Prezıdent reformalary: syn-qaterlerdi eńserý kezeńi

Saıası vektordy túbegeıli ózgertken  Joldaý

Memleket basshysy el tizginin qolyna alǵan sátten beri júzege asyryp kele jatqan saıası reformalar – memlekettik qurylystyń jańa tarıhı kezeńi týraly Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanov baıan­dap berdi. Palata spıkeri osydan týra úsh jyl buryn, dál osy zalda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev halyqqa tarıhı Joldaýyn jarııalaǵanyn atap ótip, ol ýaqyt álem úshin de, elimiz úshin de almaǵaıyp ta kúrdeli synaqtardyń kezeńi bolǵanyn eske saldy.

– Pandemııa indeti dúrbe­leń týǵyzdy. Jahandyq jáne aımaqtyq qaqtyǵys­tar, sanksııalyq soǵystar beleń aldy. Bizdiń elge de ońaı tıgen joq. Naýqanshyldyqtan, jasandylyqtan qajyǵan qoǵamnyń ózi ekiudaı kóńil kúıde boldy. Tipti memlekettiń táýelsizdigi men tutastyǵyna qater tóngen sátterdi bastan ótkerdik. Aldymyzda kúrdeli jol, kúrmeýli tańdaý turdy. Sonyń bárine qaramaı, syn saǵatta Prezıdentimiz elmen birge bolyp, qıyndyqtardy abyroımen eńserdik. Memleket basshysynyń úsh jyl burynǵy «Jańa Qazaqstan: jańarý men jańǵyrý joly» atty halyq­qa Joldaýy syn-qaterlerge berilgen kesimdi ári naqty jaýap boldy, – degen E.Qoshanov bul Joldaý eldiń eńse­sin kóterip, rýhyn oıatyp, ultymyzdy uıystyrǵanyn atap ótti.

Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»

Palata spıkeri shyn mánin­de, Jańa, Ádiletti Qazaqstan qol jetpes arman emes eke­nin aıtty. Bul hal­qy­myz­dyń talap-tile­ginen, qoǵamnyń sura­ny­synan týyndaǵan qajettilik, ómirdiń shyndyǵy ekenin jetkizgen E.Qoshanov reformalar zańdy ózgertý ǵana emes, tutas memleket pen qoǵamnyń bol­mys-bitimin jańartý, jańǵyrtý ekenine aıryqsha toqtaldy.

– Álemde jetistikke jetýdiń ámbebap modeli joq. Jalpyǵa ortaq prınsıpter ǵana bar. Bul – ádildik, erkindik jáne damý. Prezıdent qolǵa alǵan reformalardyń da túpki máni – osy. Biz qazir múlde jańa, ózgerister dáýirinde ómir súrip jatyrmyz. Sol tarıhı úderisterdiń kýágeri ári qatysýshysy bola tura onyń mańyzyn árdaıym tereń sezine bermeımiz. Ony úırenshikti, kúndelikti jaǵdaı sııaqty kóremiz. Al shyn máninde, kez kelgen tarıhı, taǵ­dyrly oqıǵalarǵa óz ýaqytynda, la­ıyqty baǵa berilýi kerek. Sondyqtan Memleket basshysynyń Joldaýyn elimizdiń búgini men bolashaǵyna tıgizer yqpaly turǵysynan durys ári jan-jaqty zerdelep, saralaý asa mańyzdy. Ol azamattarymyzdyń da eldegi reformalardy jete túsinip, qabyldaýyna septigin tıgizedi. Búgingi plenarlyq otyrys osy maqsatqa arnalyp otyr, – dedi Erlan Jaqanuly.

 

Sýperprezıdenttik basqarý kelmeske ketti

Májilis tóraǵasy óz sózinde Qasym-Jomart Kemeluly sol kezdegi qalyptasqan jaǵdaı men el taǵdyryna qatysty oı-paıymdaryn búkpesiz, egjeı-tegjeıli jetkizgenin aıtty.

– Memleket basshysynyń sol tarıhı Joldaýynda aıtylǵan ár sózi bárimizdiń jadymyzda. Prezıdent pen qoǵamnyń arasynda buryn-sońdy bolmaǵan ashyq, rııasyz dıalog halyqtyń bılikke degen úmitin oıatty, senimin nyǵaıtty. «Halyqpen birge» qaǵıdasy Prezıdent saıasatynyń negizgi ózegine aınaldy. Reformalardyń qoǵamnyń qoldaýyna ıe bolýynyń basty kepili de – osy. El tarıhynda tuńǵysh ret Konstıtýsııanyń úshten birine demokratııalyq prınsıpterge saı túbegeıli ózgerister endi. Úsh jyldyń ishinde bılik tarmaqtarynyń bári tolyqtaı jańaryp-jańǵyrdy. Konstıtýsııalyq referendým, Pre­zıdent jáne Parlament saılaýy ótti. Jalpy, bul ózgerister prezıdenttik ıns­tıtýttan bastaldy. Sýperprezıdenttik basqarý júıesi shekteldi. Prezıdent endi eshqandaı partııaǵa múshe bolmaıdy. Jaqyn týystarynyń joǵary laýazymdy qyzmet atqarýyna ty­ıym salyndy. Memleket basshysynyń jeke bastamasymen Konstıtýsııaǵa bir rettik, jeti jyldyq merzim qaǵıdasy engizildi. Bul bolashaqta bıliktiń bir qolǵa shoǵyrlanýyna jol bermeıtin zańdy tetik boldy. Aıta ketý kerek, mundaı tájirıbe álemniń sanaýly memleketterinde ǵana bar. Osynyń bári el múddesi, memleket bolashaǵy úshin jasalǵan batyl da tabandy qadamdar ekeni sózsiz, – dedi E.Qoshanov.

 

Aýyl ákimderi saılanbaly júıege kóshti

Sonymen qatar ol túrli deńgeıdegi ókildi organdardyń quramy qaıta jasaqtalǵanyna da toqtalyp, aýdan, aýyl ákimderi saılanbaly júıege kóshkenin atap ótti. Sondaı-aq eldegi saıası uıymdardyń, azamattardyń belsendiligi arta túsip, bul qoǵamdy jumyldyryp qana qoımaı, eseıte túskenin tilge tıek etti. Kóz aldymyzda halyqtyń oı-sanasy ózgerip, qundylyqtary jańardy.

– «Elý jylda el – jańa, júz jylda – qazan» deıdi dana halqymyz. Basqasha aıtsaq, ondaǵan jyldar boıy nátıjesin berip kelgen júıe óz jumysyn toqtatady degen sóz. Otyz jyl boıy Qazaqstanda sýperprezıdenttik basqarý formasy qoldanyldy. Alaıda ýaqyt óte kele, uzaq jyldar boıy jumys istegen model úlken saıası daǵdarysqa alyp keldi. Buǵan negizinen memleketimizge bir ǵana adam ústemdik etip, eldiń bar baılyǵyn sanaýly adam ıelenýi sebep boldy. Bul jaıt qoǵamnyń ashý-yzasyn týǵyzdy jáne eldiń damýyn tejedi. Sondyqtan úsh jyl buryn saıası júıeni jańǵyrtý úderisin bastaýdyń mańyzy zor edi. Búkil bıliktiń bir qolda shoǵyrlanýyna múmkindik beretin júıeden bas tartý qajet boldy, – degen E.Qoshanov muny da Memleket basshysynyń batyl sheshimine balady.

