Beıimbet Maılınge alǵashqy aıyp 1932 jyly tańylsa, keıingi atylǵanǵa deıingi 6 jyly da azappen ótipti-aý. Úmit pen úreı qushaǵynda ótken úrkindi jyldarda jazýshy qolynan qalamyn tastaǵan joq. Bul kezeń – qandyqol totalıtarlyq júıeniń ult betine shyǵar qaımaqtary – zııalylardyń jelkesine qylysh qoıyp turǵan ýaqyty ǵana emes, qazaqtyń tutas ult retinde joıylyp ketý qaýpi týǵan qos ashtyqtyń elesi baıtaq dalany kezip júrgen tusy edi.
Maılınniń de negizgi shyǵarmalary osy qos ashtyqtyń jáne repressııanyń arasyndaǵy ólara kezeńde jazyldy. Bul roman jazý úshin shyǵarmashylyq úıine nemese sanatorııge baryp, oqshaýlanyp, taza shyǵarmashylyqpen aınalysý emes, alasapyran ýaqytpen alysa júrip, birese bala oqytyp, birese gazet isine aralasyp, ashtyqtan qyrylyp qalǵan tutas aýyldardy kezip, birinen soń biri aıyptalyp, atylyp jatqan joldastarynyń basynda janaza da oqı almaı, zarlap júrip, sorlap júrip jazylǵan shyǵarmalar. Sondyqtan da bolar Maılınniń jáne onyń zamandastarynyń shyǵarmalaryn oqyp otyrǵanda kitap betine yza sýyndaı shymyrlap kóz jasy shyǵatyndaı áser qaldyrady. Sondyqtan da bolar olardyń keı sózderi qanmen jazylǵandaı kórinedi. Sondyqtan da bolar, olardyń ár shyǵarmasyn ádebı shyǵarma dep qana emes, tutas dáýirge qoıylǵan eskertkishterdeı qaraıtynymyz. Áýelde áleýmettik qaıshylyqtardyń, jaqsy men jamannyń, bar men joqtyń, qarańǵy men jaryqtyń kúresindeı kórinetin shyǵarmalardyń astaryna úńilgende úńireıip bizge qarap turǵan úreıli zamannyń kózin kóremiz. Biz shaǵyn ǵana áńgimeniń óziniń túkpirinen sáýlesi sónip bara jatqan arman men úmittiń janaryn kóremiz.
«Sheshem úıge jylap keldi. Ákemmen kezdesýge barǵan eken. Ulyqsat bermepti. Qolynda ákemniń sur jadaǵaıy. Sol kúzdik paltony qushaqtap eńirep qoıa berdim. «Papamnyń paltosy ǵoı. О́zi qaıda?» deımin. «Jetim boldyńdar. Endi papalaryń joq» dedi sheshem». Rázııa Beıimbetqyzynyń osy esteligin oqyǵanda jetimniń janarymen qarap, jebir kezeńniń kózine kózim túsip ketkendeı kúı keshtim. Biraz ýaqyt ishimdi qaltyratyp bara jatqan áldebir diril basylmaı qoıdy. Nege deseńiz, ashtyq pen repressııa jyldarynyń mańdaıynan kózdiń orny ǵana úńireıip kórinip turdy. Kózdiń ózi joq.
Bul Ortalyq komıtettiń 1937 jylǵy aqpan-naýryz plenýmynda jasalǵan: «Troskıshilerge qarsy kúreste qazir eski ádister – dıskýssııa ádisteri kerek emes, jańa ádister, túp-tamyrymen qurtý, talqandaý ádisteri kerek» degen nusqaýlyqtan keıin, Beıimbetke qarsy uıymdastyrylǵan shabýyldardyń, Beıimbetti aıyptaǵan jınalystardyń dúrkin-dúrkin ótip jatqan, órship jatqan kezinen bir jyl ótkendegi jaǵdaı edi, 1938 jyldyń aqpan aıy.
Maılın – oqıǵa ornynan ýaqyt aldynda aqparat berip turǵan reporterge uqsar edi, tipti ony ashtyq taqyrybynyń Gerodoty desek te, asa alysqa uzaı qoımaspyz. Ashtyqtyń kórkem tarıhyn jasaýshy. Máselen «Kúlpash» jáne «Ashtyq qurbanyn» alaıyq. Áńgimeniń ekeýi de sýyq úıde otqa tamyzyq taba almaı, ashtan buratylyp jatqan adamdardyń ómirin sýretteýden bastalady:
«Bet-aýzy kónekteı isik; tońyp búrisip, úıdiń buryshyndaǵy peshke arqasyn súıep muńaıyp, tereń oıǵa shomǵan adamsha Kúlpash otyr. Jyrtyq kúpige oranyp, búk túsip balasy Qalı jatyr. Úı sýyq, jamaýly terezeniń jyrtyǵynan kirgen yzǵyryq shekeden shyqqandaı... Úıdiń ishin jylytýǵa – peshke jaǵatyn otyn joq. Otyn tabylar jer de joq... qara sýdan baska dán tatpaǵanyna búgin úshinshi kún. Alty aıǵy qys tartqany – ashtyqtyń zardaby». Bul Kúlpash pen balasy Qalıdyń kúıi.
