Qasireti soǵystan da kúshti kesapat

  Týmaq bar da ólmek bar deımiz. Biraq erte ólý – qasiret. Sol erte ólýge bir sebep – soǵys. Al qasireti odan on ese kúshti kesapat bar. Ol – temeki. Mysal keltireıik pe? Soltús­tigimizdegi Reseı deıtin tatý kórshimiz bar. Halqy aıtarlyqtaı kóp. Biraq azaıyp keledi. Sonyń bir sebebin sarapshylar temekiden kóredi. Jyl saıyn munda temeki tartý zardabynan 500 myń adam óledi eken. Jarty mıllıon! Búkil dúnıejúzinde temekiden óletinderdiń (5 mıllıon) 10 paıyzy osy elde. Bul elde 43 mıllıon adam temeki tartady. 25 jasqa deıingi er balalardyń 68 paıyzy, qyzdardyń 39 paıyzy shylym shegedi. О́lmegende qaıtsin! Bir kezde bul alyp eldiń halqy 146 mıllıon bolsa, qazir 141 mıllıonǵa tústi. Onda temekiniń úlken úlesi bar. О́zimizdegi jaǵdaı da ońyp turǵan joq. Birden kórshimizdi mysalǵa alýymyz – olardyń kórsetkishteri «kórnektileý» jáne esebi durys júrgiziletin sııaqty. Olardyń jyǵylǵanyna kúlgendeı bolsaq, ózimizdiń de súrinip jatqanymyz anyq. Bizde bir derekte 5 mıllıondaı, bir derekte 4 mıllıondaı adam temeki tartyp, sodan aýrýǵa shaldyǵyp, aqyry ólim qushatyndar sany jyl saıyn 25 myńǵa jetip otyr. Aıdyn-kúnniń amanynda, soǵys joq kezde ózderi surap alǵan kesapattan kóz jumady. Al álemde temekini eń kóp tartatyn el – shyǵystaǵy kórshimiz Qytaı. Eki «myqtynyń» ortasyndamyz. Solardan juqty desek, ol – ábestik. Eshkim bizdi zorlap temeki tartqyzǵan joq. Ony ózimizden kóreıik. Sol temeki deıtin kesapatpen kúrese almaı kelemiz. Osy jerde taǵy bir eldiń mysalyna toqtala ketken jón. Ol da ózimizge jaqyn deıtin el – túrik aǵaıyndar. Olar 500 jyldan beri temeki tartyp keledi. Tartqanda, búginge deıin aldaryna jan salmaǵan, tipti, kórshi elderde «temekini túrikshe tartady» degen mátel de bar eken. Sol túrik elinde sońǵy bes jylda «shylymshylar» sany kúrt kemipti. Onyń bir sebebi – temekige qarsy kúresti premer-mınıstr Redjep Taıyp Erdoǵannyń ózi bastapty. Temekige qarsy zańdy, sharalardy kúsheıtý óz aldyna, premer ózine baǵynatyn basshy qaýymǵa «tartpasańdarshy» deıtin kórinedi. Bastyqtyń sózi sheneýnikterge erekshe ótimdi. Birinshi basshy temeki tartqandy unatpaıdy eken degen sózdi estigen olardyń kópshiligi shylym shek­­­­ken­di tastasa, al olardyń óz tarapynan basqalarǵa yqpaly da ájeptáýir bol­maq. Muny da temekige qarsy kóp sha­­­ra­nyń biri dep qabyldaýǵa bolar edi. Bas­­shy temeki tartpasa, ol basqalarǵa – ónege. Jalpy, túrik aǵaıyndar temekige qarsy kúresti belsendi júrgizip jatqan kórinedi. Sonyń arqasynda bul elde temeki tartatyndar úlesi 27 paıyzǵa deıin tómendepti. Al buryn munda eki­­­niń biri shylym shekkenin eske alsaq, bul úlken jetistik. Báribir bul elde de te­­­­meki zardabynan kóz jumatyndar sa­ny jyl saıyn 100 myńǵa deıin jetedi eken. Iá, adamdar soǵystan emes, temekiden ólip jatyr. Tipti, bir qylmysker quqyq qorǵaý adamynyń qolynan jazataıym qaza tapsa, kisi ólimi boldy dep aıqaı salamyz, óltirip jatyrmyz, qyryp jatyrmyz dep shýlaımyz. Al temekiniń