Eńbekqor adam – qoǵamnyń quty. Al qoǵamnyń quty qashpaýy úshin jumys kúshi laıyqty baǵalanyp, eńbek quqyǵy tıisti deńgeıde qorǵalyp, kisi aqysynyń jelinýine jol berilmeýi kerek. Osylaısha, ádilet saltanat qurǵan ortada eńbek adamynyń abyroıy bıik bolatyny anyq. Bul mejege jetý – qashannan memleket múddesi. Atalǵan baǵytty ilgeriletý isi qalaı júzege asyp jatqanyn bilý maqsatynda EHÁQM Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý komıtetiniń tóraǵasy – Bas memlekettik eńbek ınspektory Tólegen Ospanqulovpen suhbat qurdyq.
– Tólegen Qapaquly, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qoǵamda eńbek adamdarynyń bedelin kóterýge árdaıym mán berip keledi. Bul rette ár Joldaýda jumysshylardy qoldaýǵa baǵyttalǵan naqty tapsyrmalar da júkteldi. Mysaly, byltyrǵy qyrkúıektegi Joldaýda uzaq ýaqyt boıy aýyr jumys istep kele jatqan jumysshylar úshin áleýmettik qoldaý tetikterin qarastyrý tapsyryldy. Osy baǵytta qandaı jumystar atqaryldy?
– Prezıdenttiń 2023 jyldyń 1 qyrkúıegindegi «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty Joldaýynda zııandy eńbek jaǵdaıynda uzaq ýaqyt jumys istep júrgen, salany damytýǵa eleýli úles qosqan jumyskerlerge densaýlyǵyna keltirilgen zııan deńgeıi eskerile otyryp, 55 jastan bastap zeınet jasyna tolǵanǵa deıin arnaýly áleýmettik tólem tóleýdi engizý týraly tapsyrylǵan edi. Osyǵan oraı jańa jyldyń 1-qańtarynan bastap Áleýmettik kodekske eńbek jaǵdaılary zııandy jumystarda isteıtin adamdardyń áleýmettik qorǵalý quqyǵy boıynsha arnaýly áleýmettik tólemder júrgizý engizildi.
Kodekstiń 195-1-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes zııandy eńbek jaǵdaıynda jumys isteıtin Qazaqstan azamattarynyń, el aýmaǵynda turaqty turatyn sheteldikter men azamattyǵy joq adamdardyń 55 jasqa tolǵan jáne olar úshin jıyntyǵynda keminde 7 jyl (84 aı) mindetti kásiptik zeınetaqy jarnalary tólengen kezde arnaýly áleýmettik tólem alýǵa quqyǵy bolady. Bul arnaýly áleýmettik tólem arnaýly kásiptik memlekettik járdemaqydan (2 eń tómen kúnkóris deńgeıiniń shamasy); zeınetkerlik aldyndaǵy annýıtettik saqtandyrý sharty boıynsha saqtandyrý tóleminen (1 eń tómen kúnkóris deńgeıiniń shamasy); jumys berýshiniń qarajaty esebinen kásiptik tólemnen (1 eń tómen kúnkóris deńgeıiniń shamasy); biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynan tólenetin mindetti kásiptik zeınetaqy jarnalary esebinen qalyptastyrylǵan zeınetaqy tóleminen turady. Osy tarmaqta kózdelgen tólemderge quqyq eńbek jaǵdaılary zııandy jumystarda isteıtin jumysker qyzmetin toqtatqan nemese zııandy óndiristik faktorlardyń áserin bolǵyzbaıtyn basqa jumysqa aýysqan jaǵdaıda týyndaıdy. Kodekske engizilgen atalǵan ózgerister 1 qańtardan bastap kúshine endi.
– Keıingi jyldary elimizde óndiristik jaraqat alý azaımaı tur. Osy máseleni júıeli sheshý maqsatynda 2030 jylǵa deıingi qaýipsiz eńbek tujyrymdamasyn qabyldaý tapsyryldy. Bul qujattyń jaı-japsary qalaı boldy?
– Eńbekti qorǵaý salasyndaǵy problemalardy keshendi sheshý úshin Prezıdent Úkimetke Qaýipsiz eńbek tujyrymdamasyn ázirleý týraly tapsyrma berdi. Bul tujyrymdama áleýmettik áriptestermen birlesip ázirlendi jáne ótken jyldyń 26 jeltoqsanynda tıisti Úkimet qaýlysymen bekitildi.
