Basy
«Berikjan neǵyldy eken, esi kirip, araǵyn qoısa eken, kelinshegimen tatýlasyp, jumysqa kirse eken, qudaı aı. Aqbaıanym úıge keldi me eken? Naǵashy sheshesiniń janynda júrip óziniń týǵan ájesin umytyp ketti aý kúshik. Esi durys kire qoımaǵan balaǵa ne dep renjısiń»?
Bátıma ózinen-ózi aýyr tartyp, uıyp turǵan júrek tusyn ustady. Sońǵy kezderi shanshı ma, nemene. Qany tasyǵany azdaı... Bátımanyń uıqysy qashty.
Berigi ózine jaqyn boldy. Úlken ulynan qapııada aırylyp qalǵanda jubanyshy bolǵan da kenjesi, betinen qaqpady. О́zi sheshesin kóbirek tóńirektep, kirip-shyqqan saıyn jańa ǵana kórgendeı shópildetip súıe beretin ulyn ákesi ǵana «osy neme qyzdarǵa uqsap sheshesiniń janynan shyqpaıdy, kirip-shyǵyp sheshesiniń betinen súıetindi qaıdan shyǵarǵan ózi»? dep qylyǵyn jaratyńqyramaı otyratyn. Mektep bitirgen ulyn úlken qalaǵa jibergisi kelmegeni de, keı túni ýaıymdap shyǵatyny da ózine aıan. Biraq, zińgitteı jigit bolǵan uldy qatarynan qalaı qaldyrarsyń, kenjesin shyǵaryp salyp turyp ózine-ózi ıe bola almaı jylap turǵanda kúıeýi «táıt, qaıdaǵyny shyǵaryp, soǵysqa jiberip jatyrmysyń, nemene kózińniń sorasyn aǵyzyp. Eldiń báriniń balasy oqyp jatyr emes pe, ne boldy?» dep zekip tastaǵan. Sóıtken Berigi oqýyn taýysyp, kelinshek alyp, toıyn qalada jasap, bala súıip, shaǵyn shildehanasyn qalada ótkizip, el qatarly ómir keship jatty.
Kúıeýiniń eki jyldyǵyn bergennen keıin Berikke «mynaý ákeńniń pensııasynan jınaǵany, ózim de azyn-shoǵyn ústine qostym» dep bir býma aqsha ustatqan. Berik aqshany qaltasyna salyp turyp, mańyzdanyp bir áńgimeni bastaǵan.
Apa, jaqynda seni kóshirip alyp ketem.
Oıbý, qulynym aı, meni kóshirip alam deımisiń, ákem bolsa sirá da joq, jalǵyz sheshem japadan-jalǵyz qalaı otyrady dep ýaıymdap júrsiń aý, jaryǵym, – degen sonda bul asyp-sasyp. Tipti ulynyń aýzynan shyqqan osy sózdi uzaq kútken adamdaı esi shyǵyp qýanǵandaı ma...
Endi kókemniń qaıtqanyna da eki jyl, qashanǵy jalǵyz otyrasyń?
I-ı, qulynym, sadaǵań keteıin... Meni ýaıymdama, eldiń ishi, ázir qartaıyp turǵanym joq, óziń bolsań bala-shaǵańmen páter jaǵalap júrsiń. Odan da ózińdi oıla. Men ólmespin.
Ulynyń kóshirip áketem deýiniń ózi munyń tóbesin kókke jetkizgendeı bolǵan. Tipá-tipá, uly jaqsy ósipti. Sheshesin jalǵyz otyr ǵoı dep ýaıymdap, jalǵyz qaldyrmaımyn, kóshirip alam degeniniń ózi nege turady! Bátıma «Berikjan osylaı dedi» dep Rysty kempirdiń qudaıy tamaq ústinde de, Samaldyń qyzyna shildehanasynda da áńgime etti. Aıtqan saıyn kóńili bir qarysqa bıiktegendeı boldy. Tuńǵysh ulynan bir, qyzynan eki aırylyp, shalyn jerge berip, jalǵyz otyrǵan qart muǵalimniń uly sóıdepti degen bul sóz búkil aýylǵa tarap, «Berik naǵyz azamat eken» desip jatty.
Apa, men úı alatyn boldym, dep habarlady Berik birde. Biraq, aqsha jetińkiremeı turǵany... Eger jetpeı turǵan somany salsam keler jyly úı daıyn.