zardabynan, tipti, jaqyn adamdarymyz qyrshynynan qıylyp jatsa, ókinemiz de qoıamyz. Temekini tartý-tartpaý adamnyń óz quqy dep keıde sol kesapatqa ara túsetinimiz de bar. Sońǵy kezde bul ómirlik asa zor máni bar máseleniń kóbirek sóz bola bastaǵany qýantady. Qoǵamdyq orynda temeki tartýǵa qatań tyıym salý jóninde Parlamentte de másele qozǵalýy, oǵan qoǵamdyq uıymdardyń aralasýy, kúnderdiń kúninde máseleniń mánine saı zań qabyldaný múmkindigi jaqsy úmitke jeteleıdi – temeki deıtin kesapatqa qarsy kúreske mán berile bastaǵandaı. Elimizde osydan eki jyl buryn qoǵamdyq oryndarda temeki tartýǵa tyıym salǵan zań (Halyqtyń densaýlyǵy jónindegi kodeks) qabyldanǵan. Mundaǵy qoǵamdyq oryndardyń uzaq tizimi bar. Iriktep aıtqanda, bilim berý, densaýlyq saqtaý mekemelerinde, qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndarynda, adamdar demalatyn jabyq mekemelerde, sport ǵımarattarynda, adamdar jumys isteıtin jerlerde, tipti, úılerge kire-beristerde de temeki tartýǵa tyıym salynǵan. Áýejaılar men vokzaldarda tek bólingen jáne jabdyqtalǵan jerde ǵana ruqsat etiledi. Sony da artyq kóretinder kóp. Tipti, bul zańdy kópe-kórneý oryndamaıtyndar da jetkilikti. Adam ómirine arashashy bolyp, shyryldap júretin aıaýly azamat Jámılá Sadyqova qaryndasymyz basqaratyn «Temekiniń tútininen azat Qazaqstan úshin» dep atalatyn temekige qarsy koalısııa solardyń báriniń málimetterin alyp, saraptap, barlyq bılik deńgeıleri aldyna ótkir máseleler qoıyp keledi. Sol qozǵalystyń málimeti boıynsha olar Almatyda tekserý júrgizgen 651 qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndarynyń tek 2 paıyzy ǵana temekishilerge arnaıy oryn belgilep, jalpy jurttan bólgen eken. Al barlyq kafelerdiń, barlardyń, meıramhanalardyń, karaokelerdiń, túngi klýbtardyń, tipti, ashanalardyń 66 paıyzynda temeki tartýǵa ruqsat etiledi. 26 paıyzynda kúl salǵyshtaryn aldyńa qoıyp qarsy alady. Bul azdaı, sol qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndarynyń 16,4 paıyzynda kalıan degen báleni usynady. Sóıtkenderge, zańdy buzyp taırańdaǵandarǵa pármendi shara qoldanylmaıdy. Shara bolǵanda, aldymen aıyp salynsynshy, olar sózsiz aıaqtaryn tartar edi. Shetelderde solaı. Qoǵamdyq oryndardyń basshylary da jaza tartady. Aldymen aqshalaı. Qoǵamdyq oryndar degende, ásirese, qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndarynyń basshylary temeki tartýǵa tyıym salýǵa óre túregelip, qarsy shyǵady. Mundaı tyıym salý, olardyń pikirinshe, sol res­torandar men kafelerdiń paıda tabýyn 70 paıyzǵa kemitetin kórinedi. Árıne, bul bos sóz. Olar qosymsha arnaýly oryndar jabdyqtaýdy artyq kóredi. Tipti, olar eldegi tórt mıllıon­daı shylymshylardyń quqyn qorǵaý­shylardaı kórinedi. Olardy zııandy ádetten aıyryla almaıtyn múgedekter sanap, olarǵa «aıaýshylyq» bildiredi. Olardy syrtqa qýsaq, birinshiden, olar sýyqtap, aýrýǵa shaldyǵýy múmkin, sonan soń olardy kórip jurttyń temekige qumarlyǵy artady degendi de aıtady. Jalpy, tyıym degen qıyn