«Syr sulýy» degen ǵajap ándi eki qazaqtyń biri biledi desek, artyq aıtpaımyz, sirá! Onyń sózin qaısar aqyn Zeınolla Shúkirov, sazyn ataqty kompozıtor Shámshi Qaldaıaqov jazǵan. Ándi alǵash sahnada Qyzylordadaǵy M.Mámetova atyndaǵy qyzdar pedagogıkalyq ýchılıshesiniń stýdenti Zııash Aıdarova oryndapty. Sóıtip, eki talanttyń tandeminen týǵan tamasha týyndy áp-sátte elge taraldy. Keıin ony nebir dúldúl ánshiler shyrqady. Biraq biz bul joly án týraly emes, jyr eliniń brendine aınalǵan «Syr sulýy» atty jańa kúrish surpyn sóz etemiz.
Jalpy, kúrishtiń otany – Ońtústik Shyǵys Azııa elderi. Onda kez kelgen taǵam osy daqyldan jasalady. Sondyqtan ba, bul aımaqta kúrish nannyń ornyn basady dep aıtady. Kúrishtiń basty qasıeti, ǵalymdardyń aıtýynsha, qarny ash adamdy tez toıdyrady. Bir jaǵynan, kúrishten daıyndalatyn taǵamnyń túri de mol. Sonymen qatar ol adam aǵzasyn tazartyp, mı belsendiligin jaqsartady. Al bizdegi kúrishtiń otany – Syr eli. Bul elde kúrish ósirýde álemdik rekord jasaǵan eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri Ybyraı Jaqaev salǵan sara jol bar. Qazir munda dańqty kúrishshi atamyzdyń esimin ıelengen Qazaq kúrish ǵylymı-zertteý ınstıtýty jumys isteıdi. Búginge deıin osy mekeme mamandary biraz jańa suryp shyǵaryp, esimderi elge tanyldy. Al 2019 jyly shyqqan «Syr sulýynyń» ereksheligi – erte pisedi. Sýǵa únem. Aýdandastyrylǵan sort. Shyǵymy jaqsy. Atalǵan ınstıtýttyń Kúrish jáne aýyspaly egis daqyldary bóliminiń bas ǵylymı qyzmetkeri, aýylsharýashylyq ǵylymdarynyń doktory Qurmanbek Bákiruly jańa kúrish surpy qazirgi suranysqa saı ekenin aıtty.
«Osy surypty ekken sharýashylyqtar ár gektardan 70 sentnerge deıin ónim aldy. Bul erte pisetin kúrish sorty úshin óte jaqsy kórsetkish. Negizi, erte pisken sorttyń ónimi kóp bolmaıdy. Kerisinshe, kesh pisetin kúrishtiń ónimi mol. Bul – kúrish ósirýdegi zańdylyq. Biraq soǵan qaramastan, keıbir sharýashylyqtyń ár gektaryna joǵarydaǵydaı ónim alǵany kóńil qýantady. Bul suryptyń taǵamdyq qasıeti de joǵary. Biz biraz kúrish sortyn synaqtan ótkizdik. Munda eshqandaı tanystyq bolmasyn dep, ony jasyryn uıymdastyrdyq. Oǵan birneshe aspaz qatysyp, palaý pisirdi. Sonda taǵamdyq qasıeti, qunary jaǵynan «Syr sulýy» birinshi oryn aldy», dedi ǵalym.
Qazir «Syr sulýyna» degen suranys tutynýshylar tarapynan artyp otyr. Ásirese, kórshi Qyrǵyz elinen qyzyǵýshylyq joǵary. Degenmen, shyqqanyna nebári bes jyl bolǵan jańa suryp tolyq tanyldy deı almaımyz. Jalpy, jańany jatyrqaý adam tabıǵatyna tán dúnıe ǵoı. Oǵan keıbir sharýa ıeleri áli kúnge deıin kúdikpen qaraıdy. Muny da túsinesiz. О́ıtkeni olar ekken kúrishinen mol ónim alyp, eńbeginiń jemisin kórsem deıdi. Sondyqtan mol ónim beretin kúrish daqylyn ekkendi qolaı kóredi. Alaıda keıingi jyldary «Syr sulýyn» ósiretin sharýashylyq qatary kóbeıgen. Olardyń keıbireýi ony eksportqa shyǵaryp úlgerdi.
«Barlyq sharýashylyqtyń bir sortty ósirýi mindetti emes. Kem degende, sharýa ıeleri eki kúrish sortyn egý qajet. Birinshisi – erte pisetin, ekinshisi – orta pisetin. Kúrish egý jumysy mamyrda bastalady. Sýǵa bastyrylady. Dándi jınardyń aldynda sýyn tarta bastaıdy. Máselen, erte pisetin sort 100-105 kúnde balbyrap pisip shyǵady», dedi Qurmanbek Bákiruly.
Álemde kúrishtiń san túri bar. Olardyń qasıeti, ereksheligi birinen-biri ótedi. Syr boıynyń ǵalymdary shyǵarǵan «Syr sulýy» osy óńirdiń tabıǵatyna beıimdi. О́nimdiligi de, sapasy da joǵary. Qyzylorda oblysynda kúrish ósirýdiń erteden dástúri qalyptasqan. Aýyl halqynyń deni sonymen aınalysady. Búginge deıin 95-100 myń gektarǵa deıin kúrish daqyly egilse, keıingi jyldardaǵy sý tapshylyǵyna baılanysty onyń kólemi sál azaıǵan. О́ıtkeni kúrishtiń qoregi – sý. Qazir sýdy únemdeý úshin erte pisetin kúrish sortyn egýge kóbirek kóńil bólinip otyr.
Ǵalymnyń aıtýynsha, kúrishtiń eń kóp taraǵan eki sorty bar: birinshisi – japonıka, ekinshisi – ındıka. Japonıkalyq sort domalaq keledi. Eni men uzyndyǵynda aıyrmashylyq az. Al eni men uzyndyǵynyń arasy 3 eseden asqandar ındıka tobyna jatady. Bul túr Qıyr Shyǵys elderi men Úndistanda ósiriledi. О́zbekstanda da bar. Biraq bizde buǵan deıin bolmaǵan. Sondyqtan ınstıtýt ǵalymdary osy ındıka tobyna jatatyn «Aısara» atty jańa sort shyǵardy. Bul daqyl piskende shashylmaıdy. Orýǵa ıkemdi. Sondaı-aq álemdik standarttarǵa da sáıkes keledi. Úndistan, Ońtústik Koreıa jáne Qytaıdyń tropıkalyq kúrish sorttary negizinde jasalǵan «Aısara» ártúrli aýrýlarǵa da tózimdi. Onyń ústine eksporttaýǵa da yńǵaıly. Mundaı taza kúrish álemde úlken suranysqa da ıe eken.
«Bul sort 105 kúnniń aınalasynda pisedi. Biraq onyń sharýashylyqtaǵy ónimin qazir aıtý qıyn. Uzyn dándi kúrishtiń baǵasy bir jarym nemese eki ese qymbat bolady. Sondyqtan ol ónimimen emes sapasymen, baǵasymen ozady. «Aısara» sortyn endi kóbeıtip jatyrmyz», dedi Qurmanbek aǵamyz.
Osy jańa suryptardy shyǵarýǵa úles qosqan Y.Jaqaev atyndaǵy Qazaq kúrish ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń Áset Toqtamysov, Aleksandr Padolskıh, Sáýle Baıbosynova, Qurmanbek Bákiruly sekildi bir top seleksıoner ǵalymdardyń eńbegin erekshe qurmetpen aıtamyz.