Jetpeı tur deımisiń, iıı, quldyǵym. Qaıtsek eken, qolymdaǵy saýyndy, jandyqtardy sataıyn, shaıdyń sútin satyp ta alam ǵoı, taǵy oılastyryp kórermin, degen sheshesi.
Oılastyrǵanda ne qatyra qoıar deısiń, qolyndaǵy saýyn sıyryn satady. Kúıeýi ketkeli quty qasha bastaǵandaı biri ólip, biri joǵalyp, jandyǵy da azaıǵan, sony saýdalar, Berikjan yrza bolarlyq qarajat shyqsa de. Onshaqty taýyq bar edi, sony satpaqshy. Biraq, sońǵy kezde jemi de qymbattap ketken ol bar bolǵyrlar qaıbir qarajat qurar deısiń. Álde úıdi sata ma? Kezinde prorab bolyp jasaǵan kúıeýi qolynan kelip turǵanda úıdi de, qorany da qatyryp aq salǵan. Bir kezderi aýyldaǵy eń sándi de sáýletti úı bolǵany áli de baıqalyp tur emes pe. Al, ózi... Berikjan shaqyrdy emes pe, ulyna barmaǵanda kimge barady, pensııasy bar, úıiniń bir buryshynda otyrar, nemeresin baǵar.
Aýyldaǵy qora-jaıy kútim kórgen, baý-baqshasy jaıqalǵan qyzyl shatyrly, qyzyl qaqpaly eńseli úı táýir baǵaǵa ótti. Tipti qyzdy-qyzdymen balasyn bólek shyǵarmaq bolǵan Sálimbaı men mekteptiń zavhozy «men alam» dep, «joq, men alam, kerek bolsa ústine on myń qosyp bereıin» desip talasyp qalmady ma... Shirkin, úıi de úı aq edi!
***
Bala-kelini qalada árkimniń páterin jaldap júrip, azyn-shoǵyn aqshanyń basyn qurapty. Oǵan óziniń aýyldaǵy úıin, sıyryn, qoılaryn, taýyqtaryn satqan aqshasy men azyn-aýlaq pensııadan artylǵanyn qosqanda eptep quralǵandaı boldy, biraq, qaladaǵy baspana degeniń týra bir irgetasyna altyn aralastyryp, shatyry kúmisteletindeı ýdaı qymbat bolady eken, áli de jetińkiremeıdi, endi kelin-bala bankten nesıe alamyz dep alashapqyn boldy. Alashapqyn bolmaǵan nesi qaldy, bireýine barsa ol aılyqtaryń az eken, qaryz bere almaımyz depti, ekinshisine barsa qaıtaratyn paıyzy kóp kórinedi, qoıshy, áıteýir, qaptaǵan banktiń bireýi ǵana qaryz beretin boldy aý. Endi kelin-bala taǵy aq ter, kók ter bolyp júgirip qujat jınady. Sóıtip, ózderi shaı saıyn áńgimelep otyratyn úıleriniń sharýasyn da biryńǵaılaı keldi-aý. «Bizdiń úıdiń aýdany yńǵaıly, qalanyń ár baǵytyna qatynaýǵa bolady eken» dep tap qazir sol úıiniń tórinde shánıip jatqandaı sóılegen ulynyń, bar sharýasy túgendelip, endi tek dúkenge barýy ǵana qalǵandaı «Jıhaz alǵanda biryńǵaı aqshyl tústen tańdaımyn, sonda bólme keńirek kórinedi» dep qııalynda qalyqtaǵan kelininiń sózine Bátımanyń da kóńili ájeptáýir ósip, balalarynyń tileýin tilep, «e-e, Alla, osylardyń isin ońǵara gór» dep otyratyn boldy. Bireýdiń kóńil-kúıi ekinshi bireýdiń oıyna áser ete me nemene, ózi de bala-kelinine ilesip, ońashada armandaı beretin bolypty. «Ol úıge kirgen boıda quran oqytqan durys, áýeli ákesiniń árýaǵy yrza bolsyn, aǵasy Ádı men ápkesi Maıra da inisiniń óz aldyna baspana alyp, tútin tútetkenine kóńilderi tolyp, bir aýnap qalar aý. Quran oqytamyn degenińmen ol da bir toı, aýyldaǵy alys aǵaıyndy, Zıpa qudaǵıdy, ózin toı-jıynnan áste qaldyrmaıtyn Rystyny da qaldyrmaýy kerek. Oıbaý-aý, ózimen bálen jyl birge mektepte jasaǵan Gúlzadany she? Qara basyp umytyp kete jazdaǵanyn qarashy?». Bátıma óstip jatyp shaqyratyn adamdarynyń tym kóbeıip ketkenin baıqaıdy, ózine salsa bireýin de shaqyrýsyz qaldyrǵysy kelmeıdi, bireýin tórge otyrǵyzady, bireýine toıbastar usynsam deıdi. Berikjannyń qonys toıyna jınalǵandar, áı bir ándi ańqytyp, aq tilekterin jaýdyrsa eken. Bir qarasa, qııalymen sol áýeli qúdaıy tamaq bolyp bastalyp, aqyrynda toıǵa ulasyp ketken jıynǵa keletinderdiń árqaısysyna syılyqqa úlestiretin oramal, kıgizetin shapan izdep júrgeni. О́stip jatyp uıyqtap ketedi. Biraq, bir túsinbegeni, áne-mine kóship baratyn úıdiń qarasy alys sekildi, ulynyń alam degen baspanasy áne-mine alatyn dúnıe emes eken, endi salyna bastaı ma, álde endi irgetasy quıyla ma, sondaı birdeńe. Saýatsyz deıtindeı emes, uzaq jyl aýyldyń muǵalimi bolǵan Bátımanyń ózi budan eshteńe túsinip jarytpady.
