnıeniń tórt buryshyn bizdiń kóz aldymyzda titirkendirip otyr. Azamattary qaıyrshylyqta ómir súrip nemese áskerı janjaldarda qaza taýyp jatqan joly bolmaǵan memleketter sany ulǵaıa túsýde. Turaqsyzdyq Ortalyq Azııanyń shekaralaryna da tym jaqyn kelip tur. Sońǵy 2-3 jylda, jahandyq problemalardyń óse túskenin kóre otyryp, men Qazaqstanymyzdy qalaı nyǵaıtý men qaýipsizdendirý jáne asa tabys­ty 30 eldiń qataryna ený jolynan adastyrmaý týraly oıladym. Men jaǵdaıdy basqa memleketterdiń kóshbasshylarymen talqyladym. Barlyq jaýapkershilikpen ultqa myna jaıdy eskertkim keledi. Biz­diń ári qaraıǵy damýymyzǵa áli 5 jańa syrtqy syn-qaterler qaýip tóndirýin jalǵastyrýda», deı kelip, Elbasy olardy atap ótip qa­na qoımaı, odan súrinbeı ótýdiń tetik­terin de aıshyqtady.

Shynynda da alǵashqy qo­ǵam­dyq qury­lystan keıingi zaman­dardyń qaı-qaısysy da bolsyn adamzat qoǵamy memleket qurý jolynan ótti. О́ıtkeni adamdar qoǵamynyń ómir súrýiniń basty sharty – memleket boldy. Onsyz ol qoǵamnyń turaq­ty ǵumyr súrýi múmkin emes edi. Sol damý satysynda turǵan qoǵam­nyń talap-tilegine saı mem­leket­tik ınstıtýttar túrli formalarda qalyptasty jáne onyń ózi sol qoǵamdy rettep otyrdy. Biraq olar­dy qurý ózdiginen jasalǵan joq. Qoǵamnyń óz ishinen erekshe tulǵa­lar shyǵyp, memleket qurýǵa ba­r­lyq kúsh-jigerin jumsady.

Ǵun-saq zamanynda Edil patsha shyǵysy Tynyq muhıty, al batysy Atlant muhıtynyń jaǵalaýlaryna deıingi aralyqta qýatty ımperııa qurý jolynda kúresse, Býmyn, Este­mı, Kúlteginder batysy – Qara teńiz, shyǵysy Sary teńiz ara­ly­ǵyn­da qýatty qaǵandyq qura aldy. Sondyqtan da Kúltegin tas jazýyndaǵy «Ilgeri – kún shy­ǵysynda, oń jaqta – kún ortasynda, keıin – kún batysynda, sol jaqta, tún ortasynda osynyń ishindegi ha­lyq­tyń bári maǵan qaraıdy, ha­lyqty osynshama kóp ettim» – degen jazýlar babalar amanatyna aınaldy. Qazaq handyǵy da zamanynda «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly» arqyly Desh­ti Qypshaq jerinde memleket quryp, Eýrazııa keńistiginde ózin mo­ıyn­datty.

Táýelsiz memlekettilik­tiń negi­zin qurýdy jú­zege asyra otyryp, Elbasy onyń teorııalyq ne­gizdemesin jasaý úshin de kóp eńbek etti. Eli­mizdiń táýel­sizdik alyp, derbes mem­leke­tin qurý jolyna túsýinen bas­tap, búgingi órkendegen shaǵyna deıin­gi kezeńde janqııarlyqpen she­shýge týra kelgen árqıly má­se­­lelerine qatysty El­basy ǵy­lymı negizdelgen eńbekter jazyp qana qoımaı, onyń júzege asýyn da qamtamasyz et­ti. Sóıtip álemde «qazaqstandyq ekonomıkalyq ǵajaıyp» termıni qazirdiń ózinde paıda bolsa, ol Elbasynyń teorııa men praktıkany, saıasat pen ekonomıkany tıimdi ushtastyra otyryp júrgizýdegi ólsheýsiz eńbeginiń nátıjesi edi.

*  *  *

«...Baı halyqqa otyrmadym,

Ishi assyz, syrty tonsyz

...halyqqa otyrdym.

Jalańash halyqty – tondy,

Kedeı halyqty baı qyldym.

(Kúlteginniń úlken jazýy, XXVI, XXVII, XXVIII joldar).