Tujyrymdamanyń maqsaty – eńbekti qorǵaý salasyndaǵy ahýaldy faktorlyq taldaý, jahandyq tendensııalar negizinde jumysshylardyń eńbek jaǵdaıyn júıeli túrde jaqsartýdyń jańa tásilderin qarastyrý jáne eńbek resýrstaryn únemdeý. Sonymen qatar bul qujatta ulttyq eńbek qaýipsizdigi menedjmenti júıesin qaıta iske qosýǵa, otandyq kásiporyndarda qaýipsizdik mádenıetin arttyrýǵa baǵyttalǵan zańnamany jańartý jáne jańa sıfrlyq quraldardy engizý boıynsha sharalar qamtylady. Jańa baǵyttar aıasynda kásiptik táýekeldi ıntegraldyq baǵalaýdy engizý, otbasynyń sıfrlyq kartasy sııaqty kásiporynnyń sıfrlyq kartasyn ázirleý kózdelgen. Bul karta arqyly kásiptik táýekelder boıynsha derbestendirilgen kásiporyndar derekqory jáne barlyq aspekti boıynsha eńbekti qorǵaý barometri jasalady.
Tujyrymdama óndiristik jaraqattanýdy, kásiptik aýrýlardy tómendetýge, quzyretterdi arttyrýǵa jáne eńbek jaǵdaılaryn jaqsartý boıynsha ekonomıkalyq yntalandyrýdy kúsheıtýge yqpal etedi. Bul rette eńbek qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý salasyndaǵy normatıvtik quqyqtyq bazany jetildirý boıynsha jumys turaqty negizde júrgiziledi. Máselen, zańnamaǵa birqatar tolyqtyrý engizý usynylady: memlekettik eńbek ınspektorlaryna qaýipti óndiristik nysandarda eńbek qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý salasynda aldyn ala eskertýsiz tekserýler júrgizý quqyǵyn berý; kásiptik táýekelderdi basqarý júıesin engizý arqyly kásiporyndardyń profılaktıkalyq baqylaýyn kúsheıtý; kásipodaq uıymdarynyń jumysyn jandandyrý arqyly eńbek zańnamasynyń saqtalýyna qoǵamdyq baqylaýdy kúsheıtý; eńbek zańnamasynyń, onyń ishinde eńbek qaýipsizdigi men eńbekti qorǵaý talaptaryn buzǵany úshin ákimshilik sanksııalardy qatańdatý. Bul máselelerdiń barlyǵy búgingi tańda Májiliste qaralyp jatyr.
– Eńbek kodeksine sáıkes, elimizdiń ekologııalyq aımaqtarynda eńbek etetin jumyskerler úshin kepildikter belgilengen. Biraq azamattar tarapynan ekologııalyq jeńildikterge baılanysty zańnamadaǵy normalardy jetildirý, ıaǵnı ekologııalyq tólemderdi kóterý týraly usynystar jıi aıtylady. Bul másele boıynsha ózgerister enýi múmkin be?
– «Aral óńirindegi ekologııalyq qasiret saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» zańnyń 13-babyna sáıkes, ekologııalyq qasiret aımaǵynda turyp jatqan halyqqa aımaqtardyń sanatyna qaraı koeffısıenttermen eńbekaqy tólenedi, qosymsha eńbek demalysy beriledi, sonymen birge jyl saıyn saýyqtyrýǵa arnap qoldanylyp júrgen tólemderdiń ústine bir aılyq tarıftik mólsherleme nemese qyzmettik aılyqaqy kóleminde materıaldyq kómek kórsetiledi.
Konstıtýsııalyq Keńestiń 2005 jyldyń 29 sáýirindegi №3 Qaýlysyna sáıkes zańnyń 13-babynda kózdelgen ótemder men jeńildikter azamattar dyń zardap shekken degen mártebesiniń bar-joǵyna qaramastan, ekologııalyq qasiret aımaǵynda turyp jatqan búkil halyq úshin áleýmettik qoldaý bolyp sanalady. Bul rette kóshi-qon zańnamasynyń talabyna sáıkes ishki kóship-qonýshylar, vahtalyq ádispen jumys atqaratyndardy eseptemegende, Qazaqstan aýmaǵyndaǵy turǵylyqty jeri men ýaqytsha turý orny boıynsha tirkelýge mindetti ekenin atap ótken jón. Demek zańnyń 13-babymen kózdelgen jeńildikter men ótemaqylardy alý úshin jumyskerlerge zańmen belgilengen ekologııalyq daǵdarys aýmaqtarynda turý jáne eńbek etý, sonyń ishinde vahtalyq ádispen jumys atqarý jetkilikti.