Sonda álgi satyp alǵan úıleriń qaıda?
Apa-aý, aıttym ǵoı, fırma ol úıdiń qurylysyn endi bastaıdy. Uly sheshesiniń áli dymdy da túsinbegenine kúlkisi keletindeı.
E-e, endi bastaıtyn úıdi áli joq úı deseıshi, ony qalaı satyp alasyń sonda? Sonda ol úıdi áli salmaǵan ba? Bátıma túk túsine alatyn emes.
Biz qurylys fırmasymen kelisim-shartqa otyrdyq, aqshasyn tóledik, qujattary qolymyzda, fırma kelesi jyly úıdi tapsyrady. Al, biz oǵan deıin banktegi qaryzdarymyzdy tóleı beremiz, bári de zań júzinde, – dep táptishtedi kelini.
E-e, meıli, áıteýir, baspanaly bolsańdar boldy ǵoı.
Kelin-balasynyń kóńiline qarap osylaı degenimen Bátımaǵa bul tipti úılesimsiz sharýa kóringen. Eń bolmasa esik-terezesi ǵana bitpeı qalǵan úı bolsa bir sári, on ekide bir nusqasy joq qurylysty da satyp alady eken aý. Áli kóterilmegen, tipti sulbasy da joq úı úshin bankke qaryz tóleıtini taǵy bar. Búginginiń zamany da basqa, adamdarynyń da oılaýy bólek pe dedi.
***
Bul dúnııada anaý tátti, mynaý tátti deıdi, eń keremet tátti nemere ekenin Bátıma endi bilip júrgendeı. Apyl-tapyl júre bastaǵan Aqbaıannyń byldyr-byldyry da, kúnde bir óner shyǵaratyn qylyǵy da kúnnen kúnge tátti bolǵan ústine tátti bolyp, kúnde táttiniń dámin alǵan Bátımanyń ózi de jasaryp bara jatqandaı. Sábı de ájesine ábden baýyr basyp, qasyna ózi jatpasa uıyqtamaıtyn bolǵan. Uıyqtasa omyraýǵa qolyn salyp jatady. Balasy men kelini erte ketedi, keshte keledi, bir-birimen shúıirkelesip asyqpaı shaı ishýge de murshalary jetpeı súrine jyǵylady, jeksenbi de jumys, mereke kúnderi de jumys. Bir sheti men shegi joq, taýsylmaıtyn jumys. Oıbaı-aý, bular qashan tynym kóredi sonda? Alashapqyn bitpeıtin ne súrkil, nesıe tóleımiz, páter alamyz dep óle me? Bátıma qarap otyryp tańǵalady. Áldene deıin dese jaq júnderi úrpıip, kózderi kirtıp sharshap kelip otyrǵan kelin-balanyń kóńiline qaraıdy. Keıde erteli-kesh bala baǵyp ózi de sharshap otyrady.
