Álem boıynsha aldaǵy onjyldyqta eńbekke jaramdy jastardyń 40 paıyzyna ǵana jumys buıyrmaq. Demek tehnologııa damyǵan dáýirde tıisti mamandardy «temir adam» almastyrady degen sóz. Halqy kóp Qytaıdyń ózinde 70 paıyzdan astam jumys ornynyń qysqartylý qaýpi bar. Búginde robottar Apple ónimderin shyǵaratyn kásiporyndardyń 60 myń qyzmetkerin jumyssyz qaldyrǵan. Al Amazon kompanııasy kassasyz sýpermarketter jelisin ashýda. Bul az ýaqytta robottandyrý ǵasyryna aıaq basatynymyzdy ańǵartatyndaı.
Jer ǵalamshary 2025 jyly adam tanymastaı ózgerýi múmkin. Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń anyqtamasy boıynsha, biz tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııany bastan ótkerip jatyrmyz. Bul júıe taýar óndirýshilerdi, dıstrıbıýtorlardy jáne tutynýshylardy bir jelige biriktirýdi kózdeıdi. Iаǵnı, óndiristi robottandyrý prosesi bastalady degen sóz. Búginde óndiriske kıberfızıkalyq júıeler jappaı enýde. Jyl saıyn robottehnıkanyń paıyzdyq mólsheri artyp keledi. Tipti keıbir elder ónerkásipke tıimdi 10 jumysshyǵa tatıtyn bir robotty qurastyryp, iske qosqan.
Búginde jumys orny kópshiliktiń ekinshi úıine aınalǵany belgili. Shyndyǵynda, kez kelgen kisige jalaqy tańerteń erte turyp, jumysqa barýǵa, odan qalsa belsene eńbek etýge stımýl beredi. Eger tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa tolyqtaı iske assa, eńbek tabysymyz nemen ótelmek? Qarapaıym tilmen aıtqanda, biz qalaı jáne nemen ómir súremiz? Bul qazir álemdi alańdatyp otyrǵan kúrmeýi qıyn máseleniń biri.
Eýropa elderi óndiristiń robottandyrylýyn yntalandyratyn baǵdarlamalardy kezek-kezegimen qabyldap jatyr. 2027 jylǵa qaraı 10 myń jumysshyǵa arnalǵan 30 avtomattandyrylǵan mehanızm qyzmetke aralasady. Bul salada AQSh naryǵy 2018 jyly 20%-ǵa deıin óskenimen keler jyly 16%-ǵa quldyrady. Reuters agenttiginiń habarlaýynsha, byltyr Soltústik Amerıka kásipkerleri tek 23 758 ǵana ónerkásiptik robot satyp alǵan. Bul prezıdenttik saılaý aldynda oılap tapqan Donald Tramptyń saıası qýlyǵyna uqsaıtyndaı. Ol saılaýaldy baǵdarlamasyna sáıkes, bolashaqta halyqqa jumys oryndaryn qaıtaryp berýge ýáde etken edi. Ekinshi jaǵynan, AQSh-tyń Qytaımen saýda soǵysy jáne Eýropamen teketiresi sebep. О́ndiris denýasııany kútkendeı baıaýlady.
Alaıda jekelegen sektorlar báz baıaǵy qalpynda eken. Mysaly, jýyrda AQSh-tyń eń iri avtomobıl óndirýshi kompanııasy «General Motors Co» elektr jáne ózdiginen basqarylatyn avtomobılder men júk kólikterin shyǵarýǵa 2,2 mlrd AQSh dollary kóleminde ınvestısııa salatynyn málimdedi. Konveıerlik jelilerdi shyǵaratyn «Hytrol Conveyor Co Inc» kompanııasy da robottehnıkanyń ósýinen bas tartpaq emes.
Budan baıqaıtynymyz, robottehnıkany engizýdiń negizgi lokomotıvi avtomobıl ónerkásibi bolyp otyr. Biraq odan elektronıka, metallýrgııa salalary da qalar emes. Logıstıkada aıtarlyqtaı ósim baıqalady.
