Ult yntymaǵy uıysqan alań

Qazaq tarıhynda ulttyń, mem­lekettiń taǵdyryna baılanysty mańyzdy quryltaılar kóp boldy. Ol jerde halyq úshin mańyzdy, memlekettiń ege­mendigi men bolashaǵyna qa­tysty úlken sheshimder jasalatyn. Tarıhqa kóz salsaq, Talas quryltaıynan keıin Altyn Orda táýelsiz memleket boldy. Al elimizdi bir týdyń astyna biriktirgen Qaraqum men Or­da­ba­sy quryltaılarynda halyq birigip, antalaǵan jaýdan elimizdi qorǵap qaldyq. Oryn­bordaǵy eń alǵashqy qazaq qu­ryl­taıynda Alash partııasy qurylsa, ekinshi quryltaıda Alash avtonomııasy jarııalanǵan bolatyn. Bunyń barlyǵy qazirgi kezdegi Táýelsiz Qazaqstannyń tarıhı negizi bolǵan jaǵdaılar men ózgerister edi.

Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin alǵash ret Dúnıejúzi qa­zaq­tarynyń quryltaıy ótip, hal­qymyzdyń basy birigip, keńes qylýy arqasynda shette júrgen qandastarymyzdyń Atamekenge oralý kóshi bastalǵanyn bilemiz. Osy sekildi tarıhtaǵy mańyzdy quryltaı jıyndary halyqty biriktirip, ortaq máselelerdi ortaǵa salǵan. Al keıingi sońǵy eki jylda ata-baba dástúrin ustanyp, ony jańǵyrtyp quryltaı sha­qyrý dástúrin qaıta jol­ǵa qoıǵan Qasym-Jomart Ke­mel­uly Toqaev eldik máseleni keńe­sip sheshýdiń ózektiligin kór­setip otyr.

Ulttyq quryltaıdyń birin­shi otyrysy tarıhy tereń Uly­taýda, ekinshisi kıeli Túr­kistanda ótti. Bul eki uly jıyn halqymyzdyń búgini men bola­shaǵyna qatysty barlyq ma­ńyzdy isterdi qozǵap, eldiń áleý­mettik jaǵdaıy men rýhanı máse­lelerine nazar aýdardy. Bul óte qýanatyn jaǵdaı. Men ekinshi quryltaıdyń ne sebepti «Ádiletti Qazaqstan – Adal aza­mat» dep atalatyndyǵyna toq­ta­lyp, ondaǵy atalǵan maq­sat-mindetterdiń azamat­ta­ry­myzdyń ómirin, rýhanı dú­nıe­sin ózgertýdegi yqpaly týraly sóz etkim keledi.

Eń aldymen, Prezıdent Ult­tyq quryltaıdy halyqtyń jaǵ­daıyn jaqsartýǵa, halqymyzdyń rý­hanı dúnıesin baıytýǵa, sol arqyly memlekettiń damýyna basa nazar aýdarýǵa ar­nal­ǵanyn aıtty. Prezıdent Ult­tyq quryltaı otyrysy sán-sal­tanat quryp, arqany keńge salyp otyratyn jıyn emestigin eskertken bolatyn. Iаǵnı bul jıyn halyq arasynda ózekti bolyp otyrǵan, memlekettiń damýyna kedergi keltirip turǵan jaǵdaılar men máselelerdi sheshý, dúnıejúzinde óziniń jaq­sy qyrymen tanylatyn ultty tárbıeleý men áleýmettik jaǵ­daıyn ózgertý úshin jumys isteıtinin kórsetti.

Bıylǵy quryltaıda kóte­ril­gen basty máselelerdiń biri – memlekettik nyshandardy jetildirý qajettiligi jáne ult­tyq qundylyqtarymyzdy dárip­teı­tin kásipkerlerge qoldaý bildirý. Biz úshin tarıhy tereń, memlekettiligi myńjyldyq Ota­ny­myzdy tanytatyn, ulttyq kodymyzdy aıshyqtaıtyn ult­tyq brendti qalyptastyrý ma­ńyzdy. Bizdiń jerimiz dástúr men ádep-ǵurypqa, salt-dástúrge baı, ulttyq qundylyqtarymyz mol. Endi qazirgi ýaqytta sol qundylyqtarymyzdy álemge tanytý qajettiligi týyndaýda. Memleket basshysy osy jolda eńbek etken azamattarymyzdy árdaıym qoldaıtyndyǵyn jáne atalǵan salalardyń damýyna yqpal etetindigin de atap ótti.

Sondaı-aq Prezıdent mem­leket­tik nagradalar men syı­lyq­­tarǵa, ordenderge qatys­ty ózindik pikirin bildirdi. Ol atalǵan memlekettik syılyqtar men qurmetterdi alýǵa tek óziniń isine, kásibine, Otanyna adal azamattar ǵana alý kerek ekenin atap aıtty. Bul degenimiz, shyn eńbek etken adamdardyń mańdaı teri aqtalatyndyǵyn, osylaı Ádiletti Qazaqstannyń qa­lyp­tasatyndyǵyn kórsetip otyr.