О́ziniń qalaǵa kelgenine bir jylǵa jýyqtaǵanda kelin-balanyń qabaǵy salyńqy ekenin, túsińki eńselerinen bir ýaıymǵa batqandaryn baıqady. О́zderi sheshilip eshteńe aıtpaǵasyn ne oılasyn, jumystary aýyr shyǵar dep oılaıdy. Burynǵydaı bolashaqta alatyn úı týraly da, jańa aýdanǵa balabaqsha salynatyny jaıyndaǵy, ol úıge alynatyn jıhazdar týraly da áńgime sap tıylǵan. Birde kishkentaı Aqbaıan ózi jıi kóre bermeıtin áke-sheshesine erkelegisi keldi me, birese ózinen-ózi jylap, birese shaıdy tógip, bir ýaqytta apelsın jeımin dep jylamasy bar ma? О́zi de shekesi tyrysyp otyrǵan kelini «Alla-aı, neǵylǵan zarjaq bala, mıymdy aǵyzdyń ǵoı, ózim mıym ashyp júrgende» dep aıqaı salyp balany jaǵynan bir uryp ushyryp túsirdi. Bala shar etti.
Endi ashýyńdy baladan alamysyń? Onyń ne jazyǵy bar? – dep túregeldi Berik te.
Alam, endi kimnen alam ashýymdy? Bala sońǵy kezde erkelep, jaman bolyp ketti. Meniń júrisim mynaý, balamnyń qasynda otyryp baǵa almaı, qul sııaqty jumys istep júrmin.
Endi... kishkene shydasańshy, otyrarsyń...
Qashan? Qartaıǵanda ma? Myna túrimizben ólgende bir demalarmyz, ómiri jetpeıdi, jurttyń alyp jatqan bir bólmeli páterin armandaýmen ótetin shyǵarmyz, dep ábden júıkelep sharshap júrgen kelinshek sabasyna túser emes.
Boldy, toqtat, men jetisip júr deısiń be? Eki jumysta silelep júrgenimdi kórip otyrǵan joqsyń ba? Kúnniń shıslosynan jańylyp qala jazdap júrgende kredıt tóleıtin kún de kelip qala beredi. Bir kún keshikseń pıne deı me, bank degen adamdy aıamaıdy eken...
Ony maǵan neǵyl deısiń, tólegiń kelmese tóleme! Atańnyń basyna tólep jatyrsyń ba, fırma ol úıdiń qurylysyn bastap jatyp sol kúıi tastap ketken. Biz aqymaq bolyp kredıtti bosqa tólep otyrmyz.
Osylaı dep álde dolylyqtan, álde sharasyzdyqtan solqyldap jylap qoıa bergen kelinin jubataryn ne qolyndaǵy jábirlenip jylaǵan balany ýataryn bilmegen Bátımanyń shekesi solqyldap qoıa berdi. Qulaǵy shýlap, qol-aıaǵy dirildep áp-sátte kúıi ketip qalǵany. Qan tasıdy degen osy eken-aý.
***
Buryn ishkilikten alty qadam alys júretin muǵalimniń uly endi úıine iship keletindi shyǵardy. Jumysyna da barmaı qalatyn boldy. Birde tym kesh kelip esik qońyraýyn basqan ulyna esik ashpaqshy bolyp turǵany sol edi, kelini muny qolymen jasqap ári ótkizbedi.
Qajeti joq, apa, ashpańyz.
Qaraǵym aý, ashpaǵany nesi?
Qańǵyp, iship júr ǵoı, júre bersin. Qarny ashyp, uıyqtaıtyn jer kerek ekeni endi esine túsken ǵoı, – dedi kelini kekesinmen.
Qoı, shyraǵym, qansha ashýlansań da olaı etpe. Joldasyń ǵoı. Kirgiz.
***
Apa-aý, moıynymda osynsha nesıe bar, ony ne úshin tóleımin, úı de joq, aqsha da joq, otyryp qaldyq qoı, apa-aý, – dep myrs-myrs etip jylaǵan Berik sonda.
Qoı, sorańdy aǵyzba jas bala qusap, onysy nesi, zańy bar, zakúni bar el emes pe, úkimet birdeńesin qylar. Bulaı eldi tonatyp qoıyp otyrar deımisiń?
Bul elde zań joq qoı, apa-oý, zań joq. Eldiń aqshasyn, myna bizdiń tirnektep jınaǵan aqshamyzdy aldap qaltasyna salǵan alaıaqty shetelge asyryp jiberip otyrǵan joq pa?
Sóz bolǵanyńa, osy ózderiń ǵoı, zańǵa súıenip qujat jınap nesıe aldyńdar, zańǵa súıenip fırmamen kelisim-shart jasastyńdar taǵy. Sonda qaı zańǵa súıenip júrsińder?