nárse. Men ózim de tyıym degenge kóńilim soqpaıtyn adammyn. Biraq bul jerde áńgime myńdaǵan adamnyń ómiri, urpaq taǵdyry jaıynda bolyp otyr. Sodan da temeki tartýdy shekteý, sol arqyly osynaý qasiretti ádetten arylýǵa jaǵdaı jasaý qoǵam úshin, memleket úshin, tipti, ult úshin paryz is deýge bolar edi. Búkil álem temekimen kúresip jatyr. Barlyq jerde qatty shekteý bar. Adam quqyn tý qylyp kótergen Batystyń kóp eli temekige kelgende – qatal. Qoǵamdyq jerde, basqalarǵa zııany tıetin jerde temeki tartýǵa qaqyń joq, ony buzsań aıyp tóleısiń. Jáne bul aıyptyń kólemi de aıtarlyqtaı. Irlandııada 3000 eýro berip qutylasyń, áıtpese, qamalasyń. Ulybrıtanııada 2500 fýnt sterlıng tóleýge týra keledi. Ras, basqa biraz elde birshama tómen: AQSh-ta – 250-1000 dollar, Germanııada – 25-250 eýro, Fransııada – 68 eýro, Japonııada – 1000 ıen, Shvesııada – 100 eýro. Fınlıandııada aıyppul kólemi 50-150 eýro bolǵanmen, kámeletke tolmaǵandar temeki tartsa, birden túrmege túsedi. Qatań tyıym jasaýdyń nátıjesi bar. Zertteýlerge qaraǵanda, bul temeki satýdyń kólemin 10-15 paıyzǵa azaıtqan, temeki tartatyndardyń 80 paıyzdan astamyn shylym shegýdi tastaýǵa oı­­­­­lan­dyrǵan. Bir jyldyń ishinde ınfarkt alǵandar sany Shotlandııada 17 paıyzǵa, Fransııada – 15, Italııada – 11,2, al Irlandııada 11 paıyzǵa azaıypty. Temeki tartý, oǵan táýeldilik – aýrý degendi kóp aıtamyz. Belgili dárejede bul sózdiń jany da bar. Oǵan úırengenderdiń kópshiligi tastaǵysy kelgenimen, ony qoıa almaıdy. Bul jóninde áńgime, anekdot ta kóp. Uly jazýshy Mark Tvenniń: «Temeki tastaý qıyn emes, men júz ret tastaǵanmyn», degenin jurttyń bári estigen. Biraq munyń arǵy jaǵynda temeki tastaýǵa óziniń shyndap kirispegenin ájýalaý jatqanyn da eskerý kerek. Shyndap qolǵa alǵan adam ony tastaı alady. Jurttyń tastaǵanyn kórgen soń, ózimiz bastan keshken soń aıtyp otyrmyz. Jaman ádetten uıalý kerek. Sol jaman ádet basymyzda boldy. Temekini qatty tarttyq. Kúnine – úsh qorap. Munshalyqty kóp tartýdy basqadan kórgenim de joq. Sol temeki ózimizshe densaýlyǵymyz myqty dep júrgen bizdi de alyp urǵan. Osydan dál otyz jyl buryn, 1984 jyly qańtarda «Jedel járdem» kelip, keńseden Respýblıkalyq ortalyq aýrýhanaǵa alyp ketip, jansaqtaý (reanımasııa) bólimine bir-aq tústik. Infarkt. Bala-shaǵamyz, dos-jarandar qatty qınaldy. Dert temekiden bolǵan soń, ony birjola tas­taý kerek. Tastaımyz dedik. Tastadyq. Bul qıyndaý oqıǵanyń taǵy bir este qalǵany – sol kúni osy bólimge uly sýretshi Qanafııa Teljanov ta tústi. Tańerteń kezdestik. Burynnan tanystyǵymyz bolatyn. Qanekeńniń de derti sol temekiden eken. Meniń nyq sheshimimdi bilgen soń, Qanekeń de tastaımyn dedi. Biraq Qanekeń tastaı almady. Únemi habarlasyp júretin. «Tartyp ketken joqsyń ba?» – deıtin. Tartpaǵanymdy maqtaıtyn. О́mirden ozardan biraz buryn bir habarlasqanynda, jaǵdaıynyń onsha emestigin, túbine sol temeki jetetindigin aıtyp shaǵynǵandyǵy da bar. Iá, temekini tastaý ońaı emes. Oǵan aıtarlyqtaı erik-jiger de