Oral qalasynda «Qazaqtyń ulttyq kody - tól jazý» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótti. Batys Qazaqstan oblystyq tilderdi damytý basqarmasy uıymdastyrǵan jıynǵa elimizdegi aıtýly tilshi ǵalymdardan bólek Germanııa, Túrkııa, О́zbekstan, Ázerbaıjan, Reseı syndy memleketterden lıngvıster qatysty.
Konferensııa Hadısha Bókeeva atyndaǵy oblystyq qazaq drama teatrynyń foıesinde Qazaqstanda 1929-1940 jyldary latyn qarpinde basylyp shyqqan kitaptardyń kórmesimen bastaldy. Astana qalasyndaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphana qorynan ákelingen 120-ǵa jýyq erekshe basylym Qazaqstandaǵy álipbı reformasynan syr shertedi.
- Bul jerdegi kitaptardyń da taǵdyry ártúrli. Bular da tiri adamdar sııaqty saıasat salqynyn sezinip, teperish kórgen. 1935 jyly baspadan shyqqan Ybyraı Altynsarınniń myna bir jyr jınaǵyn qarańyzshy. Qurastyrýshynyń aty-jóni qara sııamen muqııat óshirilgen. О́ıtkeni bul jerde Sáken Seıfýllınniń esimi turǵan edi. Saıası qýǵyn-súrgin jyldary «halyq jaýy» shyǵarǵan mundaı kitapty úıde saqtaýdyń ózi úlken qylmys sanalǵan. Kitap ıesi Sákenniń atyn óshirip tastasa da kitapty saqtap qalypty, - deıdi Ulttyq akademııalyq kitaphananyń sırek kitaptar bólimi meńgerýshisi Darıǵa Dáýrenbekova.
Aıta keteıik, «Latyn kórmesı» kitaptaryn oraldyqtar Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde 1 aı boıy tamashalaı alady.
- Búgingi konferensııanyń maqsaty – qazaq tiliniń álipbıin latyn grafıkasyna kezeń-kezeńimen kóshirýdi talqylaý, respýblıkalyq jáne halyqaralyq deńgeıdegi ǵalymdardyń osy taqyryptaǵy kózqarasy men ǵylymı izdenisterin tyńdaý, zamanaýı ǵylymı aqparatpen almasý, - deıdi Batys Qazaqstan oblystyq tilderdi damytý basqarmasynyń basshysy Aıgúl Myńbaeva.
«Latyn grafıkasyna kóshý – qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdyń irgetasy» deıdi osy halyqaralyq konferensııanyń moderatory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, túrkitanýshy Murat Sabyr. Osy oraıda konferensııada latyn grafıkasyna aýysqan túrki tildes memleketterdiń tájirıbesi, jańa zaman talabyna sáıkes rýhanı jańǵyrý kezeńinde latyn álipbıine kóshýdiń róli, sonymen qatar bul baǵytta óńirde atqarylyp jatqan jumystar talqylandy.
Halyqaralyq jıynǵa negizgi spıker retinde Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Júnisbek Álimhan, Ázirbaıjan Respýblıkasy Baký memlekettik ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Shamıl Sadıgov, Sh. Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy hatshy ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Almagúl Habıeva, 29-mamyr Ystambul ýnıversıtetiniń professory Góksel О́ztúrik jáne basqalary qatysty.
- Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda ulttyń rýhanı jańarýyna baǵyttalǵan birqatar naqty mindet qoıyldy. Onyń negizgi baǵytynyń biri - til jańarýy, qazaq álipbıin latyn álipbıine aýystyrý. Jalpy memlekettik tildi damytýdyń jańa zamandaǵy bir tetigi syndy túıtkildi máselelerdi, qoǵamdaǵy kópshilik qaýymnyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzǵan oılar tóńireginde ǵylymı-tájirıbelik oı bólisýdiń mańyzy zor. Endigi mindet álipbıdi jetildirý jáne qoldanysqa engizý. О́ıtkeni bizdiń tilimiz álemdegi eń asyl til bolǵandyqtan oǵan túzý emle qajet. Sondyqtan latyn qarpine negizdelgen tól álipbıdi qalyptastyrý memleket úshin mańyzdy shara, - dedi oblys basshylyǵy atynan konferensııaǵa quttyqtaý sóz bastaǵan Batys Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary Mırjan Satqanov.
Jıyn basynda A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Júnisbek Álimhandy óńir basshylyǵy 80 jyldyq mereıtoıymen quttyqtap, qazaq ǵurpymen syı shapan kıgizdi.
Konferensııa barysynda Shaısultan Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń ǵalym hatshysy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Almagúl Habıeva «Jańa emle: qurylymy, ustanymy jáne jańalyqtary», Batys Qazaqstan ınnovasııalyq-tehnologııalyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Murat Sabyr «Latyn negizdi qazaq álipbıi – ulttyń uly jospary», Germanııanyń Maındaǵy Frankfýrt qalasynan kelgen PhD, dosenti Hans-Iаkob Shmıts «Adamzat tarıhyndaǵy árip damýynyń máni týraly», 29 mamyr Stambýl ýnıversıtetiniń ádebıet fakýlteti, túrik tili jáne ádebıet bólimi, doktor, professor Góksál О́ztúrik «Túrkııa Respýblıkasynyń latyn álipbıine ótý tájirıbesinen», Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń Batys Qazaqstan oblysy boıynsha fılıaly dırektorynyń orynbasary Bolat Jeksenǵalıev «Qazaq álipbıi men emlesiniń ózekti máseleleri», Baký memlekettik ýnıversıtetiniń PhD, qaýymdastyrylǵan professory, Ázirbaıjan ulttyq akademııasynyń ókili Shamıl Sadıgov «Ázerbaıjannyń latyn álipbıine kóshý máseleleri», Túrkııanyń Qarateńiz tehnıkalyq ýnıversıtetiniń doktory, professor Kemal Ýchýnjý «Túrkitaný turǵysynan Qazaqstannyń latyn alfavıtine ótý úderisin baqylaý», О́zbek memlekettik ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Dýsmamat Kýlmamatov «О́zbek tiliniń latyn árpine kóshý tarıhynan», M.Akmýlla atyndaǵy Bashqurt memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń dosenti, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Zýleıha Habıbýllına «Bashqurt jazýynyń qazirgi zamandaǵy jaǵdaıy jáne damý tarıhy» taqyryptaryna baıandama jasady.
«Qazaq elin álemdik arenaǵa shyǵaratyn negizgi qadam álipbı aýystyrý bolsa, ulttyq kodymyz – qazaqtyń tilin jańǵyrtyp, jańa álipbıdi tilimizge shaqtaýymyz qajet. Latyn grafıkasyna kóshý – bul Qazaqstandaǵy til saıasaty úshin ǵana emes, ekonomıka, halyqaralyq baılanys, ultaralyq qatynas sııaqty ózge de mańyzdy faktorlarǵa erekshe áser etetin qubylys» – Oraldaǵy halyqaralyq jıynǵa qatysýshy lıngvıst ǵalymdar osyndaı ortaq tujyrymǵa kelip tarasty.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»