Al mynaý «qar boranynda, qar emes-aý, qan boranynda» sýyq úıde sulyq túsip, zarlaǵan Shyrynkúl men Qaıraqbaı jáne balasy Tańsyqtyń kúıi: «Qudaı-aı, joqshylyqtyń da shegi bolmaıdy eken ǵoı! Qara sýdan basqa ishetin bir urttam tamaq joq. Eki kúnnen beri dym tatpaı, júrek qaraıyp otyrǵany mynaý! Munyń ar jaǵynda ne bolmaqshy? Ne qylamyz? Nemen kún kóremiz? Kózinen búrtik-búrtik jasy yrshyp shyǵyp, betin jýyp sala berdi. Jaq súıegi soraıyp, eki kózi alaryp, eńsesi túsip Qaıraqbaı otyr. Eki kózi jaýtańdap, ákesiniń shoqpyt kúpisine orana túsip, segiz-toǵyz jasar bala – Tańsyq jatyr».
Kúlpashtyń sengeni el kezip, qaıyr surap ketken kúıeýi – Maqtym. Bir úzim nan bolsa da ala keler degen aldamshy úmit. Al Qaıraqbaı men Shyrynkúldiń sengeni – boıjetip qalǵan qyzy Dámesh. Dámeshti shal da bolsa qazanǵa salar shandyr et úıinen tabylar baıǵa malǵa satpaqshy.
Maqtymnyń el kezip, tilenshilik qylyp júrgen ýaqytynda Kommýnıstik partııa Ortalyq komıteti: «Asharshylyq tek qurǵaqshylyqtyń nátıjesi emes, onyń sebebi agrarlyq sektordyń artta qalýynda, aýyl sharýashylyq bilimi dengeıiniń tómendiginde, aýyspaly egis nysandarynyń eskiliginde, bul jáne soǵys pen áskerı qorshaýdyń, sondaı-aq pomeshıkter men kapıtalısterdiń jáne olardyń ıtarshylarynyń bizge qarsy kúresiniń báseńsimeı otyrǵanynyń da saldary» dep úndeý jarııalap jatty. Qarsyz qys, jaýynsyz kóktem jáne shala júrgizilgen saýatsyz reformalar eldi qynadaı qyryp jatty. Maqtym bir túıir dán tappaı, úıge bos oralady. Qyrjıyp tyrysqan qysqa ton, qaýdyrlap qatqan jaman tymaq, aıaǵynda qonyshysynan basylǵan jaman etik; moınynda dorbasy bar, jaǵy sýalyp, kózi adyraıyp kelgen Maqtymnyń dorbasyna súıretilip turyp, táltirektep baryp, qol salmaqshy bolady. «Qaraǵym-aı, dym joq» dep Maqtym jylap jiberedi. Kúlpash ta qosyla egiledi. Maılın osy sáttegi kóńil kúıdi dál beretini sonsha, oqyrman da Qalımen birge qaıtadan kelip, sheshesiniń baýyryna qaljyrap tyǵylatyndaı. Maqtymǵa maıly asyn kim bersin? Bul tusta qalyń dala ashtyq qursaýynda edi.
Oral men Orynbor, Aqtóbe men Bókeı, Qostanaı men Adaı ýezi resmı túrde ashtyqqa urynǵandardyń tizimine kirdi. Beıimbet Maılınniń týǵan jeri Qostanaı ýeziniń barlyq aýdanyna ashtyq obadaı tarady. Halyqtyń seksen paıyzǵa jýyǵy qaıǵysyz qara sý da ishe almas halge tústi. Bul jyldar Beıimbettiń aýyldaǵy muǵalimdik jumysyn tastap, gazetke kelgen kezi edi. Elge taraǵan ashtyq jaıly málimetter kún saıyn kóz aldynan ótip jatty. О́ziniń týǵan jeri Qostanaıdaǵy ashtyq ta, ásirese ashtyqtan qaza bolǵan balalardy sanaý úshin arnaıy komıssııa qurylýy da jazýshynyń arqasyna aıazdaı batqany anyq. Tipti osy áńgimesinde jazyp otyrǵanda da sol Qostanaıdaǵy bala ólimi oıynda turýy bek múmkin.
Al «Ashtyq qurbany» áńgimesinde Qaıraqbaıdyń qyzy Tańsyq, on altyǵa shyqqan Tańsyq ata-anasyna qalaı kómekteserin bile almaı, óziniń ul bolyp týmaǵanyna taǵdyryna nalyp, nazalanyp júredi. Qaıraqbaı men Shyrynkúl jalǵyz qyzyna japa shektirmeı, tańdaǵanyna qosyp, teńine berip, tilegin almaqshy edi. Biraq ashtyqqa qylar qaırany bar ma?