Azamattyq kodekstiń 16-babyna sáıkes «azamattyń turaqty eldi mekeni» jáne «azamattyń tirkelgen eldi mekeni» túsinikteri ajyratylady. Azamattyń turatyn eldi mekeni retinde ol únemi nemese basym jaǵdaıda turatyn mekendi ataıdy. Bul rette naqty bir eldi mekende turýdyń maqsaty jumys atqarý, bilim alý jáne t.b. maqsattar bolýy múmkin. Iаǵnı ekologııalyq daǵdarys aýmaqtarynda jumys isteıtin azamattar sonda turady dep tanylady.
Qosymsha eńbekaqyny esepteýdegi qajetti koeffısıentter men qosymsha aqyly eńbek demalysynyń uzaqtyǵy ekologııalyq daǵdarys aýmaǵynyń klassıfıkasııasyna qaraı belgilenedi. Sonymen qatar Aral óńirindegi ekologııalyq daǵdarys aýmaqtarynda turatyn, alaıda qyzmetin ózge eldi mekenderde atqaratyn azamattarǵa Zańnyń 13-babynda kózdelgen jeńildikter berilmeıtinin atap ótemiz. Sebebi jumys ýaqyty kezinde olarǵa jaǵymsyz ekologııalyq ortanyń áser etýi oryn almaıdy. Sáıkesinshe jumys berýshige de olarǵa Zańnyń 13-babymen kózdelgen jeńildikterdi berý mindeti týyndamaıdy. Joǵaryda aıtylǵandaı, búginde atalǵan zańǵa ózgerister engizý máselesi qarastyrylyp jatqan joq.
– Búginde eńbek naryǵynda kóptegen ózgeris bolyp jatyr. Mysaly, pandemııadan keıin onlaın túrde qashyqtan jumys isteıtin mamandardyń qatary artyp keledi. Biraq mundaı jumysty qolaı kóretin azamattardyń kóbinese eńbek quqyǵy qorǵalmaǵan. Osy sanattaǵy mamandardyń quqyǵyn qorǵaýdyń naqty tásilderi qarastyrylǵan ba?
– Eńbek kodeksinde barlyq sanattaǵy, sonyń ishinde qashyqtan jumys isteıtin azamattardyń quqyǵyn qorǵaý sharalary kózdelgen. Birinshiden, jumysty qashyqtan atqarýǵa kóshken jumyskerlermen mindetti túrde eńbek sharttaryna qosymsha kelisim jasalýǵa tıis. Bul shara keıin kóptegen daýly máseleniń aldyn alýǵa septigin tıgizedi.
Jalpy, qashyqtan atqarylatyn jumysty úılestirý Eńbek kodeksiniń 138-babymen retteledi. Atalǵan bapqa sáıkes, qashyqtan jumys isteý eńbek shartyn jasasý kezinde de, eńbek shartyna tıisti ózgerister men tolyqtyrýlar engizile otyryp, eńbek shartynyń qoldanylý merzimi ishinde de belgilenedi. Qashyqtan jumys isteý tártibi men merzimderi; eńbek mindetterin oryndaý úshin qajetti jabdyqpen, kórsetiletin baılanys qyzmetterimen jáne ózge de quraldarmen qamtamasyz etý; shyǵystardy óteý jumys berýshiniń aktisinde aıqyndalady.
Jumysker eńbek mindetterin oryndaý kezinde jumys berýshi, qabyldaýshy tarap qamtamasyz etken jabdyqty, aqparattandyrý týraly zańnamaǵa sáıkes aqparattandyrý nysandaryn, kórsetiletin baılanys qyzmetterin jáne ózge de quraldardy paıdalanýǵa mindetti. Al jumysker qyzmet kórsetý kezinde óz qural-jabdyǵyn paıdalanǵan, sondaı-aq kórsetiletin baılanys qyzmetterine aqy tólegen jaǵdaıda jumys berýshi ótemaqy tóleıdi. Munyń kólemi, tóleý tártibi men merzimi jumyskermen kelisý arqyly belgilenedi. Taraptardyń kelisýi boıynsha qashyqtan jumys isteıtin jumyskerge qabyldaýshy taraptan jumysty oryndaý kezindegi ózge de negizdelgen shyǵystar, onyń ishinde elektr energııasynyń quny da ótelýi múmkin.