Jeke paıdalanýǵa arnalǵan robottar óz aldyna derbes kásipke aınalǵaly qashan? Máselen, úı qyzmetine paıdaly shańsorǵyshtar, shóp shabatyn mashınalar, oıyn-saýyq qurylǵylary statıstıkaǵa enbegenimen búginde úlken suranysqa ıe. Ol ol ma, aldaǵy ýaqytta ónerkásipten basqa, pılotsyz jolaýshylar kóliginiń de kúrt damýy kútilýde. Jeke kómekshiler, tutynýshylarǵa qyzmet kórsetýge arnalǵan robottar, ekzoqańqalar, kommersııalyq keńistikterge jáne aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan robottar jáne basqa da túrleri jaryq kórmek. Eń qyzyǵy, birlesken robottar ıaǵnı sanaly robottar ómirge kelmek. Olar – adammen birge jumys isteıtin jáne kez kelgen jaǵdaıǵa beıimdele alatyn jasandy ıntellekt elementteri bar mashınalar. Qınalsańyz kómektesedi, aýyrsańyz emdeıdi.
Zertteýshiler joǵary tehnologııalyq mashınalar men kompıýterler adamdardy eńbek naryǵynan yǵystyrady dep sanaıdy. Júrgizýshilerdiń ornyn robottar basady, bankırlerge degen qajettilik joǵalady, dáriger men qyzmet kórsetetin personal mamandyqtar qajet bolmaıdy. Kompıýterlik tehnologııaǵa degen qajettilik týyndaıdy. Qala ishindegi avtobýstar men jeńil kólikter ózdiginen jumys isteıdi.
Jalpy, jaqyn shamada adam men mashınanyń arasynda úlken sımbıoz paıda bolatyny anyq. Endi kásipkerlerge kassırler, daıashylar, bank qyzmetkerleri, sondaı-aq ónerkásipte, qurylysta jáne aýyl sharýashylyǵynda jumys isteıtin adamdardyń kópshiligi qajet bolmaıdy. Avtomattandyrylǵan júıelerdi qoldaý úshin shekteýli kadrlar jetkilikti bolmaq.
Nege deseńiz, robottardyń jumys ónimdiligi óte joǵary. Az shyǵynmen kóp nátıjege jetýge bolady. Olar shyǵyndy azaıtady, aýyrmaıdy, jumystan keshikpeıdi ne suranbaıdy, qatelespeıdi, tek berilgen buıryqty oryndaıdy. Jalaqy, áleýmettik paket, 1 aılyq demalys suramaıdy. Jumys berýshige eń qajet qyzmetker sııaqty. Endeshe kompanııalar ony óz salasyna nege engizbeske?
«Robot adamdardy barlyq aýyr jumystan bosatady. Sonymen qatar adamdarǵa bos ýaqyt syılap, kúıbeń tirshilikten basqa ne isteı alatyndyǵyna nazar aýdartady. Mysaly, shyǵarmashylyq tapsyrmalar. Nátıjesinde, erekshe formadaǵy jańa adamdar men robottar komandasy qurylady», deıdi Mıýnhendegi Messe München kórme ortalyǵynyń basqarýshy dırektory Falk Senger.
Aıtpaqshy, Azııa ónerkásiptik robottardy qabyldaý boıynsha álemdegi eń iri naryq bolyp qala bermek. Tutastaı alǵanda úsh robottyń ekeýi osy qurlyqqa tıesili. 2013 jyldan 2018 jylǵa deıin ónerkásiptegi robot qondyrǵylarynyń jyldyq ósimi orta eseppen 23%-dy qurasa, byltyr kúrt baıaýlaǵan.