Iаǵnı palata spıkeriniń aıtýynsha, álemde bolyp jatqan jaǵdaılardyń kóp­tegen elde joǵarǵy bılikti basqa saıası ınstıtýttarǵa berý jáne tabystaý áli kúnge deıin túrli daý men pikirtalasqa ulasatynyn kórsetip otyr.

– Bizdiń elimizde Prezıdent, keri­sin­she, óziniń jeke bastamasy boıynsha ókilettikterdiń bir bóligin qaıta bólip, bir rettik jeti jyldyq merzimdi engizdi. Osylaısha, sýperprezıdenttik basqarý modeliniń dáýiri aıaqtaldy. Iаǵnı elimizde burynǵy saıası qurylym men eldi basqarýdyń qoldanysta bolǵan prın­sıpteri túbegeıli ózgerdi. Bılik tar­maqtary arasynda ońtaıly tepe-teńdik saqtalatyn, memlekettik-saıası qury­lym­nyń múlde jańa modeli qalyptasty. Endi Prezıdenttiń janynda jańartylǵan, qajetti ókilettikteri bar jáne qoǵamnyń senimine ıe bolǵan Parlament, Úkimet, Konstıtýsııalyq Sot jáne saıası partııalar paıda boldy. Ár is-áreketten zań men tártipke degen qurmet kórinip turatyn áleýmettik memlekettiń aıshyqty beınesi aıqyndalyp keledi. Osy sátten bastap Ádiletti Qazaqstan jaı ǵana uran emes, naqty múmkindikke aınaldy. Bul jaǵdaıda zań shyǵarýshy organnyń ókilettikteri edáýir kúsheıip, fýnksııalary keńeıe tústi, – dep atap ótti Májilis tóraǵasy.

 

Parlamenttiń qaǵıdatshyl ustanymy nyǵaıdy

Osylaısha, palata spıkeri jańa Par­lamentke prınsıpshil, jańa kózqaras usta­natyn, zaman talabyna saı zań shyǵa­rý­shylar qajet bolǵanyn jasyrmady. Al reformalardy iske asyrýdyń bastapqy qadamy saılaý zańnamasyn yryqtandyrýdan bastalǵanyn aıtty.

– Ol partııalar men qoǵamdyq birles­tikterden bastap barsha qarapaıym azamattarǵa deıin kúshti serpin berdi. Elimizdiń saıası ómirine barlyq adamnyń aralasýyna naqty ári teń múmkindikter paıda boldy. Bizdiń qoǵam úshin mańyzdy jańalyq – partııalyq tizimder men bir mandatty okrýgter boıynsha aralas saılaý júıesin engizý boldy, – dedi E.Qoshanov.

Ol osy arqyly qoǵam eńsesin kóterip, bolashaqqa degen senimmen belsendi túrde jańa kóshbasshylar izdeı bastaǵanyn jetkizdi.

– Máselen, tek elordanyń ózinde bir mandatty okrýgter boıynsha bir orynǵa alpysqa deıin adam úmitker boldy. Báse­keli jáne ádil saılaý qorytyndysy boıyn­sha elimizdiń túbegeıli jańa ókildi organy quryldy. Májiliske ótken alty partııa tájirıbesine qaramastan, mandattarǵa ǵana emes, palatada basshylyq laýazymdarǵa ornalasý quqyǵyna ıe boldy. Bul – óz saılaýaldy tuǵyrnamalary men mindettemelerin iske asyrý úshin úlken múmkindik. Sonymen qatar bir mandatty okrýgterde qatań básekelestikten ótken jańa depýtattar qatarǵa qosyldy. Depýtattyq korpýs túbegeıli jańardy. Zań shyǵarý isine partııalar men syndarly oppozısııalyq top ókilderi keldi. Buǵan deıin Májilis tek partııalyq tizim bo­ıynsha qalyptasyp, onyń basym bóligin júıeli túrde burynǵy shaqyrylymnyń depýtattary quraıtyn. Olardyń deni memlekettik qyzmettegi nemese mem­­le­ket­tik qyzmettiń aınalasyndaǵy adamdar bolatyn. Jańa Májiliste depýtattyq korpýstyń 70%-y jańardy, – deı kele Erlan Jaqanuly depýtattardyń bári ártúrli saladan kelgen jańa tulǵalar ekenin atap ótti.

Zań shyǵarýshy organnyń jańarýy Memleket basshysynyń «Kúshti Pre­zıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasyn is júzinde tolyqtyryp otyrǵanyn aıtqan palata spıkeri parlamenttik baqylaý uǵymynyń mán-mańyzy arta túskenine toqtaldy. Endi depýtattar halyqtyń erkin bildirip qana qoımaı, atqarýshy bılik saıasatynyń halyq múddesine tolyq sáıkes kelýin qadaǵalamaq.

– Bul – bılik tarmaqtary arasyndaǵy klassıkalyq tepe-teńdik júıesiniń aıqyn kórinisi. Qazir saılaýda jeńiske jetken partııa Premer-mınıstrdiń kandıdatýrasyn usynady. Prezıdenttiń bul sheshimi Májilistiń ókilettigin aıtarlyqtaı kúsheıtti. Parlamentte zań shyǵarý úderisiniń sıpaty túbegeıli ózgerdi. Bir ǵana mysal. Buryn zań jobalarynyń kóbi Úkimetten túsetin. Qazir depýtattar bastamashy bolǵan zańdardyń sany artyp keledi. Eń bastysy, olar – azamattardyń dál qazirgi suranysyna, talap-tilegine jaýap beretin zańdar. Qoǵamdy alań­dat­qan barlyq ózekti másele Májilis qabyrǵasynda ashyq talqylanyp, she­shimin taba bastady. Kóptegen kúrdeli túıtkil boıynsha mańyzdy zańnamalyq sheshimder ázirlendi. Olardyń bári qandaı qyzý pikirtalastardan keıin qabyl­danyp jatqanyn kórip otyrsyzdar. Qumar oıynǵa táýeldilik, esirtki men veıp, turmystaǵy zorlyq-zombylyqpen kúres jáne halyqtyń qaryz júktemesin jeńildetý boıynsha asa mańyzdy zańdar qabyldandy. Bul qoǵamnyń qoldaýyna ıe boldy. Zııandy ári qaýipti óndiriste jumys isteıtin myńdaǵan jumysshynyń talap-tilegi oryndalyp, zańnamamen retteldi, – dedi Májilis tóraǵasy.

 

Barlyq zańǵa arqaý – «ádilettilik ıdeıasy»

Baıandamada Erlan Jaqanuly keıingi jyldary qabyldanǵan barlyq zańǵa Prezıdenttiń «ádilettilik ıdeıasy» arqaý bolǵanyn atap ótti. Jerdiń astyndaǵy jáne ústindegi qazyna-baılyq halyqtyń menshigi degen normany Konstıtýsııaǵa shegelep jaza alǵanymyzdy jetkizdi.

