Jer kóp, jaıylym joq

Búginde jerdiń tıimsiz paı­da­lanylyp jatqanyn anyq­taý óte qıyn. Sondyqtan el Prezı­den­tiniń pikirinde aıtylǵandaı, aýyl sharýashylyǵy jerin paıdalanýdy memlekettik baqy­laý zamanaýı tehnologııalar arqyly júrgizilgeni abzal. Shynynda da ǵarysh­tyq sýretter menshigine alǵan ulan-ǵa­ıyr jerin kádege asyrmaı, ne ózine, ne elge paıda ákelmeı otyrǵan jer ıe­si­men shartty buzýǵa múmkindik berer edi.

Bir kezde egin egip, aýyl tur­ǵyn­darynyń saýatsyzdyǵy saldarynan jerdi kepilge qoıyp, nesıe alý mysaly az emes. El ishindegi jer daýy kóbine osyndaı zań aıasynda jumys istemegendikten, máseleniń oń-terisin áriden oı­las­tyrmaǵandyqtan týyndaıdy. Táýelsizdiktiń al­ǵash­qy jyldary keńsharlar men ujymsharlar tara­tylǵan soń óz aldyna sha­rýa­shylyq quryp, egin sharýa­shylyǵymen aınalysýǵa umtylǵandar kóp boldy. Azyn-aýlaq jerge ıe bolǵandar da solar. Biraq kókten tilegeni jerden ón­beı, júzdiń biri ǵana ótpeli kezeńniń ókpek jeline shydap qaldy. Qalǵandary bul taraptan bátýaly nátıje shyǵara almaǵan soń tarap ketti. Árıne olardy kinálaýdan aýlaqpyz. Soltústik óńirde egin sharýashylyǵy táýe­keldi is. Egin mol shyqqan jyly bıdaı baǵasy arzan bolyp, qýań­shylyq jyldary astyq baǵasy qymbat bolǵanymen – qambaǵa túsken bıdaıy az bolyp sharýashylyǵyn qojyratyp alǵandar kóp. Keıin bankte kepildikte turǵan jerdi ne aýyl turǵyndary, ne burynǵy ıesi paıdalana almaı, aqyr aıaǵynda aramshóp basyp ketti. Bul bir kúrmeýi qıyn jaı bolyp tur.

Aýyl sharýashylyǵy jer­lerin tıimdi paıdalaný óte mańyzdy. Pandemııadan keıin eldi azyq-túlikpen qamtamasyz etý máselesi ótkirlene túsýi de múmkin. Sondyqtan ata-babamyz aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen keıingi urpaǵyna mura etip qaldyrǵan Jer-Ananyń yrysyn tolaıym ala bilsekshi. Naǵyz baılyq, el yrysy osynda. Soltústik óńirdiń jeri qunarly ekeni álmısaqtan málim. Tek sol jerdiń paıdasyn túgel kóre almaı otyrǵanymyz óte ókinishti.

– Bos jatqan jerler oblys boıynsha anyqtalǵannan keıin aýdandyq ákimdikter bul taraptaǵy jumysyn sál jetil­dire tústi, – deıdi oblystyq jerdi paıdalaný men qorǵalýyn baqylaý basqarmasynyń basshysy Erǵalı Shorın. – Áıtse de áli oralymsyzdyqtyń orny oısyrap tur. Paıdalanylmaıtyn jerler­di memleketke qaıtarý, ony aınalymǵa jiberý ju­mys­taryn áli de shırata túsý qajet.

Bul oraıda Atbasar, Selı­no­grad, Býrabaı aýdandary men Stepnogor qalasynda ha­lyqqa bos jatqan jerlerdi ıge­rý boıynsha júrgizilgen tú­sin­dirý jumystary birshama oń nátıje bergen. Qazirgi tańda birqatar aýdanda bos jatqan jerlerdi anyqtaý boıynsha qolǵa alynǵan jumys veb-portal arqyly júrgizilýde. Degenmen, jerdiń tıimdi ıgerilýine tekseris júrgizýge jarııalanǵan moratorıı ǵana qolbaılaý bolyp otyr.

Jer qatynastary salasynda aýyl sharýashylyǵy alqap­taryn esepke alý, jerdi halyq­qa jeke maqsattaryna paıda­lanýǵa berýge erekshe kóńil bólinýde. Bul jaı Memleket basshysynyń da baqylaýynda ekendigin ekpin túsirip aıta ketken lázim. Máselen, oblysta aýyl sharýashylyǵy maqsatynda 11 mıllıonǵa jýyq jer bar ekenin aıttyq. Sonyń ishinde búgingi kúni 10 mıllıon 356 myń gektary ǵana Qoldau.kz portalynda esepke alynypty. Bul neni bildiredi? Bos jatqan, ıgerilmegen jerler áli de bar degen sóz emes pe?