Ulttyq quryltaı basynda ultymyzdyń tarıhı sana-sezimin jańǵyrtýǵa qatysty másele kóterildi. Memleket bas­shysy Qazaqstannyń aka­demııalyq úlgidegi jańa tarı­hynyń jazylýy kerektigin qadap aıtty. Shyn máninde, qazirgi kezdegi Qazaqstan tarıhy kitaptary elimizdiń tarıhı joly týraly tolyqtaı aqparattar bere almaı otyr. Uly dalanyń kóptegen tarıhı tulǵalarynyń ómirleri áli kópke tanylmaǵan nemese óte az jazylǵan. Bul bizdiń urpaǵymyzdyń óziniń tarıhı bolmysyn, rýhyn jáne ulttyq sana-sezimin, ata-tegin tolyq tanyp-bilýine kedergi keltirip jatyr. Meniń oıymsha, qazaq tarıhynyń tolyqqandy jazylyp, elimiz ben jerimizdi qorǵaýǵa jáne qalyptastyrýǵa atsalysqan árbir tarıhı tulǵa­nyń ómirbaıany zerttelip, urpaq nazaryna usynylýy kerek. Sondaı-aq bul mańyzdy iske árbir qazaq atsalysyp, ózindik úlesterin qosýy qajet.

Táýelsiz Qazaq eliniń azamaty retinde meni el ishindegi kóptegen máseleler alańdatady. Qazirgi kezde jigeri synǵan, yntasy joq, oıy bulyńǵyr, eki qolyn qaltaǵa salǵan jas­tar kóbeıýde. Prezıdent óz sózinde jas urpaqty áleýmettik jeliniń tárbıeleıtindigi, mek­tep­tegi tárbıeniń aqsap tur­­ǵandyǵy, úlkender tarapynan tárbıeniń tolyq sanaǵa quıylmaýy, urpaqty eńbek­qor­lyqqa tárbıeleýi tıis tulǵa­lar­dyń keleńsiz áreketteri, veıp pen nashaqorlyqtyń olar­dyń densaýlyqtaryna áser etip jatqandyǵy jaıynda da keńinen aıtty. Aınalańyzǵa qarasańyz, shynymen bulardyń barlyǵyn kórýip júrmiz jáne Memleket basshysynyń sol máselelerdi sheshýge qatysty aıt­qan sózderiniń altyndaı quny bar ekendigin baıqaımyz. Shyn máninde, bul problemaǵa tek Prezıdent pen úkimet qana jaýapty emes. Bul jolda árkim óziniń áreketine, isine, sóılegen sózi men urpaqtyń tárbıesine qalaı áser etip jatqandyǵyna jaýapty bolýy kerek. Biz otan­súıgish azamattarmyz, son­dyqtan Otanymyzdyń tabysty el bolýy úshin janymyzdaǵy adamǵa nemese qoǵamǵa, óskeleń urpaǵymyzǵa ózimizdiń rýhanı dúnıemizdiń baılyǵyn, adamgershiligimizdi, jaqsy is pen adal eńbegimiz arqyly úlgi nemese mysal kórsetýimiz kerek dep oılaımyn.

Sondaı-aq Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy kitap basyp shyǵarý, ulttyq kıno, qazaq ádebıeti men aqparat taratýǵa qatysty pikirin bildirdi. Munyń barlyǵy ulttyń sanasyna yqpal etetin dúnıeler ekeni sózsiz. Sonymen qatar Memleket basshysy qo­ǵam­nyń tynysyn, pikirin ár­daıym nazarda ustaıtyn «aqyl-oı ortalyqtarynyń» bolýyn jáne olardyń jumysynyń ádil, júıeli túrde júrgizilýine nazar aýdardy. Shynymen-aq, osy atalǵan sharalar júzege asqan kezde «halyq únine qulaq asqan memleket» ornaıtyndyǵy anyq.

Ulttyq quryltaıda Qasym-Jomart Toqaevtyń «Shetel­dik­terge qazaqtyń bir qarys jerin de, bir ýys topyraǵyn da bermeımiz. Ony kózdiń qarashyǵyndaı saqtaımyz» degen sózi qoǵamda kóterilip kele jatqan daýly máselege núkte qoıǵandaı. Sonymen qatar Prezıdent shalǵaı aımaqtar men aýyldy kórkeıtý, sý tap­shylyǵy, jumyssyzdyq, bilim men densaýlyq saqtaý sala­la­rynyń máseleleri, t.b. ózekti ta­qyryp­tar­dy qozǵady. El bolǵan soń, memleket ishinde kúr­meýi qıyn máseleler bola­tyn­­dyǵy sózsiz. Onyń bárin bir kúnde sheship tastaý qıyn. Eń bastysy, Prezıdent bas bolyp halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan isterdi qolǵa alyp jatyr.

Qorytyndylaı kele aıtarym, Ulttyq quryltaı – ha­lyqtyń rýhanı qundylyq­ta­rynyń, jigeriniń, memle­ket­tiń myzǵymastyǵy men berik­­tigin qalyptastyrý úshin shaqy­ry­la­tyn is-shara. Baıqa­sańyz, elimiz sońǵy jyldary kúnnen-kúnge kórkeıip, álemdik arenada tanylyp ke­le­di. Bul úlken serpilistiń ja­salǵandyǵyn, sol jolda Mem­leket basshysy bas­taýy­men úlken ister atqa­ry­lyp jat­qandyǵynyń belgisi bolsa kerek. Bárimiz jıylyp, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shy­ǵarsaq, almaıtyn qamalymyz joq.

Aınur Baqytjanova,

áleýmettik ǵylymdar magıstri