kerek-aý. Sóıtse de, adam bir nıet etken soń, ony qalaı da tastaıdy. Sol temeki tartyp júrgen kezde, ásirese jumys istep otyrǵanda (bizdiń jumys – jazý) bizdiń aýzymyzdan sıgaret túspeıtin, ıaǵnı aýzymyz bos bolmaıtyn. Alǵashynda sol qıyn boldy. Endi sirińkeniń shıin tisteıtindi shyǵardyq. Ádette temekini tastaımyn deıtinderdiń kópshiligi aldymen kózge kórinetin jerdegi temekini qurtatyny bar. Bul tastaýdyń joly emestigin ańǵardyq. Tabylsa, tartar bolsa, ol dúkende tolyp tur. Biz basqa joldy tańdadyq: Qaltamyzǵa temeki salyp júrdik. Mundaǵy qısyn: temekimiz bar, biraq tartpaımyz dedik. Bul psıhologııalyq turǵyda jeńil. Bireýler muny tym qatań, azap sanaıdy. Olaı emes. Tabylsa tartar edim degen adam eshqashan qoımaıdy. Biz temekini tastaǵannan keıin de jarty jyldaı ýaqyt qaltamyzda temeki júrdi. Jurt surap tartyp júrdi. Bir jyldaı keńsede, úıde ústelimizdiń ústinde temeki jatty. Tartpadyq. О́zimiz ǵana emes, basqalardyń da temekini tastaǵanyn kórip júrmiz. Keı­birine ózimiz sebepshi boldyq. «Men qa­laı tartýshy edim, qoıdyq qoı», dep ýáj aıttyq. Bireýlerge keńes retinde, úl­kenderge ótinish retinde, al ózimizden ki­shi, sózimizdi tyńdaıtyndarǵa baty­ryń­­qyrap aıttyq. Kópshiligi qoıyp ketti. Men muny temekini tastaý múmkin emesteı, ol asqynǵan aýrýdaı kóretin­der­ge qarata aıtyp otyrmyn. Ásirese, qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndary bas­shylarynyń, sondaı-aq, ózderi de bul jaman ádetten aryla almaı júr­­­gen­derdiń qoǵamdyq oryndarda temekige tyıym salýǵa qarsylyq bildirýi, ony adam quqyn shekteýge deıin aparyp tireýi, tipti, aýrý adamǵa jasaǵan qııanat, qatygezdik sanaýy múlde negizsiz. Sol qoǵamdyq oryndarda olar baılaýly turǵan joq. Tipti, meıramhanalarda kúni boıy bolmaıdy. Az ýaqytqa shydap, basqalardyń taza aýamen tynys­taý quqyn aıaqasty etpeýin talap etý – eshkimniń de quqyn shekteý emes. Jalpy, temeki tartýshylarǵa ara túsýshiler kóp. Jaqynda elimizdiń bir bedeldi basylymy bylaı dep jazdy: «Temeki tartýshylar óz problemalarymen jalǵyzdan-jalǵyz qalyp otyr, ashyq aıtsaq, kemsitýshilikke ushyrap otyr. Olarǵa qoǵamdyq oryndarda temeki tartýǵa bolmaıdy, olar temekini qymbat baǵamen satyp alýǵa májbúr, t.b. Al olarǵa ózderiniń dertinen qutylýyna eshkim kómektespeıdi». О́zderi nıet qylmasa, olarǵa kim kómektese alýy múmkin?! Temeki tastaýǵa sheshimdi nıeti bar adam aldymen ózi izdenýi kerek qoı. Seniń dertińdi kim jetelep júrip jazady? Aqparat quraldarynda kómektesemiz dep jarnama jasap júrgender (árıne, aqysyn alyp) jetip artylady. Tipti, jaqynda Vıacheslav Zaharov degen reseılik ǵalym Almatyda eki kún boıy birneshe jerde dáris oqyp, óziniń temekini tastaý jónindegi ádisin úıretip, kitaptaryn satty. Gazette jarııalanǵan jarnamasy mynadaı: «4 kúnde temekini tastaımyz. Nátıjesi – 100 paıyz!» «Bir saǵat siz temekiden qutylýdyń ádisin ıgeresiz, al 4 kúnnen keıin temeki tartpaıtyn adam bolasyz!». Temekini tastaımyn degen adamǵa budan artyq ne kerek? Tipti, ózimizde de, Semeı