 Endi myna bir qısynsyz jaıǵa kóńil aýdaryp kórelik. Osynshama alqap týsyrap bos jatqanda qolyndaǵy azyn-aýlaq mal súmesimen kún kórip otyrǵan jergilikti halyq úshin paıdalanylatyn jaıylymdyq jáne shabyndyq jer joqtyń qasy. Oblystaǵy 617 aýyldyq jerdiń 459-ynda mal jaıýǵa arnalǵan jaıylym joq dese de bolady. Sonda aýyl turǵyndary qaıtyp kún kórmek? Mal ónimderin ótkize almaı, beınetin kórgenimen, zeınetine qoly jetpeı otyrǵan malsaq qaýym qaıtpek? Mundaı keleńsizdik neden týyndap otyr? Barlyq jerde oryn alyp otyrǵan keleńsiz kórinis mynandaı. Aýyldyq aımaqtardaǵy bos jatqan jerlerdi belgili bir adamdar kásip bastamaqshy bolyp alyp, ózderiniń atyna túsirgennen keıin áldebir sebeptermen jumystary júrmeı qalǵan. Endi ol jerde ne shóp shabylmaıdy, ne mal baǵylmaıdy. Eshbir paıdasy joq jer ıelený­shilerdiń menshigindegi jerdi eger birneshe jyl boıy kádege asyra almaı kele jatsa, memlekettiń menshigine nege qaıtaryp almasqa.

Sondaı-aq el Prezıdenti «Jer­di ıgermegeni úshin bazalyq salyq­tyq mólsherlemeni onnan jıyrma esege deıin ulǵaıtý kerek dep esepteımin. Sonymen qatar aýyl sharýashylyǵy jerin eki jyldan astam ýaqyt boıy paı­d­alan­baǵany úshin jerdi alý qajet­ti­ligi bar. Sonymen birge jerdi sot arqyly alyp qoıýdyń tıimdi já­ne jedel tetikterin qarastyrý ma­ńyzdy. Igerilmeı jatqan jer te­limin qaıtaryp alý kezinde isti soz­balamǵa salýdyń túrli amal-aılasy ókinishke oraı oryn alady», degen bolatyn. Shyntýaıtynda tek­ke jatqan jer, kádege aspaı jat­qan baılyq – el ıgiligi emes pe?!

Bul pikir ótken jyly aıtyl­ǵan bolatyn. Endi myna bir derekke kóńil aýdaryńyz. 2019 jyly oblystyq prokýratýra tekserý júrgizgen kezde anyqtaǵan bir jarym mıllıon gektar jerdiń 764,3 myń gektary ǵana qaıtadan paıdalanyla bastady. Onyń ózinde de 603 myń gektary mal jaıylymy esebinde.

Jaıylym aýqymy keńeıse, aýyl turǵyndary mal basyn kóbeıter edi. Onyń arǵy jaǵynda taǵy bir soıyldaı másele bar. Eger aýyl halqy tórt túligin tólinen ósirip, basyn kóbeıtip, ónimin molaıtsa eshkimge qol jaımas edi. Ońynan ońǵarylǵan sharýa azyq-túlik qaýipsizdigine de táp-táýir yqpal etpeı me?

– Zerendi aýdan ortalyǵy bol­ǵandyqtan mal jaıylymy qashan­nan bar másele, – deı­di aýyl turǵyny Qanat Ál­japarov. – Jol boıynda baǵa al­maı­syz, demalys aımaqtaryna kir­gizbeı­di. Eger shabyndyq jer bolsa, ja­ıy­lymnan tarshylyq kór­mesek, mal baǵýǵa ábden bolar edi. Qazir turǵyndardyń kóp­shi­ligi dúkenderde satylatyn un­taq sútti iship júr. Eger ár ot­basy birer sıyr ustaýǵa múm­kin­dik alsa, ekologııalyq jaǵy­nan taza aqqa qaryq bolar edi, sút ónim­deri de molaıar edi. Át­teń, osy másele sheshimin tappaı tur. Jer-Ananyń ıgiligin uqypty ári tıim­di paı­dalansaq, Alashtyń aq dastar­qa­ny adal dámnen qaıysyp turar edi.

Aqmola oblysy