– Qazir bul prınsıp «Ulttyq qor – balalarǵa» zańy arqyly júzege asyrylyp jatyr. Buǵan qosa jańadan ashyl­ǵan iri ken oryndarynyń 50 paıyz­dan kóbi memleketke tıesili bolady. Jer máselesi de – depýtattardyń únemi nazarynda. Tikeleı Prezıdenttiń pár­meni­men, jurtshylyqtyń atsalysýy­men zańsyz alynǵan aktıvterdi qaıtarý týraly zań qabyldandy. Sonyń ná­tı­jesinde, 2 trln teńgege jýyq aktıv elge qaıtaryldy. Osynyń bári – Pre­zıdent reformalarynyń jemisi. Tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirýge baǵyt­tal­ǵan batyl qadamdar, – dep atap ótti E.Qoshanov.

Májilis tóraǵasy depýtattyq korpýs qatyspaǵan birde-bir qoǵam salasy qalmaǵanyn da jetkizdi. Aıtýynsha, birlesken kúsh-jiger arqyly depýtattar Memleket basshysy kótergen kóptegen áleýmettik mańyzdy máseleni sheshýge qol jetkizip jatyr.

– Aıtalyq, muǵalimderdiń, dáriger­ler­diń jalaqysy, stýdentterdiń stıpendııasy ósip jatyr. Daryndy balalarǵa, halyqaralyq olımpıadalar men ǵylymı konkýrstarǵa qatysýshylarǵa tólemder zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etilgen. El tarıhynda alǵash ret jalpy densaýlyq saqtaý shyǵyndary ishki jalpy ónimniń 4 paıyzyna jetti. Dárigerlerdi aýylda jumys isteýge yntalandyrý júrip jatyr. Olar 9 mln teńge kóleminde kóterme járdemaqy alady. Onkoskrınıngterdi tegin medısınalyq kómekke qosý úlken jetistik boldy, ol 3,5 mln adamdy qam­tıdy. Bul tizimdi jalǵastyra berýge bolady, – dedi Erlan Jaqanuly.

 

Syndarly talqylaý mádenıeti qalyptasty

Baıandamashy Prezıdent refor­ma­la­rynyń taǵy bir jeńisi – halyqty mazalaıtyn máseleler kóshede emes, Parlament qa­byr­ǵasynda talqylana bastaǵanyn da aıryqsha atap ótip, mazmundy, kons­trýktıvti talqylaý mádenıetin qalyp­tas­tyryp jatqandaryn jetkizdi. Tipti Qańtar oqıǵasy boıynsha eki ret arnaıy parlamenttik tyńdaý ótkizildi.

– Ashyq talqylaý barysynda tergeý amaldarynyń málimetteri búkpesiz jarııalandy. Oǵan Bas prokýratýra, quqyq qorǵaý organdary, quqyq qorǵaýshylar jáne sol kúnderi aýyr shyǵynǵa ushyraǵan kásipkerler shaqyryldy. Eldiń kókeıindegi kóptegen saýalǵa jaýap berildi. Sondaı-aq Májilis janynan qurylǵan Qoǵamdyq palatanyń jumysyn da erekshe atap óter edim. Qazir Qoǵamdyq palata úılestirýshi alańǵa, negizgi zańnamalyq bastamalardy táýelsiz, kásibı saraptaý ortalyǵyna aınaldy. Osylaısha, biz qoǵammen dıalogtiń jańa formatyna kóshtik. Bul da Memleket basshysynyń Ádiletti Qazaqstan qurý ıdeıasymen tolyq úndesip jatyr, – degen E.Qoshanov jańartylǵan Parlamentpen qatar basqa da mańyzdy memlekettik ınstıtýttarǵa toqtaldy.

Máselen, Konstıtýsııalyq sottyń qu­rylýy sot tóreligi men azamattar quqyq­taryn qorǵaýda jańasha qýatty quralǵa aınaldy. Bul – quqyqtyq memleketti ny­ǵaıtý men ádilettilikti qamtamasyz etý jo­lyndaǵy mańyzdy qadam bolǵanyn jet­kizdi.

– Atalǵan ınstıtýt jańa quqyqtyq arhıtektýrada mańyzdy oryn alady. Konstıtýsııalyq sotqa júginetinderdiń deni, árıne, qarapaıym halyq, olardan 9 myńnan asa ótinish túsken. Azamattar bul ınstıtýtty «álsizderdiń qorǵany jáne shyndyqtyń jarshysy» dep qabyldaıdy. Búgingi tańda Konstıtýsııalyq sot quqyqtyq daý­lar­dyń tóreshisi retinde ǵana emes, sonymen qatar Memleket basshysynyń reformalaryn demokratııalyq baqylaý men qorǵaýdyń mańyzdy elementi bolyp otyr, – dedi ol.

Palata tóraǵasy adam quqyqtary, múgedektigi bar adamdar men kásipker­ler­di qorǵaý jónindegi ýákilder týraly da sóz qozǵady. Onyń aıtýynsha, Parıj qaǵıdattaryna sáıkes jumys isteıtin damyǵan Eýropa elderinde adam quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýtyna konstıtýsııalyq mártebe berildi. Sonymen qatar Memleket basshysynyń atynan azamattardyń quqyqtary men múddelerin qorǵaý isine múgedektigi bar adamdar men kásipkerlerdi qorǵaý jónindegi ýákilder qosyldy.

 

Ombýdsmen ınstıtýty jańa deńgeıge kóterildi

– Balalar ombýdsmeniniń jumysy birshama jańartyldy. Ýaqyttyń ózi kórsetkendeı, Prezıdenttiń ombýdsmen ınstıtýtyn tikeleı qoldaýy halyqty quqyqtyq turǵydan qorǵaýdy sapaly jańa deńgeıge kóterdi. Prezıdent jarııa etken zań men tártip ústemdigi ádiletti memlekettiń ajyramas bóligi re­tinde qoǵamda syndarly ahýal qalyp­tas­tyrýda. Al zań men tártip ıdeologııasy adamdardyń sanasyna bekem ornyǵyp, qazaqstandyqtardyń ómir saltyna aı­na­lyp keledi, – dep atap ótti Erlan Jaqanuly.

Májilis tóraǵasy jergilikti atqarýshy bılik júıesinde de aýqymdy ózgerister jasalǵanyna toqtaldy. Uzaq jyldar boıy qoǵam tarapynan kóterilip kelgen azamattardyń da memleketti bas­qarý isine tikeleı aralasýyna qatysty máselege Konstıtýsııalyq reforma núkte qoıǵanyn jetkizdi. Iаǵnı egemendik tarıhynda tuńǵysh ret elimizde aýdan men aýyl ákimderiniń tikeleı saılaýy ótti.