Mashına adamdy aýystyrady degen qorqynyshqa keletin bolsaq, olar is júzinde ózin-ózi aqtamaıdy. Robottehnıkany engizgenimen is ónimdi bolady degen jansaq pikir. Alaıda McKinsey halyqaralyq konsaltıngtik kompanııasy qazirgi kezde adam jasaıtyn operasııalardyń 60%-y bolashaqta avtomattandyrylýy múmkin ekenin boljaıdy.
Keleshekte árbir adam eriksiz bylaı oılaýǵa májbúr bolatyndaı: «Men ne isteımin? Nege umtylýym kerek? Balalardy qalaı tárbıeleımin, olarǵa ne úıretý kerek?». Shyn máninde biz jańa formasııaǵa qadam basyp otyrmyz. Sondyqtan jańa áleýmettik ınfraqurylym quryp, bir-birimizben burynǵydan da tyǵyz qarym-qatynastar jasaýǵa beıimdelýimiz shart. Ol úshin bizge adamzat tárbıesinde buryn-sońdy bolyp kórmegen tóńkeris jasaýǵa týra keledi.
Iá, sana revolıýsııasy oqýdan bastalady. Robottandyrý, jumyspen qamtýdy qysqartý biz úshin osyndaı zertteýlerge ýaqyt berýimen qundy. Sonymen qatar bul tájirıbe adamzatqa mańyzdy eń úlken ıdeıalardyń ómirge kelýine septigin tıgizbek.
Álemdik «Gartner» kompanııasynyń ǵylymı boljamdaryna sensek, bıyl 50 mıllıardqa jýyq kompıýter ınternetke qosylady. Onyń ústine kóp uzamaı «Aqyldy qalalar» júıesi kóbeıip, baılar jappaı «Aqyldy úılerde» turýdy ádetke aınaldyrmaq. Bul týraly Martın Ford óziniń «Robottar keledi: tehnologııanyń damýy jáne jumyssyz bolashaq» atty kitabynda da tuspaldaǵan edi. Túbinde robottar barlyq salada adamdardy almastyratynyn aıtady avtor óz eńbeginde. Avtomattandyrylǵan jáne robottandyrylǵan júıelerdi engizý ekonomıkanyń barlyq salasyna aralaspaq.
Saıasattanýshylar dúnıejúzilik damý tendensııasy bir izge túspeı, álem kez kelgen jaǵdaıda jahandyq jumyssyzdyqqa ushyraıtynyn habarlaýda. Adam tabıǵaty áli kúnge deıin ózimshil. Mundaı minez adamzatty eki túrli tańdaý jasaýǵa ıtermeleıdi. Birinshisi – sosıalıstik qamytyn qaıta kııý bolsa, ekinshisi – qatygez nasıstik rejim.
Shyndap kelgende, jappaı robottandyrý nelikten qoǵamdy sonsha áýre-sarsańǵa salýy tıis. Bylaı qarasańyz, barlyq aýyr jumysty robottar jasap, onyń zeınetin kórý adamzatqa jaqsy-aq dúnıe ǵoı. Olardy keregine jaratyp, qajettilikterine qol jetkizse boldy emes pe? Sonyń nátıjesinde belgili bir mólsherde tabys ta taba alady. Mundaı usynystardy qazirdiń ózinde kóptegen ekonomıster men memleket qaıratkerleri talqylap jatyr. Tipti qarapaıym azamattar arasynda saýaldamalar da júrgizilýde. 2016 jyly keıbir eýropalyq elder osyǵan baılanysty negizgi kirister týraly zań jobalaryn usynǵan.
Jalpy, adamdar jumys istemeıtin qoǵam ne bolmaq? Ol qalaı damıdy? Adamzattyń ómir súrý formýlasy ózgergen jaǵdaıda tabıǵat ta qubylatyny anyq. Jumyr jerdiń sanaly perzenti robottardyń qursaýynda qalsa, ekonomıka ilgerilegenimen, rýhanı keńistigimiz tarylmasyna kim kepil!? Aqyldy robottar adamzatty aqymaq etpek pe?