qalasyndaǵy narkologııalyq dıspanserde de temekiden qutylýdyń ádisi qalyptasqan. Temeki tartýdy aýrý desek, aýrýdan jazylý úshin, erik-jigeriń jetpese, emdelý kerek. Qoǵamdyq oryndarda temeki tartýǵa tyıym salý, temeki ónimderiniń baǵasyn kúrt ósirý, temeki qoraptaryna onyń zııandylyǵy jóninde jıirkenishti sýretter salý – bári de temeki tartatyn adamdardyń onyń qoıýyna yqpal etýine baǵyttalǵan. Al temekini tastaý tek adamdardyń ózderine baılanysty. Temeki tartý, oǵan táýeldilik – aýrý dedik. Al aýrýdy emdegennen góri onyń aldyn alý qashan da jeńildirek. Endi sózdiń baǵytyn solaı buraıyq. Basty nazar adamdardyń osynaý kesapatqa jaqyndaýyna qarsy kúreske aýdarylǵany jón. Sol jaman ádetke adam áli aldy-artyn jete oılamaıtyn jas kezinde urynady. Jas kez degende, aldymen ol – mektep qabyrǵasy. Bir basylymnyń jazýyna qaraǵanda, oqýshylardyń 8-9 paıyzy temeki tartatyn kórinedi. Bireýler odan da joǵary degendi aıtady. Naqty málimet joq. Qalaı bolǵanda da, mektep qabyrǵasyndaǵy balalardyń birazynyń temeki tartatyny shyndyq. Temekige qarsy kúresti osy mektep qabyrǵasynda bastaý qajet-aq. Qalaı? Erterekte, keńes zamanynda, pıoner, komsomol uıymdary sol shylym shegýge qarsy jaqsy kúresetin. Olar joq qazir. Qazir qandaı jol bar? Bul kúres mektep basshylyǵyn, oqytýshylar qaýymyn qatty oılandyrýǵa tıis. Ustazdar balalar janyn bizden jaqsyraq túsinedi. Temeki tartatyndardyń qara tizimin ilip qoıyp, jas balanyń janyn jaralaýdyń da jóni joq shyǵar. Temeki tartpaıtyn synyp úshin kúres qalaı bolar edi? «Qyz balanyń temeki tartýy – ersilik» sııaqty taqyrypta dıspýttar ótkizý she? Áıteýir, kúrestiń úlkeni mektepten ­bastalady. Mektep ata-analarmen birlese otyryp, temeki deıtin kesapattyń aldyna tosqaýyl qoıa alady. Joǵaryda temeki tartýǵa tyıym salynǵan oryndardy ataǵanda, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý oryndaryn aıttyq. Sirá, ondaǵylarǵa temeki tartqyzbas úshin onda jumys isteıtinderdiń ózderiniń temekiden alys bolýyn burynyraq oılastyrǵan jón-aý. Oılastyrǵanda, bul salada jumys isteıtinderden temekiden bas tartý úzildi-kesildi talap etilse. Taǵy da muny adam quqyn shekteý dep aıyptaý múmkin. Biraq jasóspirimderdiń, syrqat adamdardyń da quqyn alǵa tosýǵa bolar. Tipti, ustazdardy, dárigerlerdi daıarlaıtyn oqý oryndaryna stýdentter qabyldaǵanda, temekini tartpaý talaby qoıylsa, onyń da artyqtyǵy bolmas. Mundaı talapty qabyldaý-qabyldamaý árkimniń óz erkinde. Al sol mamandyqtardy janyń súıse, temeki­den bas tart. Kóptegen densaýlyq saqtaý meke­melerinde aq halat kıgen adam­dardyń «arnaýly orynda» toptasyp, temeki tartyp turatynyn kórý tańsyq emes. Temekiniń zııanyn bir bilse, solar bilýge tıis qoı. Olar ózderi tartsa, basqalarǵa tartpa dep qaıtip aıtady? Áıtpese, ózi temeki tartatyn ustazdyń oqýshylarǵa sózi óte me? Osyndaıda eske túsedi, biz oqyp júr­­­gende mektebimizdiń qataldaý dırektory Baıtoǵaev aǵaıymyz bir muǵalimdi oqýshylar arasynda temeki tartqany úshin jumystan shyǵaryp jiberipti