– Bul qadam memlekettik apparattyń jumysyna jan bitirdi. Qarapaıym azamattar úshin saılanbaly qyzmetterge jol ashyldy. Munyń ózi jergilikti jerdegi saıa­sı ómirdi jandandyryp, azamattardyń sheshim qabyldaý isine belsene aralasýyna keń múmkindik berdi. Qazirgi ýaqytta turǵyndardyń saılanǵan ákimderge degen senimi anaǵurlym artty. Jergilikti bılik pen qoǵam máselelerdi birlesip sheshýge qol jetkizdi. Búgingi tańda elektoraldyq naýqandar elimizdiń túkpir-túkpirinde únemi júıeli túrde ótkizilip jatyr. Saılaý qalypty, úırenshikti jaǵdaıǵa aınaldy. Eń bastysy, ártúrli salanyń ókilderi ákim bolyp saılanyp jatyr. Olardyń bári – múlde jańa tulǵalar, Jańa Qazaqstannyń jańa basqarýshy elıtasy. Endigi kezekte saılanǵan ákimderdiń quzyreti men ókilettigin, qarjylyq múmkindikterin keńeıtý kerek. Aldymyzda olardy zańmen, bıýdjetpen jumys isteýge beıimdeý, oqytý mindeti tur, – degen E.Qoshanov qazir «Amanat» partııasy Úkimetpen birge osy máselelermen aınalysyp jatqanyn aıtty.

 

Reformalar halyqaralyq bedelimizdi arttyrdy

Palata tóraǵasy júrgizilip jatqan reformalar elimizdi halyqaralyq qaty­nas­tar júıesinde de jańa deńgeıge shyǵarǵanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, bilikti de tájirıbeli dıplomat sanalatyn Memleket basshysynyń basqarýyndaǵy Qazaqstan jahandyq saıası prosesterdiń mańyzdy qatysýshysy bolyp otyr.

– Elimiz birden birneshe bedeldi halyqaralyq uıymda laıyqty tóraǵalyq etip, ózin álemdik dıalog ortalyǵy retinde kórsetti. Halyqaralyq sarapshylar Qazaqstandy «óńirdegi adal kelissóz júrgizýshi» dep ataı bastady. Qazaqstannyń úlken jetistigi – BUU Bas Assambleıasynyń Almaty qalasyn Ortalyq Azııa men Aýǵanstan úshin Ornyqty Damý Maqsattary bo­ıynsha Birikken Ulttar Uıymynyń óńirlik ortalyǵy retinde bekitýi. Bul halyqaralyq arenadaǵy jaýapty áre­ketimen jáne ýaqyt talabyna syndarly kózqarasymen erekshelenetin elimizdiń orta derjava retindegi rólin bekemdeı túsedi. Eýropadaǵy asa bedeldi nemis ǵylymı-taldaý ortalyǵy – «Ǵylym jáne saıasat qory» (SWP) elimizdi orta derjavalar tizimine engizip, Qazaqstandy óńirdegi negizgi oıynshy dep kórsetkenin atap ótken jón. Munyń bári – Memleket basshysynyń halyqaralyq arenadaǵy maqsatty kúsh-jigeriniń mańyzdy nátıjesi. Endi bizdiń aldymyzda óz ulttyq múddesi bar, jetilgen memleket retindegi mıssııamyzdy, órkenıettik kodymyzdy, mádenıetimiz ben tarıhymyzdyń mańyzyn álemdik qoǵamdastyqqa jetkizý mindeti tur. Prezıdent jýyrda ótken Ulttyq quryltaı otyrysynda aldymyzǵa dál osyndaı mindet qoıdy, – dedi palata tóraǵasy.

 

Ulttyq quryltaı – alýan pikir alańy

Erlan Jaqanuly az ǵana ýaqytta alýan pikir alańyna aınalyp úlgergen Ulttyq quryltaıǵa qatysty da pikir bildirip, bul jıynnyń halyq erekshe yqylaspen kútetin jaǵdaıǵa jetkenin atap ótti.

– Búginde Ulttyq quryltaı jaı ǵana forým emes, yqpaldy qoǵamdyq-saıası ınstıtýtqa aınaldy. Ol – alýan pikir alańy, el taǵdyryna beıjaı qaramaıtyn azamattardyń bas qosatyn ortasy. Bas­tap­qyda munda mádenı-gýmanıtarlyq másele­ler kóptep talqylanatyn. Al qazir saıası, ekonomıkalyq damý men ınfra­qurylymdyq ózgeristerden bastap, eldi tolǵandyryp otyrǵan barlyq jaıtqa erekshe mán berilip jatyr. Ulttyq quryltaıdyń ár otyrysynda Memleket basshysy el damýynyń mańyzdy kezeńderin qorytyndylap, aldaǵy mindetterdi aıqyndaýdy ıgi dástúrge aınaldyrdy. Prezıdenttiń kóteretin máseleleri – tek memlekettik deńgeıdegi strategııalyq josparlar ǵana emes, ár azamattyń, ár otbasynyń ómirine tikeleı áser etetin naqty sharalar. Sondyqtan da halyq bul jıyn­­dy erekshe yqylaspen kútetini beker emes. Osy joly da Prezıdent asa mańyzdy, ótkir máselelerge toqtalyp, maqsat-mindetterdi aıqyndap berdi. Máselen, Astana – Arqalyq – Torǵaı – Yrǵyz kúre jolyn salýdy tapsyrdy. Oǵan qosa Arqalyqtaǵy áýejaı qalpyna keltirilip, jańa aerovokzaldyń qurylysy bastalady, – degen Májilis spıkeri jurtshylyq bul jańalyqtardy erekshe yqylaspen qabyldap jatqanyn aıtyp ótti.

Aıtýynsha, osy otyrystyń aldynda ǵana depýtat Berik Beısenǵalıev kelip jolyǵyp, ózine Torǵaı, Arqalyq óńiriniń myńdaǵan turǵyny habarlasyp, Memleket basshysyna rızashylyǵyn jetkizýdi suraǵanyn aıtty.

E.Jaqanov quryltaıda sıfrlandyrý men jasandy ıntellekt, kólik tranzıti, atom energetıkasy, agroónerkásiptik sektorǵa basa mán berilgenine de nazar aýdardy.

– Eń bastysy, Memleket basshysy adam kapıtaly ornyqty damýdyń negizgi faktory bolyp qala beretinin qadap aıtty. Sonyń ishinde bizge júktelgen sharýalar da az emes. Olardyń qatarynda salyq reformasy, destrýktıvti dinı aǵymdarmen kúres, sondaı-aq depýtat­tar­dyń bastamasymen ázirlengen shekaralyq aımaqtardy damytý týraly zań jobasy bar. Bul baǵyttar eldiń damýy men qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin sheshýshi ról atqarady. Bir sózben aıtqanda, quryltaıda Memleket basshysy jalpyulttyq is-qımyl josparyn aıqyndady. Bul – uly murattarǵa bastaıtyn, halyqqa senim men rýh beretin buljymas baǵdar, – dedi Palata tóraǵasy.

Baıandamasyn qorytyndylaı kele, Erlan Jaqanuly múlde jańa, sát saıyn qubylyp, ózgerip jatqan tarıhı dáýirde ómir súrip otyrǵanymyzǵa toqtaldy.