Baqsam baqa eken demekshi, bala-kelini jıǵan-tergenin salyp baspanasyn kútip júrgende álgi fırmanyń basshysy búkil aqshany qaltaǵa basyp shetelge taıyp turypty. Endi aqsha da joq, úı de joq, aldanyp qalǵan 300-deı adam ishpeı-jemeı jınaǵan qarajatyn kimnen suraryn da bilmeı dal kórinedi. Edel-jedel belsendi top quryp, sotqa shaǵym túsirgen eken, olar «uryny tabýǵa áreket jasaımyz, al biraq, aqshanyń qaıtýy neǵaıbil» depti. «Bir jóni bolar, bir sheshimi shyǵar, ishetindi qaıdan shyǵardyń, qulynym aý, qoısańshy» dep jalynyp ta aıtty, jylap ta aıtty. Berik sheshesine sóz beredi, biraq, aty beriktigin qaıtsyn aı, sózine berik bolmaı shyqty, tipti úıge saý keletin kúnin sanaýǵa aınaldy bular.
Sol qashqannan qashty ǵoı bereke bul úıden. Kelinniń qabaǵy ashylmaıtyn boldy, elde joqty taýyp tamaqty da bólek-bólek ishetindi shyǵarǵanyn qoıshy, qudaǵaıynyń eki keshtiń arasynda kelip munyń nemeresin «ózim qaraı turam» dep alyp ketkeni Bátımaǵa qatty batty. Sondaǵy Aqbaıannyń «ájelep» shyryldap, kip-kishkentaı qoldarymen muny tas qylyp qushaqtap alyp, kózinen pora-pora jas aǵyp jylap bara jatqany esine tússe áli kúnge deıin óziniń ishinde birdeńeler úzilip ketkendeı bolady. Qudaı aý, úıdi úı qylyp, ishi-syrtyn qyzyqqa toltyryp otyrǵan kishkentaı Aqbaıan eken ǵoı, sábıdi naǵashy sheshesi alyp ketkeli kóshken eldiń jurtynda qalǵandaı boldy. Kúıeýi qaıtqaly da óziniń aýylynda eki jyl jalǵyz turǵanda búıtip qulazymaǵan, múmkin, jalǵyzsyraǵan da shyǵar, biraq, tap osylaı kóńili jarym bolǵany esinde joq. Bul dúnııanyń táttisi, bazary, dýmany Aqbaıanjan eken.
Endi Bátıma ózin qýys úıde artyq sezinip, otyrsa otyrǵanyna qysyldy, turyp júrse aıaqqa oralǵy bolatyndaı kóredi. Eń aqyry úıdiń tirligine qolǵabys jasaıyn dese kelini «ózim jasaımyn» dep qolynan julyp alatyn jaǵdaıǵa jetkende, «endi qaıda baram» degendi oılaı bastaǵan. Bular jaldap jatqan páterdiń ıesi kelip, «páteraqysyn ýaqytyly tóleıtin kvartıranttar keletin boldy, kelesi aıdan bastap bosatyńyzdar» dep ketkende bul da ishteı bir oıǵa bekingendeı boldy.
Tuńǵyshy temir tabytpen oralǵanda teńselip ketip qulamaı qalǵan edi, eki uldyń ortasyndaǵy jalǵyz qyzy jastaı marqum bolyp ketkende de syna jazdap, aqyr túbinde «Allanyń isi» dep sabyrǵa kelgen, talaı jyl otasqan eri qaıtys bolǵanda jalǵyzsyrasa da qaıǵyǵa tizgin bermegen. Sonda muny qolynan jetelegendeı qylyp alǵa súırelep alyp júrgen kenjesine degen senimi bolatyn, «Berikjan azamat boldy, sonyń balasyn kórip, qyzyǵyn qyzyqtaımyn» degen úmiti edi. Ol úmiti de adyra qalǵandaı. Uly taǵy iship kelip, «Kredıt alaıyq dep báleniń bárin bastaǵan sensiń, bar aqshamyzdy jınap jer alyp úı salaıyq degende «balshyq basyp beınet keship júremiz be, elden nemiz kem, alǵasyn páter almaımyz ba» dep aspanǵa shapshyp ediń, al, tóle! Úıińniń ornynda qazyqtar men qańtarylǵan jalǵyz krannan basqa dym joq, bar kór! Kredıt alaıyq dep... endi tóle ólgenshe» dep qyzynyp, kelinshegine qolyn ala júgirgende Bátıma ara túsem dep, eki arada ulynyń judyryǵy ózine tıip ketken. Tipti baıqaýsyzda qoly tıdi degenmen de, bul oqıǵa tóziminiń sońǵy jibin úzip jibergendeı boldy. Jatqan jerinde qusyp, aınalasynyń ápter-tápterin shyǵarǵan ulyna qarap turyp aqyry osy úıden ketýge bel býdy. Arada birneshe kún ótkende kelini munyń kózinshe Berikke «páter ıesi bosatyńdar dep jatyr, basqa páterge aqsha joq, men sheshemniń úıine baryp turam, eger semıań kerek bolsa barasyń, araǵyńdy qoıasyń, jumysqa turasyń, qısańdamaısyń!» dedi. Kelinniń shartyna uly únsiz kelisti. Keliskeni ǵoı, eshteńe demedi, tipti sheshesine de kóz salmaı tómen qarap ketti.