deıtin. Qalaı bolǵanda da, mektepte temeki tartylmaǵany jón ǵoı. Jalpy temekige qarsy kúres – qoǵam bolyp aınalysatyn sharýa. Ol otbasynan bastalyp, mektepte jalǵassyn. Onan soń da báseńdemeıtin bolsa ǵana, nátıje beredi. Bir jer tartqyzbasa, tartatyn ekinshi jer bar bolsa, temeki qurymaıdy. Al barlyq jer qarsy bolsynshy, onyń tynysy tarylady. Biraq barlyq jer qarsy bolmaı júr ǵoı. Júrgizýshi temekisin burqyratady. Qoı dep aıtamyz ba? Jamanatty bolyp qaıtemin deımiz. Avtobýstyń art jaǵynan estilgen bir kempirdiń báseń únin júrgizýshi «estimeıdi». Irlandııa, Ulybrıtanııadaǵydaı 2500-3000 eýro emes-aý, Fınlıandııadaǵydaı 50-150 eýro kólemindeı aıyp tólesinshi, sol júrgizýshi temekini aýzyna alar ma eken? Adamdar bas qosatyn jerdiń bári – qoǵamdyq oryn. Aıaldama da. Biraq ony eskeretin eshkim joq. Sol aıaldamada: «Munda temeki tartýǵa bolmaıdy» degen jazý tursa, temekishiler aıaq tartar ma edi deısiń ǵoı. Eń bolmaǵanda, óziń eskertý aıtpaǵanmen, tútindi burqyratqanǵa sony nusqaýǵa bolar edi. Áıtpese, álde bireýden sóz estımin be dep seskeneriń bar. Jaqynda sol aıaldamanyń birinde qazaqtyń bir úrip aýyzǵa salǵandaı jasóspirim qyzy temeki tartyp turdy. Yńǵaısyzdanatyny ańǵarylady. Qymsynbaıtyn kókbetterden emes. Betten almas degen oımen: «Aınalaıyn-aı, anaý kók tútin perishtedeı kelbetińdi búldirip tur ǵoı, sol bále baǵyńdy baılaıdy ǵoı», dedik. Durys oılappyz, betten almady. «Bir sebeppen tartyp edim, qoıa almaı júrmin, ata», dedi. «Tastaýǵa bolady, qoıshy, aınalaıyn», dedik. Onyń: «Qoıamyn, ata», degen sózine bir túrli kóńilimiz sendi. Eń bolmasa, osylaı ekiudaı oıda júrgenderdi qutqaryp qalsaq ta olja ǵoı degen oı keledi. Eń aldymen qyzdarymyzdy bul kesapattan qutqaryp qalsaq bolar edi-aý deısiń. Olarda ulttyń bolashaǵy jatyr ǵoı. «Qyzdardyń tartýyna tyıym salynsyn!» degen uran tastaı almaısyń. Qyzdardyń temeki tartqany masqaralyq ekeni jaıly qoǵamdyq pikir qalyptastyra alsaq, sodan nátıje shyǵar edi-aý degen oı keledi. Sirá, muny jastardyń óz ortasynda, sol jastardyń kúshimen ǵana júzege asyrýǵa bolar edi. Oqý oryndarynyń jataqhanalarynda temeki tartýǵa tyıym salynyp, oǵan arnaıy jer belgilense, kimniń temeki tartatyny aıqyndalyp, ondaı jerlerge jigittermen jarysyp, qyzdardyń baryp jatqany oǵash kóriner edi. Qoǵamdyq qarsylyq, qoǵamdyq aıyptaý, aıaq basqan saıyn sol temeki tartýdan qolaısyzdyq kórip jatsa, árkim-aq oılanady. Temekiniń qymbattaýy qaltaǵa tıedi. Jumys ýaqytynyń birazyn sol arnaýly oryndarǵa baryp, shylym shegýge jumsaıtyndardyń eńbek úlesi azaıa­tyny eskerilip, olardyń jalaqysyn belgili dárejede qysqartar bolsa, ol da yqpaldyń bir túri. Stanoktaǵy tokar, toqymashy, kompıýterdegi operator, zertteý júrgizip otyrǵan laborant, tipti, esep qyzmetkerleri de temeki tartýǵa shyqqanda, jumystaryn birshama ýaqytqa toqtatady. Jumysty toqtatqandarǵa aqy tóleý orynsyz. Ásirese, olarmen qatar jumys isteıtin temeki tartpaıtyndar aldynda ádiletsizdik. Temeki shegýden ekonomıkalyq ta