– Tarıhta ekinshi múmkindik degen bolmaıdy. Halyq, ult retinde sony túsinýimiz kerek. О́tkennen sabaq alyp, saraptap, bolashaqqa senimmen qadam basý – naǵyz jasampazdyqtyń belgisi. Jarqyn bolashaq degenimiz – taǵdyrdyń jaı ǵana syıy emes. Bizdiń adal eńbegimizdiń, tókken terimizdiń óteýi bolatynyn jadymyzdan shyǵarmaıyq. Bul jolda ult bolyp, jurt bolyp jumylyp, birge jumys isteýimiz kerek, – dedi E.Qoshanov.

 

Saıası damýdaǵy batyl qadamdar

Májilis tóraǵasynyń baıandamasyna birqatar depýtat pen shaqyrylǵan qonaqtar ún qosty. Alǵash bolyp sóz alǵan Ulttyq ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti Asqar Jumadildaev elimizde ǵylym salasyna aıryqsha kóńil bólinip, mańyzdy bastamalar men reformalar iske asyrylyp jatqanyn aıtty.

– Qasym-Jomart Kemelulynyń eki erligin aıtqym keledi. Birinshiden, 2022 jyly úlken syn keldi. Qazaq memleketiniń shańyraǵy shaıqaldy, biraq qulaǵan joq. Almaty órtke orandy... Toqaev sertinen taımady. Týdy qulatpady, berik ustady. Bul – Qasym-Jomart Toqaevtyń birinshi erligi. Ekinshiden, Ulttyq ǵylym akademııasy 1946 jyly qurylǵan, ıaǵnı keńes odaǵynyń qıyn kezeńinde irgesi qalandy. Akademııanyń tuńǵysh prezıdenti Qanysh Sátbaev orasan jumys atqarǵan. Sol kezde ashylǵan ken oryndary búgingi qazaq qazynasyna 90 paıyzyn berip tur. Atalǵan kezeńde salynǵan elektr stansalary áli kúnge deıin jumys istep tur. Bul óz kezeginde ǵylym men bilimniń ne ekenin adamzatqa kórsetip otyr. Osy turǵydan alyp qarasaq, Qasym-Jomart Toqaev qulaǵan akademııany qaıta tur­ǵyzdy. Akademııa kezinde «memleket ishindegi memleket» bolǵan. Endi ǵylym akademııasynyń burynǵy áleýetin qalpyna keltirý kerek. Iаǵnı akademııa jumysynyń jańa prınsıpin ornatýymyz kerek. Ol úshin qarjylandyrý men ǵylymı ınstıtýttar qurý máselesin tolyqqandy sheshý mańyzdy, – dedi A.Jumadildaev.

Úsh jyl buryn elimizdi sharpyp ótken Qasiretti qańtardan keıin naqty ári batyl qolǵa alynǵan taǵy bir ózgeristiń biri – saılaý júıesi. Bul – táýelsiz kandıdattardyń Parlamentke ótýine múmkindik berdi. Osylaısha, Májiliste majorı­tarlyq mandatpen kelgen de­pýtat­tardyń bir shoǵyry paıda boldy.

– Men – 25 jyldyq oppozısııalyq qoǵamdyq qyzmetten keıin memlekettik bıliktiń bir ókiletti butaǵyna saılaý arqyly kelgen adammyn. Bul aradaǵy negizgi tirek tirkes – saılaý arqyly. Budan 20 jyl buryn joıylǵan bir mandatty majorıtarlyq saılaý jáne saılaný múmkindigi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bastamashylyq etken reformanyń arqasynda qaıtadan qalpyna kelgeni daýsyz. Biz bul saılaý júıesiniń múmkindigin damyta túsýimiz kerek, – dedi depýtat Ermurat Bapı.

Osy oraıda ol Ádiletti Qazaqstan qurý jolyndaǵy mańyzdy qadamdardy atap ótti.

– Prezıdenttiń Ádiletti Qazaq­standy qalyptastyrý maqsatynda jylystatylǵan aktıvterdi elge qaıtarý bastamasyn birinshi kezekte aıtý kerek. Bul Memleket basshysynyń óz saılaýshylaryna, ıaǵnı Qazaqstan halqyna bergen prezıdenttik ýádesi ǵana emes, eń bastysy, perzenttik paryzy dep túsiný kerek. «Eski júıede» esesi ketken halyqtyń qazynasyn toltyrýdyń qamymen keıingi eki jyldyń ishinde 2 trln teńgege jýyq aktıv qaıtty degen aqparat bar. Basqasyn qaıdam, sol 2 trln-nyń teń jartysyn eki olıgarh qana qaıtarǵan eken. Al Prezıdenttiń tilimen aıtqanda, «el qazynasynyń jartysyn ıelenip alǵan olıgarhattan qaıtarylýǵa tıis aktıvter qaıda? Elde baıaý bolsa da, qadaý-qadaý júzege asyp jatqan reformalar týrasynda aıtqanda, Prezıdenttiń tikeleı ókimimen qurylǵan Ulttyq quryltaıdy da aýyzǵa almaýǵa bolmaıdy. El damýynyń bolashaq strategııalyq pers­pektıvasyn anyqtaýǵa septigin tıgizetin bul qurylym qoǵam men memlekettik bılik arasyndaǵy dıalogtik alańǵa aınalǵanyn jýyqta ǵana ótken Býrabaı quryltaıy taǵy da dáleldedi. Jergilikti ákimderdiń saılanyp qoıý jónindegi Prezıdenttiń taǵy bir reformalyq bastamasyn tilge tıek etkim keledi. Iá, bul memlekettik basqarý vertıkalyn demokratııalandyrýǵa bastaıtyn batyl qadam bolǵany daýsyz, – dep sózin túıindedi E.Bapı.

Májilis depýtaty Qazybek Isanyń aıtýynsha, elimizde úsh jyl­­dyń ishinde irgeli ózgerister jasaldy. Jalpy­ha­lyqtyq referendým arqyly Ata zańǵa túzetýler engizildi. Par­­lamenttiń yqpaly artyp, esep beretin Úki­metke jaýapkershilik júk­teldi. Kons­­tı­tý­sııa­lyq sot quryldy. Jańarǵan aýyl ákimderiniń 72 paıyzynyń úshten biri – buryn memlekettik qyzmette bolmaǵan jańa adamdar. Demek jańa lep keldi.