Erteńinde úıde eshkim joqta Bátıma jınala bastady. Kózine úıirile bergen jasyn toqtaýsyz súrtip otyryp qaǵaz taýyp: «Aınalaıyndar, meni izdemeńder. Ketken shyǵynnyń orny tolar, baspanalaryń da bolar, aqyldaryń bolsa tatýlasyńdar da eńbek etińder, pensııamdy Aqbaıanǵa dep salyp otyram, meniń ótinishim – nemereme rýyn úıretip, atasynyń jaqsy adam bolǵanyn aıtyp otyryńdar» dep jazyp qaldyrdy.
***
Hat demekshi, hat jazý – Bátımanyń jany súıetin isi. Kúnshýaqta eshkimniń jaqsy isine kóńili toqtamaıtyn, eshteńeden jaqsylyq kútpeıtin Maqpaldyń qasynda otyryp árkimge min taqqansha ne Tatıana Ivanovnanyń on bes ret qaıtalaǵan áńgimesin on jetinshi ret tyńdaǵannan góri osy hat jazǵany shynymen de rahat sharýa. Ári kóńili bólinedi, ári árneni eske alyp jadyndaǵy qımas shaqtardy jańǵyrtqandaı bolady, ári ishindegi sheri tarqaıtyndaı. Burynǵydaı emes, sońǵy kezderi áripter buldyrap, kóz aldy tumandanyp, kóziniń kórýi nasharlap júrse de jazýǵa báribir ańsary aýyp turady. Bir qalyptan shyqqandaı tizilgen áripter bastaýyshtyń balasyna jazý úıretken muǵalimniń qolyn ańǵartar edi.
«Qadirli, Bókes (kúıeýiniń aty Bókenbaı bolatyn), – dep bastady hatyn ol ádettegishe. Sosyn kibirtiktep qaldy. Kesheli-beri aıtpaǵy kóp edi.
Kópten hat jazbaı ketti dep oılap júrgen shyǵarsyń. Jazam ǵoı. Jazbaı qalaı shydaıyn. Tek sońǵy aptada qaıta-qaıta qanym tasyp, mazam bolmady. Joq-joq, sen túk te ýaıymdama. Doǵdyr bergen dárilerdi iship júrsem ornyna keledi ǵoı. Bizde bári burynǵysha. Aıtpaqshy, ózińdi túsimde kórdim. «Mal qoranyń sylaǵy túsipti, qudyq kópten arshylmapty» dep sóılep júr ekensiń. Mal qorany ana bir jyldary maılap edim ǵoı, odan beri sol qurymaǵyrǵa qolym tımeı júr. Ishinde mal bolmaǵasyn sáni qaıdan kirsin onyń. Esińde me, biz ekeýmiz sıyr buzaýlaıtyn kúni ne qoı qozdasa tóli qatyp qalmasyn dep uıqy kórmesten enemniń kózindeı bolǵan aspaly shamdy alyp shyǵyp, túnimen qora men úı arasyn jol qylýshy edik qoı. Jańa týǵan qozynyń súıkimdisin aı, peshtiń aldyndaǵy qýysqa jáshik aparyp, qozyny soǵan salyp, emizikpen sút bergende tóldiń balasy bolsa da eljirep ketesiń. Qazir ol qora bos. Qora toly mal qaıda deısiń be? E-e-e, qaıda deriń bar ma? Taýsyldy ǵoı. Biri joǵaldy, biri aýyryp aram óldi, kommersantqa ketkeni bar... Maldy qoıshy, bir juttyq emes pe? Odan da balańdy suramaımysyń? Eki baýyrynyń artynda qalǵan sarqyty... jalǵyz ulyńdy. Endi suraǵaly jatyrmyn deımisiń... Berikjannyń jaǵdaıy jaqsy. Qolynda qudaǵı bar. Qudaǵı ol úıde neǵyp júr deımisiń? E-e, júrse nesi bar eken, bóteni emes. Qalaı bolǵanda da óziniń áıeliniń sheshesi ǵoı, dalaǵa tastaı ma endi. Onyń ústine tap qazir ońǵan jumys ta joq. Qasyndaǵy Mákish, Qanattarmen araq iship qısańdap júrgenshe enesimen bir shańyraqta, túzý júrgeni de durys boldy. Áıteýir, aman bolsa bopty».