«Bizdiń bar tilegimiz seni teńińe qosyp, qyzyǵyńdy kórý edi. Biraq qudaı onymyzdy, qosh kórmegen sekildi. Biz tuńǵıyq jarǵa kez bop otyrmyz. Budan shyǵýdyń amalyn qarastyrmasaq, bárimizdiń de ólgenimiz. Bárimiz ólmeı, birimiz ǵana óleıik desek, ortamyzdan seni qurban qylǵaly otyrmyz, seni satqaly otyrmyz!» deıdi olar. Ul bolmasam da, pul bolyp ájetterine jarasa, myń janyn da qııarǵa bekigen Tańsyq alpysqa kelgen baqýatty shalǵa bararyn estiginde aza boıy qaza bolady. Biraq ol da ne isteı alady? Atasy men anasy, jalǵyz baýyry úshin janyn sadaǵa etip, oǵan da kónedi. «Men – ashtyq qurbany» dep zarlaıdy Tańsyq.
Ulttyń damýyn bir ǵasyrǵa tejegen qos ashtyqta 4 mıllıonnan astam qazaq qyrylǵan. Keıingi derekter boıynsha onyń sany odan da kóp bolýy bek múmkin. Demograftar osy eki ashtyq bolmasa, búgingi qazaq sany 50 mıllıonǵa jýyq bolaryn aıtyp júr.
Beıimbet Maılın «Kúlpashty» 1922 jyly jazsa, «Ashtyq qurbanyn» 1927 jyly jazdy. Azamat soǵysynyń artyn ala shyqqan ashtyq alty alashtyń balasyn alasapyran, alashapqynǵa saldy.
Ol bizdiń ulttyq minez-qulqymyzdy ózgertti. Ol qundylyqtardy álsiretti. Mysaly, Kúlpash aqyry ashtyqqa shydaı almaı kúıeýi men balasyn tastap, aldyna salyp aıdaǵan qyryq-elý qarasy bar Jumaǵazy degen baıǵa kúıeýge shyǵyp ketedi. Ashtyq aljastyrǵan soń, amal bar ma?!. Kúlpashty azǵyrǵan buzylmaǵan qazy, búrýli et, nany úzilmeıtin dastarhan ǵana ma? Ol tipti sol baıǵa tısem, balam men kúıeýime bir úzim nan bolsa da alyp kelip berip turamyn-aý dep te oılaǵan bolar. Mine, jıyrma kúnnen keıin, kóktemniń kókózegi bastalar tusta qoınyna eki japyraq et tyqqan Kúlpash óz úıine qaraı janushyra júgirip keledi. Maqtym men Qalıǵa sol etti bermekshi. Biraq...
«Kózi Maqtymnyń kózine túsip ketti: kózi adyraıyp, aýzy ashylyp, tisi aqsıyp jatyr eken!.. Budan keıin ne bolǵanyn ózi de bilmeı, ólip jatqan baıy men balasyn qushaqtaı qulady»...
Ákesi men balasy qushaqtasqan kúıi jaratqanǵa janyn amanattaıdy. Kúlpash ta endi tirilerdiń sanatynan emes. Ol da tiri ólikke aınaldy.
Al «Ashtyq qurbanyndaǵy» beıshara Tańsyq qaıtti? Sharasyz Tańsyq Tileýmaǵambet baıǵa turmysqa shyqty. Áke-shesheńniń aldyna mal salyp, qystan alyp shyǵamyn degen baı ýádesinde turǵan joq. Tańsyq sol úıdiń basybaıly kúńine aınaldy. Biraq kórer jaryǵy bar eken, baıdyń úıine túsken tóre jigit Qasenge aryzyn aıtyp, aqyry ózin kúńdikten, ata-anasy men baýyryn ashtyqtan aman saqtap qaldy. Qasenge shyǵyp, qalada baqytty tirlik keshti. Oqydy.
Beıimbet Maılın «Nan úshin jurt ne qylmaı jatyr. Shubyryp ketip jatyr, júregi úzilip ashtan qyrylyp jatyr! Áke-sheshesi úshin qurbandyqqa atap, Dámesh sııaqty qyzdar qunsyz báske satylyp jatyr!.. Áı, ashtyq, qyldyń-aý!» dep ah ura kúıinedi. Sol kúıinishtiń artynan súıinish izdeıdi. Súıinishti Kúlpashtyń isinen emes, Tańsyqtyń áreketinen tabady. Ádildikke júginý men bilimge umtylýdan tabady.
Beıimbet Maılın óziniń osy shyǵarmalary arqyly sol tustaǵy qazaq qoǵamynyń kórkem shejiresin jazyp ketti. Jalǵan jazǵan joq. Ashyq, anyq, shynaıy jazdy. Biz onyń áńgimelerindegi shyndyqty kórkem shyndyq dep qana emes, tarıhtyń, oqıǵalardyń shynaıy bet-beınesi dep qaraıtynymyz da jasyryn emes. Maılın – sonysymen de Maılın.
Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»