– Aýdandar men oblystyq mańyzdy qalalardyń 45 ákimi saılandy. Al bıyldan bastap barlyq aýdan ákimderin halyq tikeleı saılaıdy. Halyq saılaǵan ákim halyq aldynda esep beredi, ıaǵnı qarqyndy qaırat kórsetýge umtylady. О́tken otyz jyldyq bıliktiń orasan zor zardaby ótip ketken el túbegeıli ózgeristerdiń tez jáne qarqyndy da aýqymdy júrgenin qalaıdy. Biraq ómirdegi ózgeristerdi bir núkteni basyp qalsań, bári birden ózgerip ketetin ertegidegi ǵajaıyppen shatastyrmaý kerek. Degenmen otyz jyl siresken seńdi úsh jylda qozǵap jibergen naqty ózgerister kóz aldymyzda ótip jatyr. Ádiletti Qazaqstannyń bárine birdeı «Zań men tártip» qaǵıdaty bolmasa, qazirgi ózgerister bolmas edi. Dál osy qaǵıdat Prezıdenttiń basty jeńisi sanalady. Memleket basshysynyń bastamasymen qurylǵan, bıyl tórtinshi ret ótip, tórt qubylamyzdy túgendep jatqan Ulttyq quryltaı da jalpyulttyq dıalog alańyna aınalyp úlgerdi. 2022 jyly jańadan Abaı, Ulytaý jáne Jetisý oblys­tary ashyldy. Bul úsh oblystyń ashylýy osy aımaqtardyń damýyna kúshti serpin berdi. О́ńirlerge jandanǵan ómir keldi. Áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishter edáýir artty, ınvestısııa kele bastady. «Túrkistan qalasynyń erekshe mártebesi týraly» zań qabyldandy. Túrkistanǵa erekshe mártebe berý mádenı biregeılikti nyǵaıtyp, qalany Túrki áleminiń rýhanı astanasyna aınaldyrady, – dedi «Aq jol» fraksııasy múshesi Q.Isa.

Memleket júıesindegi aýqymdy reformalardyń taǵy biri – múgedektigi bar jandardyń qoǵamdaǵy ıntegrasııasy. Prezıdenttiń batyl qadamy arqyly Konstıtýsııada múmkindigi shekteýli azamattardyń Májilis pen máslıhattardaǵy orny arnaıy kvotamen shegelendi.

– Bul óte aýqymdy ári der kezindegi proaktıvti sheshim boldy. Osynyń arqasynda Májiliste 6 saıası partııadan menimen taǵdyrlas 6 múgedektigi bar azamat depýtat bolyp saılandy. Keıingi 30 jyldyq tarıhymyzda mundaı bolady dep eshkim oılaǵan joq. Jalpy, elimizde 737 myń múgedek jan bolsa, onyń 38%-y aýyldyq jerde turady. «Aýyl» partııasy bul azamattarǵa erekshe nazar aýdaryp otyr. Elimizdegi ár azamattyń múddesi óte mańyzdy. Osyny eskere otyryp, depýtattardyń bastamasymen Májilis janynan ınklıýzıvti top quryldy. Inklıýzıvti toptyń negizgi baǵyty – múgedektigi bar azamattardyń quqyǵyn qorǵaý jolyndaǵy tıisti normalardy, zańnamalardy jetildirý. Buryn ákimshilikke, jergilikti organdarǵa múgedektigi bar bir azamat qyzmetke barsa, qýanatyn edik, al Parlament minberinde múgedektigi bar azamatty kórý úlken arman bolatyn. Bul armannyń júzege asýyn qamtamasyz etken – osy reformalardyń nátıjesi. Inklıýzıvti Parlament tobynyń bastamasymen múgedektigi bar azamattardyń bilim máselesi, sport máselesi, joǵary bilim alýy, ǵylymmen aınalysýy qamtylǵan tıisti normalar usynyldy. Arnaıy beıimdelgen kólik shyǵarý boıynsha kelissóz júrgizilip, tıisti baǵyttar kórsetildi. Qazirgi tańda áleýmettik osal toptarǵa jatatyn azamattarǵa «Naýryz» baǵdarlamasy engizilip, múgedektigi bar jandardyń jeńildikpen úı alýyna bolady. Degenmen biz sııaqty jandarǵa bul paıyzdyń ózi – úlken aýyrtpashylyq. Bul máseleni qaıta qaraýdy, ıaǵnı múgedektigi bar jandarǵa paıyzdyq mólsherlemeni edáýir túsirýdi suraımyz, – dedi depýtat Tańsáýle Serikov.

 

Turaqtylyq – basty qundylyǵymyz

Eldegi reformalardyń qazirgi jaǵdaıyna ekonomıst Jaqsybek Qulekeev óz baǵasyn berdi. Ol eń úlken ózgeris retinde jeke monopolısterdiń ústemdigin shekteı otyryp, ádil naryq­tyq básekelestiktiń damýyna jol ashýǵa ba­ǵyttalǵan saıası-ekonomıkalyq she­shim­derdi atady.

– Kezinde zańsyz jekeshelendirilgen biraz aktıv qaıtarylyp, shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna ońtaıly jaǵdaı týdy. Sonyń nátıjesinde shaǵyn jáne orta bıznestiń ishki jalpy ónimdegi úlesi 37 paıyzdan asyp, olardyń el ekonomıkasyna ınvestısııa salýǵa qyzyǵýshylyǵy arta tústi. Atalǵan saıası reformalar keıingi jyldary ekonomıkanyń turaqty damýyna yqpal etip otyr. Sonyń nátıjesinde jalpy ishki ónim ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha 288 mlrd dollarǵa jetip, adam basyna shaqqanda 14 myń dollardan asty. Sheteldik ınvestorlar óńdeý óndirisine molynan ınvestısııa tarta bas­tady. Sonyń nátıjesinde elimizde jańa óndiris salalary paıda bolyp, óńdeý óndirisi qarqyndy damyp keledi. Mysal retinde Atyraýda polıetılen óndiretin Orta Azııadaǵy eń qýaty úlken zaýyttyń iske qosylǵanyn, avtomobıl óndirisiniń turaqty qarqynmen ósýin atap óter edim. Aýyl sharýashylyǵynda da jasalyp jatqan reformalar nátıje bere bastady. Buǵan aıǵaq retinde byltyr jınalǵan 27 mln tonnaǵa jýyq astyqty aıtýǵa bolady. Sondaı-aq el ekonomıkasynyń ınfraqurylymy jaqsara bastady. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen jańa temirjol, avtomobıl joldary salynyp, kommýnaldyq qyzmet kórsetetin nysandardyń tozyǵy jetken jelileri jańartylyp jatyr. Árıne, mundaı oń ózgerister qoǵamnyń barlyq salasynda oryn alyp otyr, – dedi J.Qulekeev.

Saıası sholýshy Ǵazız Ábishev 2022 jylǵy 16 naýryzdaǵy Prezıdenttiń Joldaýy Qazaqstannyń damýy úshin qajetti saıası reformalar negizin qala­ǵanyn aıtyp berdi.

– Reformalar belgili bir toptardyń yqpalyn boldyrmaýǵa, shynaıy saıası básekelestikti qalyptastyrýǵa jol ashty. Osylaısha, jańa saıası kúshterge múmkindikter berdi. Qazaqstannyń syrtqy saıasaty pragmatıkalyq bolýǵa tıis. Qytaı, Úndistan jáne Túrkııa sekildi elderdiń tájirıbesine súıenip, popýlızm men sheteldik propagandanyń áserine ushyramaýy kerek. Sondyqtan álemdik arenadaǵy kúshter balansyn aıqyn baǵalap, ózimizdiń ulttyq múddelerimizdi eskerý qajet, – dedi Ǵ.Ábishev.