Qashyqtan jumys isteıtin jumyskerler úshin jumys ýaqytynyń kúndelikti uzaqtyǵynyń shekteýleri saqtala otyryp, jumys ýaqytynyń tirkelgen esebi belgilenedi. Muny baqylaý erekshelikteri eńbek shartynda nemese jumys berýshiniń aktisinde aıqyndalady. Jumysker jumys ýaqytynyń sheginde jumys berýshimen baılanys úshin qoljetimdi rejiminde bolýǵa tıis. Qabyldaýshy tarap kodekstiń 77-babynyń 2-tarmaǵynda jáne 86-babynda kózdelgen jaǵdaılardy qospaǵanda, jumyskerdiń jumys ýaqytynan tys kezde qoljetimdi rejimde bolýyn talap etýge quqyly emes. Qashyqtan jumysty belgilengen jumys ýaqytynan tys oryndaý qajet bolǵan jaǵdaıda osy kodekstiń 108, 109 jáne 110-baptaryna sáıkes joǵarylatylǵan mólsherde aqy tólene otyryp, jazbasha kelisim jasalýy kerek.
Qashyqtan jumys isteý kezinde qabyldaýshy tarap jumystyń oryndalýyn naqty ýaqytpen tirkeı almasa, jumys ýaqyty eńbek shartynda, jumys berýshiniń aktisinde belgilengen jumys kóleminiń oryndalýy retinde belgilenedi. Eńbek sharty taraptarynyń kelisýi boıynsha qashyqtan jumys isteıtin jumyskerler úshin kodekstiń 74-babyna sáıkes ıkemdi jumys ýaqyty rejimi belgilenýi múmkin. Qashyqtan jumys istegen kezde jalaqy jumyskerdiń biliktiligine, oryndalatyn jumystyń kúrdeliligi men sapasyna qaraı eńbek shartynda jáne jumys berýshiniń aktisinde negizdelgen jumys kólemin oryndaǵan kezde tolyq mólsherde tólenedi.
– Jumysta birneshe aılap aqysyn ala almaǵan jáne basqa da quqyǵy buzylǵan jumyskerlerdiń shaǵymy jıi baıqalyp jatady. Ondaı azamattardyń máselesi qalaı sheshiledi? Munymen aınalysatyn eńbek ınspektorlarynyń jumysyna azamattardyń kóńili tola ma?
– Kásipkerlik kodekstiń 144-baby 3-tarmaǵy 4) tarmaqshasyna sáıkes baqylaý jáne qadaǵalaý sýbektilerin jospardan tys tekserýge quqyǵy buzylyp shaǵymdanǵan jeke jáne zańdy tulǵalardyń ótinishteri negiz bolady. Kodekstiń 17-babyna sáıkes Eńbek ınspeksııasy jónindegi jergilikti organ eńbek zańnamasynyń, onyń ishinde eńbek qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý jónindegi talaptardyń saqtalýyna memlekettik baqylaýdy júzege asyrady. Eger de jumys berýshi eńbek zańnamasynyń talaptary men mindetterin buzǵan jaǵdaıda jumysker jumys berýshi ornalasqan ákimshilik aýmaqtaǵy eńbek ınspeksııasy jónindegi jergilikti organǵa júgine alady. О́tinishtiń negizinde eńbek ınspeksııasy jónindegi jergilikti organ atalǵan jumys ornynda jospardan tys tekserý júrgizip, adamdardyń eńbek quqyqtary buzylǵan jaǵdaıda sharalar qabyldaıdy.
Osy oraıda 2023 jyly jergilikti eńbek ınspeksııasy organdarynyń kómegimen 1 017 kásiporynda 28 myńnan asa jumyskerdiń aldynda jalaqy boıynsha 6,6 mlrd teńge bereshek anyqtalǵanyn aıta ketken jón. Osy kásiporyndardyń basshylaryna oryndaýǵa mindetti 1 447 uıǵarym berildi jáne 200,5 mln teńgeden asa somaǵa aıyppul salyndy. Qabyldanǵan sharalardyń, onyń ishinde jalaqy boıynsha bereshekti óteýdiń qatań kesteleri men merzimderin belgileýdiń nátıjesinde 26,2 myńnan asa qyzmetkerdiń quqyǵy qorǵaldy. Olarǵa 5,8 mlrd teńge bereshegi tólendi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Orynbek О́TEMURAT
«Egemen Qazaqstan»