STOKGOLM. Keńes Odaǵy áskeriniń Aýǵanstannan shyǵarylýyna 32 jyl tolýyna oraı Kabýlda sóılegen sózinde el prezıdenti Ashraf Ganı mańyzdy máselege toqtaldy. Aýǵanstandy kúıretken azamattyq soǵys Keńes áskerleriniń ketýinen emes, Aýǵanstannyń bolashaǵy úshin ómirsheń jospar qura almaýynan týyndady. AQSh áskerin elden shyǵarýdy josparlap otyrǵandyqtan, osydan sabaq alýy tıis.
Keńes ókimeti 1989 jyly áskerin shyǵarǵannan keıin de prezıdent Muhammed Nadjıbýlla bastaǵan kommýnıstik-ultshyl rejimge qarjylaı qoldaý kórsetýdi jalǵastyrdy. Biraq ishki tutastyqtyń joqtyǵyna baılanysty Nadjıbýllanyń bıligi 1992 jyly Reseı qarjylyq qoldaý kórsetýden bas tartqan kezde tez quldyrap, azamattyq soǵys bastaldy. Sodan keıin, 1996 jyly Talıban Kabýldy jáne keıinnen eldi baqylaýǵa aldy.
Talıban bıligi 2001 jylǵa deıin eldi bılep turdy. 11 qyrkúıektegi lańkestik shabýyldan keıin júzege asqan AQSh-tyń áskerı is-qımylynan soń atalǵan rejim qulady. Biraq byltyrǵy aqpanda AQSh-tyń sol kezdegi prezıdenti Donald Tramptyń ákimshiligi 20 jylǵa jýyq sozylǵan soǵysty toqtatý maqsatynda Talıbanmen kelisimge keldi. Eger Talıban qoıylǵan mindettemelerdi oryndasa, sonyń ishinde terrorıstik toptarmen baılanysty úzip, zorlyq-zombylyqty azaıtsa, AQSh pen onyń NATO-daǵy odaqtastary 2021 jyldyń mamyryna deıin barlyq áskerin elden shyǵarady.
Sondaı-aq Talıbannyń mámilege qatyspaǵan Aýǵanstan úkimetimen mańyzdy kelissózder júrgizýine týra keledi. Tramp ákimshiligi el ishindegi beıbitshilik kelisimi belgilengen merzimde oryndalyp, qaqtyǵystar aıaqtalyp, Aýǵanstan terrorısterdiń panasyna aınalý qaýpin barynsha azaıtady dep úmittengen.
Alaıda, bul nıet júzege asqan joq. AQSh sarbazdarynyń sany 2000-ǵa deıin azaıǵanymen, Aýǵanstandaǵy qaqtyǵystar báseńdemedi. Kerisinshe, AQSh-tyń baqylaýmen aınalysatyn agenttiginiń habarlaýynsha, 2020 jyldyń sońǵy toqsanynda 2019 jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda Talıban jasaǵan shabýyldar sany artqan. Sonymen qatar qyrkúıekte Dohada bastalǵan Aýǵanstannyń ishki máseleleri jónindegi kelissózder is júzinde eshqandaı nátıje bergen joq.
Talıbandar AQSh áskeri ketkenge deıin qaqtyǵysty jalǵastyrýdy josparlaǵan sekildi. Sonda ǵana olar uzaqqa sozylǵan soǵysta jeńiske jetýi yqtımal. Biraq endi AQSh áskeri mejeli merzim ishinde ketpeýi de múmkin. Prezıdent Djo Baıdenniń ákimshiligi Talıbannyń «óz mindettemelerin qanshalyqty oryndap jatqanyn» anyqtaý maqsatynda kelisimdi qaıta qarap jatqanyn málimdedi.