 

Túıini tarqamaǵan túıtkilder

Prezıdenttiń saıası reformalaryn iske asyrý taqyrybyn talqylaý kezinde depýtat Baqytjan Bazarbek zańsyz beril­gen aýyl sharýashylyǵy jerlerin mem­leket menshigine qaıtarý baǵytynda atqa­­rylyp jatqan jumystarǵa toqtal­dy.

– Qazirgi tańda 12,1 mln gektar jer qaıtarylǵan, onyń ishinde 4,9 mln gektary halyq arasynda bólinip berilgen. Bul tek qurǵaq sıfrlar emes. Birinshiden, sheshimniń artynda naqty adamdar tur, olar óz tájirıbesinde ádildiktiń bar ekenin jáne memleket ony qalpyna keltirý úshin shyn máninde kúresip jatqanyn dáleldedi. Ekinshiden, qoǵam sanasynda jáne saıası tájirıbede jerdiń satylmaıtyny týraly túsinik ornyǵyp jatyr. Prezıdent atap ótkendeı, «Jer – bizdiń basty baılyǵymyz. Onsyz bizdiń memleket te bolmaıdy». Úshinshiden, jer memleket menshigine qaıtarylyp, tek zańdy túrde bólinip berilip jatyr. Tórtinshiden, jer taqyrybynda saıası upaı jınap, halyqtyń senimin alýǵa jáne ony monetızasııalaýǵa tyrysqan túrli popýlıster men psevdoaktıvıster áshkerelendi, – dedi depýtat.

Ol jaqynda ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysynyń kóptegen elge halyqaralyq uıymdardyń týy astynda jalǵan demokratııalyq qundylyqtar tańylyp kelgenin aıtqanyna toqtaldy.

– Bul uıymdar mıllıardtap kelisim­­shart­tar alǵan, olardy esh jerde jarııa­lamaı, óz múddelerinde erkin paıdalanyp keledi. Lıberaldy qundy­­­lyqtar men «demok­ratııalyq maqsat­tarǵa» silteme jasap, keıbir qazaqstandyq uıymdar, bel­sendiler men quqyq qorǵaýshylar halyqaralyq qorlardyń aqshasyna eli­miz­degi kez kelgen oń ózgeristerdi synap, Qazaqstan árqashan úshinshi álem elderiniń biri bolyp qalady, ıaǵnı «banandyq res­pýb­lıka» dep pikir taratyp otyrdy. Budan bólek, bul úkimettik emes qorlar men uıymdar ishki isterimizge ashyq aralasyp, júıeli túrde aqparattyq shabýyl­dar uıymdastyryp, halyqty adastyrý maq­satynda popýlıstik urandarmen «prog­ress pen demokratııa úshin» dep jasy­ryn naýqandar júrgizdi. Biz aıqyn túsinýi­miz kerek, elimizdegi barlyq mańyzdy reformanyń negizi – zań men tártiptiń ústemdigin múltiksiz saqtaý, – degen B.Bazarbek sot júıesinde sheshimin tappaı otyrǵan birqatar máseleni atap ótti.

– Sottardyń zańdy kúshine engen sheshimderi oryndalmaı keledi. Sebebi barshańyzǵa belgili. Ol úshin zańnamany áli de jetildirýimiz qajet, kem tustaryn qoǵamnyń búgingi suranystaryna saı ózgertý mańyzdy. Máselen, ózim Máji­listiń qabyldaý bólmesinde bir kúnde 160-tan asa azamatty qabyldadym. Bul Parlamentke degen senim bolǵanymen, jergilikti jerde sheshilýge tıis máseleler tıisinshe júzege aspaı, ortalyqqa deıin jetip jatyr degendi bildiredi. Bulaı bolmaý úshin jergilikti organdardyń jaýapkershiligi men jumysyn kúsheıtý kerek. Sot – ádildiktiń, aqıqattyń, eń bastysy, adamnyń quqyqtaryn jan-jaqty qorǵaıtyn ınstıtýtqa aınalýǵa tıis. Ázirshe bul tolyǵymen iske aspaı otyr. Taǵy bir túıtkil – qoǵamda másele sheshkish deldaldardyń, ıaǵnı «pomo­gaı­ka­lardyń» kóbeıip ketýi. Bul boıynsha da ádil sheshim qabyldap, olarǵa zańmen tosqaýyl qoıǵan jón, – dedi depýtat.

Al depýtat Ashat Aımaǵambetov Prezıdenttiń áleýmettik saladaǵy zamanaýı saıasatynyń jańashyldyqtaryn tizbekteı kele, ýaqyt kúttirmeı sheshýdi qajet etetin áli de problemalar baryn eske saldy.

– Osydan alty jyl buryn, muǵalim­der­diń jalaqysy eki esege ósedi, bas­taýysh synyp oqýshylaryna tegin ystyq tamaq beriledi, Ulttyq qordyń qarajaty barlyq balanyń shotyna aýda­rylyp, qarapaıym jumysshy mamandary Aqordada memlekettik nagradalardy alady dese, buǵan sený turmaq, kópshilik bizdi oryndalmaıtyn armandy aıtty dep sóger me edi? Biraq zaman ózgerdi. Qazir bul bastamalarǵa tańǵalmaq túgili qalypty jaǵdaı, norma retinde qaraıtyn boldyq. Árqashan bári osylaı bolǵandaı qabyldanyp, tipti ýaqtyly oryndalmasa, problema retinde kóteretin boldyq. Árıne, jasalǵan ister jeterlik, degenmen áli atqaratyn aýqymdy ári túıtkildi prob­lemalar da bar. Mysaly, MÁMS bo­ıynsha áli sheshilmegen suraqtar kóp. 3,5 mln MÁMS-pen qamtylmaǵan azamattar, sapaly medısınalyq kómekke qoljetimdilik, rettelmegen tarıfter problemalary. Bul máselelerge Memleket basshysy arnaıy toqtalyp, tıisti tapsyrmalardy berdi. Taǵy bir úlken suraq – júzdegen myń azamattyq qyzmetkerlerdiń jalaqysynyń tómen­digi men 500 myń múgedektigi bar jan­dardyń, búgingi naryq pen baǵalarǵa saı kelmeıtin járdemaqy máselesin de bola­shaqta sheshýimiz qajet, – dedi depýtat.

О́z kezeginde Májilis depýtaty Sergeı Ponomarev Almaty qalasynyń ekolo­gııa­lyq ahýalyn jaqsartýdyń jolyn usyndy.

– Májilis qabyldaǵan «Akvamádenıet týraly» zań jobasynyń jumys tobyna jetekshilik ettim. Almatydaǵy ekologııalyq qaterge taǵy da nazar aýdarǵym keledi. Shaharda aýa sapasynyń nasharlaǵany sonshalyq, almatylyqtar megapolıstiń qasiretine nazar aýdartý úshin qalany shańsorǵyshpen «tazalap» jatyr. Menińshe, qaladaǵy bul máseleni elektromobılderdiń kómegimen sheshýge bolady. Memlekettik uıymdar men kvazımemlekettik sektordy elektromobılderge otyrǵyzý kerek. Almaty ákimdigine elektr qozǵaltqyshy bar qoǵamdyq kóliktiń úlesin arttyrǵan abzal. Búkil taksı men avtokólikterdi elektr jelisine aýystyrý qajet, – dedi ol.