Babalar tarıhyndaǵy qaı qo­ǵam bolmasyn ondaǵy bılik­tiń tu­raqtylyǵy sol eldiń sharýa­shylyq jaı-kúıine tikeleı baılanysty. Joǵaryda keltirilgen jyr joldary Túrki qaǵanynyń kózdegen maqsaty elin, halqyn molshylyqqa keneltý ekendigi kó­rinip tur. Bul turǵyda álemge áıgili Uly Jibek jolynyń gúldený kezeńi osy Túrki qaǵanatymen tuspa-tus kelýi de kezdeısoq emes edi. О́kinishke oraı, biz  ata-babalar qurǵan qaǵandyqtar men mem­leketterdiń kúndelikti beıbit ómir tájirbıesine jete kó­ńil aýdarmaı kelemiz. Ádette sharýashylyǵyn aıt­qanda,onyń tek túrleri ǵana atap ótiledi. Al onyń damý evolıýsııasy jáne onyń saıası tarıhqa yqpaly na­zardan tys qalady. Sondyqtan da bolar, ótken zamandardaǵy Qa­zaq­stan je­rinde bolǵan memleketter tarıhı syrt kózge kóbinese saıası oqı­ǵalardan, jaýgershilik pen shapqynshylyqtar tizbeginen ǵana turatyn sııaqty. Al shyn máninde saıası oqıǵalardan góri ata-baba tarıhy órkenıettiń evolıýsııalyq úrdisteri men kúndelikti ómir arqy­ly qoly jetkizgen dástúrli sha­rýa­shylyq pen mádenıettiń baı táji­rıbesine toly.

Keıingi kezde postkeńestik keı­bir elderdegi saıası daǵdarystar qa­zir­gi Elbasymyzdyń ustanǵan saıasatynyń durys ekendigin aıqyn kórsetti. Qaı qoǵamda bolmasyn saıası ózgerister ekonomıkanyń damýymen negizdelgende ǵana óz maqsatyna jete alady. Elbasynyń «Aldymen – ekonomıka,  sodan keıin saıasat» formýlasy jańadan táýel­sizdik alǵan ult úshin aldaǵy qıyndyqtardan súrindirmeı ót­ki­zetin sara jol – «Nazarbaev modeli» bolyp qalyptasty. Bul modeldiń ómirsheń ekendigin tarıh ózi dáleldep otyr.

Búgingi tańda «Ult jospary­nyń» úshinshi sheshýshi mindeti retin­de «Qazaq­standyqtardyń tur­­mys jaǵdaıyn jaqsartý. Bul keń kólemde orta tapty qurý úshin qaǵıdatty túrde mańyzdy. In­dýs­­trııalandyrýǵa negizdelgen eko­nomıkalyq ósimdi qamtamasyz etý úshin biz túbegeıli qurylymdyq reformalardy júzege asyramyz. Bilim berý men densaýlyq saqtaý – Ekonomıkalyq yntymaqtastyq já­ne damý uıymyna múshe elder­diń standarttaryna baǵdar ustana­­­tyn bolady. Ekonomıkany ár­ta­­rap­tandyrý úshin biz óńdeý óner­­kásibine transulttyq kompa­nııalardy tartamyz, ol Qazaq­stan­nyń álemdik naryqqa shyǵýyn qamtamasyz etedi», dep nyq se­nimmen aıtty.

*  *  *

Qarýly jaý keltirmedim,

Atty ásker jolatpadym.

(Tonykók jazýy).

Túrik qaǵanatynyń saıası tarıhy sol kezdegi alpaýyt kórshi eldermen (Qytaı, Iran, Vızantııa jáne t.b.) júrgizgen qarym-qatynas­tary men syrtqy saıasattyń nebir je­misti is-sharalaryna toly eken­­digi málim. Sol zamannan bastalyp, Qazaq handyǵy jáne onyń jalǵasy bolyp tabylatyn Qazaq­stan Respýblıkasynyń keń baıtaq jeri men elin saqtap qalýy belgi­li dárejede ár zamannyń bas­shy tul­ǵalarynyń iskerlik, saıa­sı kó­re­gen­dik, «shyǵysqa tán sabyr­ly­lyq pen danalyq» qasıet­terine baılanysty boldy.

Elbasy N.Nazarbaevtyń uzaq jyldar boıy júrgizgen syrtqy saıasa­ty nátıjesinde uzyndyǵy 7 591 km shekara máselesi sátti she­­shildi. О́z sózimen aıtqanda, «Ta­rı­­hymyzda tuńǵysh ret biz ózi­mizdiń strategııalyq áriptesimiz Re­seımen zań júzinde resimdelgen mem­lekettik shekaraǵa ıe boldyq». Bul – qazaq jeri úshin qajymaı talmaı kúresken ata-babalarymyzdyń arýaǵy bir aýnap túsken kez boldy.