Baıden ákimshiligi sonymen birge Amerıkanyń NATO-daǵy odaqtastary týraly da sheshim qabyldaýy qajet. Qazirgi tańda Aýǵanstandaǵy uıym jaýyngerleriniń sany AQSh sarbazdarynan edáýir kóp. Postkeńestik tájirıbe kórsetkendeı, ásker Aýǵanstannan shyqqannan keıin de eldegi jáne aımaqtaǵy jaǵdaıǵa áser etý josparyn qurý kerek.
Másele óte qıyn. Aýǵanstan – álemdegi eń kedeı eldiń biri. Búgingi tańda Aýǵanstan memleketiniń kirisi AQSh-tyń aımaqtaǵy túrli qaýipsizdik kúshterine bóletin qarajattyń úshten birin ǵana quraıdy. Azamattyq qaýipsizdik sektoryna bólinetin qarjy týraly eshteńe demeı-aq qoıalyq. (Al bul soma Eýropanyń beretin qarajatynyń jartysyna da jetpeıdi). Rasynda, HIH ǵasyrda Reseı men Ulybrıtanııa ózderiniń «Uly oıynyn» oınaǵannan beri Aýǵanstan óziniń memlekettiligin saqtap qalý úshin syrtqy qoldaýǵa táýeldi.
AQSh tarapy Ál-Kaıda jáne DAISh lańkesterimen kúresýge kóńil bólip, mejeli mamyr aıyna deıin birqatar qaýipsizdik máselesin saqtaýǵa kúsh salatyndaı kórinedi. Germanııanyń syrtqy ister mınıstri Heıko Maas bul tásildi qoldaıdy.
Biraq másele munymen bitpeıdi. Talıban bul sheshimdi qabyldamaýy múmkin. Bul qaqtyǵystyń kúsheıýine jáne halyqaralyq kúshterge qarsy shabýyldardyń artýyna ákelýi yqtımal. Aýǵanstan kelisimi jónindegi AQSh-tyń arnaıy ókili Zalmaı Halılzad osy máselelerdi baǵalaý úshin qazirdiń ózinde jumysqa kirisip ketti.
Talıbannyń qaýipsizdikti saqtaý kelisimin qabyldaýy Aýǵanstan ishindegi kelissózderdiń ilgerileýine baılanysty. Biraq eshkimde eldegi bılikti bólý týraly kelisimge naqty kózqaras joq. Búgingi Aýǵanstan men Talıban josparlaǵan Islam ámirligi arasyndaǵy alshaqtyq óte úlken. Ony bir arnaǵa toǵystyrý Aýǵanstanǵa qatysty dıplomatııalyq prosesti muqııat júrgizýdi qajet etedi.
Osy maqsatta aımaqtyq derjavalar, sonyń ishinde Iran, Reseı jáne Qytaı eldiń bolashaǵy týraly barlyq kelissózge qatysýy kerek. Bir-ekeýi Aýǵanstan ishindegi saıası dıalogty jeńildetýde belsendi ról atqarýy tıis. Bul baǵyttaǵy jumys Aýǵanstan men Pákistan arasyndaǵy túsinispeýshilikti sheshýdi qamtýy qajet. Sonda ǵana Aýǵanstandaǵy ulttyq qaýipsizdikke úlken áser etedi. Munyń bári – negizgi máseleler. Shynynda, qazirgi tańda Reseı osyǵan qatysty bastamany qoldap otyr.
Aýǵanstandaǵy «máńgilik soǵysty» toqtatýǵa baılanysty AQSh pen álemniń basqa túkpirindegi qysym túsinikti. Biraq Ganı atap ótkendeı, halyqaralyq kúshterdi shyǵarý birden nátıje kórsetýi ekitalaı. Jańa qaqtyǵystardyń bastalyp ketýine jol bermes úshin, eń áýeli ásker shyǵarylǵannan keıingi máselege mán berý qajet.
Karl BILDT,
Shvesııanyń burynǵy premer-mınıstri jáne burynǵy syrtqy ister mınıstri
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org