zardap shegip jatsa, bul da shylymshylardy oılandyrady. Joǵaryda aıtqan temeki tartýǵa qarsy kúresti qolǵa alǵan «Temekiniń tútininen azap Qazaqstan úshin» qozǵalysy – qoǵamdyq uıym. Qalaı degende de onyń qoly qysqa. Ásirese, qarjylaı demeý qajet-aq. Oǵan úkimet tarapynan qoldaý kórsetilip, kúsh biriktirilse ǵana jumys jandana túsedi. Búginge deıin bul kúres bastamashylyq sıpatta júrdi. Tipti, respýblıkamyzda qansha adamnyń temeki tartatyny, onyń zardaby qandaı ekendigi jobalap ǵana aıtylatyn, esep júrgizilmeıtin. Elimiz endi ǵana Temeki tartýshylarǵa jahandyq baqylaý júrgizý sharasyna qosylyp otyr. Endi Statıstıka jónindegi agenttik «Eresek adamdardyń temeki tartýy jónindegi jahandyq saýalnama – 2014» («Global Adult Tobacco Survey» (GATS) ótkizýdi qolǵa almaq. Ol temekige qarsy kúresti ǵylymı negizde júrgizýge kómektesedi. Temekige qarsy kúres degende, biraz jurttyń oǵan ústirtteý qaraıtyny bar. Tipti, bireýler elimizdegi sıgaret óndiretin kásiporyndy (bul jerde «Fılıp Morrıs» kompanııasy aýyzǵa alynady) toqtatý týraly da aıtady. Oǵan áste de jol berýge bolmaıdy. Onda osynaý úlken paıda túsiretin (ásirese, shylym qymbattaǵan kezde) salany aqsatýymyz óz aldyna, birjola shetelge táýeldi bolamyz, kontrabanda etek alady. О́zimizde temeki tartatyndar azaıatyndaı kún týyp, temekimiz artylyp qalsa, onda syrtqa shyǵaramyz. Tyıymdy da jan-jaqty oılastyryp, qaı jerlerde, kimderge qarsy júrgizýdi eskerýimiz kerek-aq. Bul jumysty jaqsy tájirıbe jınaqtaǵan basqa elderdiń ónegesin eskere otyryp, ǵylymı negizde júrgizýimiz kerek. Temekige qarsy kúres týraly aıtqanda, taǵy bir kesapattyń basy qyltııady. Ol – nasybaı. Sol «qara buıra ermektiń» zııany temekiden de kúshtirek. Jurttyń aıtýyna qaraǵanda, ásirese, jastar jaǵy shylymnan sol tútini joq kesapatqa kóshe bastaǵandaı. Qazirgi kúnde ony daıyndaǵanda, oǵan qospaıtyn nárse joq kórinedi, esirtkige jaqyn bolyp shyǵady eken. Jáne ony barlyq jerde satady, barlyq jerde ata berýge bolady. Sirá, muny árkimniń erki demeı, jeke adamnyń densaýlyǵyna ǵana emes, qoǵamǵa asa qaýiptiligin eskerip, nasybaıdy satýǵa qatań tyıym salý qajet sııaqty. Bir kesapattan ekinshisine urynbaýymyzdy kúni buryn oılastyrǵanymyz jón. О́tken jyly Almatynyń Almaly aýdanynda jastardyń «Bastama» ortalyǵy shara ótkizdi. Qalanyń jas­tary kóp bolatyn Arbat alańynda temekige qarsy dáris oqyldy, áńgimeler aıtyldy, oıyndar kórsetildi, temeki ornyna osyny sor dep kámpıt úlestirdi. Nıet jaqsy, biraq bir túrli jeńildeý áser qaldyrdy. «Al, men temekini tastadym!» dep qyz-jigitter kóptiń aldynda sóz berip jatsa eken dep armandaısyń ǵoı. Mundaı sharalar jastar bir-birimen aralasyp turatyn jerlerde, oqý toptarynda, jataqhanalarda, mekemelerde ótse pármendileý bolar edi. Izdengenge jol kóp. Temeki – soǵystan da jaman kesapat. Jasymyz da, jasamysymyz da sony myqtap uqsaq jón, urpaǵymyzǵa uqtyrsaq jón. Ultymyzdyń bolashaǵy úshin bul aıryqsha mańyzdy. Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».