Osy jerde Bátıma óziniń eriksiz kúrsinip jibergeninen ózi tosylyp qalǵandaı boldy. Ústelden keri sheginip oılanyp ketti. Betindegi aıqush-uıqysh ájimi tereńdep ketken. Aqbaıan byldyrlap júrgen, endigi taqpaq aıtyp júrgen shyǵar aý! Nemeresi týraly oılaǵan kezde kempirdiń júzinde araı júgirip ótti.
Úı-baıı, belim. Osykúni uzaq otyrǵandy kótere almaıtyn bolypty. Tizesi túskir de uzaq otyrsa basýǵa jaramaı qalady. Bátıma ornynan eki umtylyp baryp áreń turdy. Beli qaqshıyp qalypty. Ústeldegi jaryqty óshirip, teńsele basyp tósegine taıady.
***
«Bókes, aldyńgúni jazǵan hatymdy aıaqtamaǵanyma renjip jatqan joqpysyń? Ne pálesi baryn, osykúni beli túskir shoıyrylyp qalady. Kózim de burynǵydaı emes, buldyraıdy. Baıaǵydaǵy, esińde me toqsanynshy jyldary aýylda jaryq joq, shammen otyrýshy edik qoı, sarylyp oqýshylardyń dápterin teksergen qoısyn ba, maıy taýsylǵan shyǵar kózdiń de.
Úlkeıdik qoı, shal-aý, úlkeıdik. Keıde saǵan aıtam degenimdi bir aınala berip umytyp qalam. Keıde bir aıtqanymdy qaıtalap ketem. Qaıtesiń, kárilikke daýa joq eken. Oılap qarasam, ekeýmiz jaman ómir súrmeppiz. Seniń qolyńnyń sheberligi ǵoı, aýylda bizdiń úıden ádemi úı bolǵan emes, áli de solaı. Men mektepte edim, eldiń bári syılaıtyn, obaldary qane, áli de kózkórgender tórge shyǵarady. О́zim oqytqan oqýshylarym «bizdiń apaı» desip quraq ushap turǵany, olaryna rahmet. Úsh bala ósirdik, birte-birte qoradaǵy bir sıyrymyz ben úsh qoıymyz da kóbeıe bastady. Qonaqqa bardyq, qonaq shaqyrdyq. Seniń syılyqqa saǵat alǵanyń, gramotalaryń bári qýanysh edi, oblystaǵy máslıhatqa barǵandaǵy sýretińdi ramkaǵa salyp ilemin be degem, soǵan qunt joq qoı. Bir jaqsy oryn taýyp ilermin. Úıdiń tórine ilmeımisiń deýiń de durys qoı...
Esińde me, sen ekeýmiz alǵash úılengende balshyq basyp qoldan soqqan tam úıde turǵanymyz. Onyń edeni qara qaǵazdan bolatyn. Al, tóbesinde bóreneler turatyn. Keıin jańa úı saldyq. Sondaǵy qýanǵanymyz-aı. Men sharshamastan terezesin zamaskilep, sen aǵash edendi kúreń qyzyl syrmen syrlap ediń ǵoı. Esik syrlaıtyn kók syr tappaı sabylǵanymyz she? Birde sen aýdanǵa baryp qobdısha tárizdi teledıdar alyp keldiń. Sondaǵy balalardyń alaqaılaǵany áli kóz aldymda. «Alaqaı, bizdiń úıde de mýltfılm bolady» dep Maırajan alaqanyn shapalaqtap sekirip edi ǵoı. Aýlasyna qudyq qazyp, sısterna kómip, sý tasıtyn mashınamen sý quıdyryp júrdik. Symmen qorshaý jasap shaǵyn baqsha da saldyq. Saraı salyp, sen tóbege shyǵyp, men tómennen alyp bergen laıdy quıatynsyń. Qaqpamyz qandaı edi? Alǵashynda men ony kók syrmen syrlap, sen oǵan aq syrmen kólde júzgen aqqýdyń sýretin bastyrǵanyń esińde me? Keıin tóbesin qyzyl proflıstpen shatyrlap, qaqpany da qyzyl qaqpaǵa aýystyrǵanda odan ári sáni kirgen edi ǵoı. Balshyq basyp qora maılaıtynbyz. Kóktem endi shyqqanda bizdiń úıimiz anadaıdan appaq bolyp turatyn. Sonda anaý Látıpalar «Sen osy pysyq qatyn bolyp ne jediń-eı, elden buryn úıiń aqtalyp, tipti baqshańdaǵy kartobyń da elden buryn shyǵady» dep qaǵytatyn.