«Biz ózimizdiń strategııalyq áriptes­terimiz – Reseımen, Qytaı Halyq Respýblıkasymen, AQSh-pen, Eýropalyq odaq elderimen, Islam álemimen yntymaqtastyqty jalǵastyramyz. Biz halyqaralyq uıymdarda belsendi jumys isteı­tin bolamyz. Ortalyq Azııadaǵy kósh­bas­shy retinde Qazaqstan bizdiń óńirimizdegi qaýipsizdik pen ekono­mıkalyq damýdyń or­taq arhıtek­týrasyna qoldaý kór­setedi. Qa­zaq­standyq dıploma­tııa ıslam ále­mindegi jáne post­keńestik keńis­tiktegi ótkir óńirlik daý-janjaldardy beıbit jolmen retteý jónindegi kúsh-jigerin ul­ǵaıta túsetin bolady», dep, El­basy «Ult josparyn» tabys­ty oryn­daýdyń kepili retinde qo­laı­ly halyqaralyq ahýal qa­lyp­tastyrý sharttaryn da aı­qyn­dap berdi. Tek sóz júzinde ǵa­na emes, onyń is júzinde júzege asy­rylyp jatqanyn Elbasynyń Taý­ly Qarabah máselesindegi Ar­­menııa men Ázerbaıjan ara­syn­daǵy, Túrkııa men Reseı ara­syndaǵy kıkiljińderdi retteýde, Sırııadaǵy soǵys qımyldaryn toqtatýda belsendi de nátıjeli atsalysýynan kórýge bolady.

*  *  *

О́túken jerinde otyryp

kerýen jiberseń

esh muńyń joq,

О́túken qoınaýynda otyrsań,

Máńgi eldigińdi saqtaısyń sen.

( Kúlteginniń jazýy, IV,VIII joldar).

Túrik qaǵanaty ekinshi ret boı­ kóterip, memleketin kúsheı­tý kezinde elordany ornyn­ du­rys sheshýdiń mańyzy zor boldy. Ásirese qaǵanattyń ońtús­tigin­degi qýatty ımperııadan qa­ýip­siz bolý úshin, strategııalyq ja­ǵy­­nan Monǵolııa, Taýly Altaı ólke­leriniń soltústigindegi  О́túken qoı­naýy óte qolaıly boldy. Uly Jibek jolynyń bir tarmaǵy baratyn ol jer túrki jurtynyń sharýa­­shylyǵyna da, kerýen jibe­rip, saýda jasaýyna da jaıly edi. Túrki babalarymyz «Máńgi el» muratyn da osy Elordamen baı­lanystyrǵanyn joǵarydaǵy jyr joldarynan kórýge bolady. Son­dyqtan halyqtyń toqtyǵyn da, qaýip­sizdigin de armandaǵan Túrik qaǵany osy О́túken qoınaýyn Elorda retinde belgilegen bolatyn.

Elordany jan-jaqty oılas­tyryp baryp, belgileý tikeleı El­basy isiniń jemisi. «Syn-qa­ter­lerge qaramastan, biz jańa el­ordamyz – Astanany, barlyq qazaqstandyqtardyń maqtanyshyn salýdy bastadyq», dep Elbasy tebirene tolǵandy. Shynynda da Elbasynyń Aqmolany tańdaýy kóregendiktiń, saıası batyldyqtyń úlgisi retinde tarıhta qalatyny sózsiz.

Elbasy turǵan maqsatty aı­shyq­taı kele: «Táýelsiz­dik alǵan alǵashqy jyldary biz egemen memlekettiń negizin qaladyq. Bul bizdiń memlekettik qurylystyń birinshi satysy bolatyn. Odan keıin nyǵaıyp alǵan soń, biz qalyptasqan memleketke qaraı qadam jasadyq. Bul ekinshi saty bolatyn. Endi uly reformalardy bastaı otyryp, biz Máńgilik Elge jol salamyz. Bul bizdiń memlekettik qurylystyń úshinshi satysy bolmaq», dep atap kórset­ken bolatyn.

Prezıdenttiń «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Jol­daýy men «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy da ótkenge úńilip, babalar amanatyn oryndap, búgin­di bútindep, el bolashaǵyn oılaǵan­dyqtyń kýási.        

Sataı SYZDYQOV, professor, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ janyndaǵy Etnosaralyq qatynastar jáne QHA toleranttyǵy ortalyǵynyń dırektory