Shydamyń taýsylyp otyrǵan shyǵarsyń sen shal. «Ne aıtaıyn dep otyrsyń, sıpaqtatpaı aıtpaımysyń bylaı jóndep» dep degbirsizdenip ketetiniń bar edi ǵoı. Aıtam ǵoı, aıtam. Aıtpaı qaıda baram. Sol qabyrǵalarynda ekeýmizdiń alaqanymyzdyń izi qalǵan úı endi joq. Baryn bar ǵoı, biraq óziń baryp erkin kire almaǵasyn joqtyń esebinde emes pe? Oı, qudaıym-aı, ne aıtyp kettim, ol úıde endi Bátes kempirdiń uly Sálimbaıdyń Qaıyry turady. Nege sattyń deımisiń? Ashýlanba, sabyr. Saǵan bir kúni ózim aıtarmyn dep júr edim, Berikjannyń qajetine jarasyn dep, bala-shaǵasymen turatyn baspanasy bolsyn dep sattym. Berikjandy qýantqanymdy Ádı men Maırajannyń árýaǵy quptaǵan shyǵar-aý, sen de ókpelemessiń»...
Hattyń osy jerine kelgende kempirdiń qoly júrmeı qaldy. Syrtynan qaraǵan adamǵa onyń búkshıgen ıyǵy selkildep otyrǵany baıqalar edi.
«Bilem, bilem, ne oılap otyrǵanyńdy. Qalqıyp sońymda qalǵanda sol shańyraqty kúzetip, shyraqshy bolyp otyr demep pe edim dep aıtqaly otyrǵanyńdy da sezip otyrmyn. Iı-ı, shal-aý, qyryq jyl otasqanda seniń búkil minezińdi jattap, áli aıtpaǵan oıyńdy oqyp úlgeretin halge jettim ǵoı». Kempir bul joly esine áldene túskendeı oqys kúlip jiberdi. Osy keıpinde kóńili jaılanǵan qalpy kúıeýine erkelep otyrǵandaı.
«Jáá, qoıshy endi. Burtıma, kishkene bala qusap. Qaıtesiń. Biz ata-ana retinde qoldan kelgenniń bárin jasadyq, balalardyń bólmesin jasap, alǵash ret tusqaǵaz japsyryp, sen qaladan baryp balalarǵa dep parta, kereýet satyp ákelgen keziń esińde me, sonda Ádı de, Maıra da qalaı qýanyp edi. Ol kezde aýylda balalaryna bólme jasap beretinder sırek edi. Birdi aıtyp, birge kettim aý, sharshadym bilem. Keshe de árneni oılap uıyqtaı almadym, Bókes-aý. Men ne oılamaıdy deısiń. Ádıjan qasymda bolsa byltyr elýge keletin jyly edi, aýyldaǵy kózkórgenniń bárin shaqyryp, quran baǵyshtap, qudaıy tamaq ta bere almadym. Nesin aıtasyń, maǵan tipti sol Ádıjan aman-saý basqa jaqta júrgendeı kórinetini bar. Ana júregi sezedi deıtini qaıda, múmkin, solaı da shyǵar...»
Hattyń osy jerine kelgende kempir óziniń silesi qatyp ábden boldyryp qalǵanyn anyq sezdi. Úhilep ornynan kóterilip tósegine bettegende óziniń tula boıynyń ájeptáýir jeńileıip qalǵanyna tańǵaldy. «Aıtpaqshy, shalǵa Aqbaıannyń murny men qasy ózine tartqanyn aıtpappyn ǵoı. E-e, jarar, shekem solqyldamaı uıyqtap shyqsam erteń de aıta jatarmyn». Ol kóz aldyna ejelgi serigin elestetip jatyp uıqyǵa ketti.
(Jalǵasy bar)