 

Ulttyq bolmysty saqtaýdyń kilti

Búginde elimizde Májilis pen más­lı­hattardyń qarym-qatynasy odan ári nyǵaıa tústi. Bul baılanystyń qoıý­lanýyna «Amanat» partııasy ótkizip kele jatqan «Barlyq deńgeıdegi máslıhat depýtattarynyń forýmy» tikeleı áser etti deýge bolady. Jalpy otyrysta halyq qalaýlysy Rınat Zaıytov aımaqtaǵy depýtattarmen birge atqarýshy bıliktiń de qatary jańaryp, kúsheıe túskenin, birqatar problemalar ashyq túrde tal­qy­lanyp jatqanyna basa nazar aýdardy.

– Kóterilmeı qalǵan másele, aıtylmaı qalǵan oı joq. Osylaısha, qoǵamdy tolǵandyratyn kóptegen másele sheshimin taýyp, eldiń irgesi bekı tústi. Árbir ıgi is júzege asqan saıyn halyqtyń bılikke degen senimi artyp keledi. Halyqtyń úni, taǵdyry men bolashaǵy, ómiri men ózegi, bul – Parlament. Endigi sózimdi jetken jetistikterge emes, 30 jylda ketken kemshilikterge burǵym keledi. О́ıtkeni biz oǵan búgin nazar aýdarmasaq, ol erteńimizge apat bolyp kelýi ábden múmkin. О́kinishke qaraı, qazirgi qazaq qoǵamy óte úlken jyldamdyqpen rýhanı daǵdarysqa ushyrap barady. Kún saıyn elimizdiń ár túkpirinde bir otbasy buzylyp, bir oqýshy zábir kórip, bir adam kisi qolynan qaza taýyp, bireý para alyp, bireý ózine qol jumsap, bireý alaıaqqa jem bolyp jatady. Mundaı mysaldar taý­sylmaıdy. Búgingi qazaq qoǵamy týǵanǵa tasbaýyr, jaqynǵa jaý, dosyna dushpan bolyp ketti. Qoǵamnyń qatygez bola bastaýyna ne sebep boldy deseńizder, birden jaýap berý qıyn. О́ıtkeni onyń sebebi bireý emes. Turmystaǵy tarshylyq, tárbıeniń joqtyǵy, jetkinshekterge úlgi bolatyn tulǵalardyń qubyjyqqa aınalýy, materıaldy baılyqtyń birinshi orynǵa shyǵýy, áleýmettik jelidegi belgili tulǵalardan bastap ártúrli din men ult ókilderiniń ózara ashyq soǵysy, t.s.s. osynyń bári adamnyń rýhanı tozyp, qatygez bolýyna ákelip soǵyp jatyr. Tárbıe talbesikten degendeı Qazaqstandaǵy mýltfılmnen kınoǵa, balabaqshadaǵy taqpaqtan romandarǵa deıin adamdardyń boıyndaǵy meıirim men baýyrmaldyqty, memleketshildik pen ádildikti nasıhattaýy kerek. Sonda ǵana biz Qazaq memleketiniń baıraǵyn qulatpaı, mártebesin asqaqtatatyn urpaq ósire alamyz, – dedi Májilis depýtaty.

Qazirgi ýaqytta elimizde qabyldanyp jatqan árbir sheshim – erteńgi urpaqtyń ıgiligi úshin jasalyp jatqan mańyzdy qadam. Sondyqtan reformalardy tıimdi júzege asyrý, onyń halyq ómirinde naqty nátıjesin kórý mindet sanalady. Osy rette Májilis depýtaty Únzıla Shapaq Ata zańymyzǵa engizilgen ózgerister óte aýqymdy ári ońtaıly ekenin aıtyp sendirdi.

– Men 60 memleket múshe bolyp tabylatyn Eýropa keńesi janyndaǵy Venesııalyq komıssııa quramynda 8 jyl jumys istedim. Sondyqtan álem elderiniń konstıtýsııalyq baqylaý organdary jumysyn salystyryp, taldap aıta alamyn. Búginde álemniń 119 elinde konstıtýsııalyq baqylaý organy jumys isteıdi. Keıbir elderde ony sot bıligi júzege asyrady. Keıbireýlerinde Parlament qabyl­da­ǵanǵa nemese qol qoıylǵanǵa deıin zańdardyń Konstıtýsııaǵa sáıkes­tigin tekserýmen, ıaǵnı aldyn ala baqylaýmen ǵana shekteledi. Basqa elderde konstıtýsııalyq baqylaý organdary qoldanystaǵy zańdarǵa qatysty keıingi baqylaýdy júzege asyrady. Endi kelesi bir elderde konstıtýsııalyq baqylaý úlgisi aldyn ala jáne keıingi baqylaý elementterin biriktire otyryp, aralas sıpatqa ıe. Al Qazaqstanda kóptegen elde taraǵan úshinshi úlgi engizildi. Bul júıe qazirdiń ózinde tıimdiligin dáleldep otyr. Iаǵnı adamdar Konstıtýsııalyq sotqa tikeleı júginip, óziniń azamattyq quqyǵyn qorǵaı alady. Konstıtýsııalyq sot ómirimizge engeli, el azamattarynyń sot júıesin baǵalaýy baıqalyp, belsendiligi artty. Ony naqty sıfrdan da baıqaýǵa bolady. Máselen, Konstıtýsııalyq sot óndirisine 9 myńnan asa ótinish túskeni – sonyń aıqyn dáleli. Venesııalyq komıssııa múshesi, fransýz Kler Bazı Malorıdiń pikirinshe, Konstıtýsııalyq ádil sottyń qazaqstandyq modeli eýropalyq modelge etene jaqyndaǵan, – dedi Ú.Shapaq.

Qazaqstan qazir aýqymdy saıası ózgerister dáýirin bastan ótkerip jatyr. Eldiń damý baǵytyn aıqyndaý úshin ótken tarıhqa kóz júgirtip, saıası úderisterdi saralaý mańyzdy. Jıynda Májilis depýtaty Erlan Saırov 90-jyldardyń basynda demokratııa men plıýralızmge baǵyttalǵan naqty qadamdar jasalǵanyn, Parlament pen atqarýshy bılik arasynda belgili bir tepe-teńdik saqtalǵanyn sóz etti.

– 2010 jyldan bastap eldegi saıası daǵdarys ashyq túrde órshidi. Jer reformasyna qarsylyq, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıynyń tómendeýine narazylyq retinde keıbir áleýmettik toptardyń bas kóterýi oryn aldy. 2019 jyly dál osyndaı kúrdeli kezeńde Qasym-Jomart Toqaev bılikke kelip, «Qazaqstanda saıası reformalar jasamaı, elimizdiń turaqty ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etý múmkin emes» dep málimdedi. Saıası reformalardy josparlaý maqsatynda Ulttyq keńes qurylyp, onda Prezıdent ókilettigin Parlamentke berý, oppozısııa rólin arttyrý jáne Konstıtýsııaǵa ózgerister engizý máseleleri qarastyryldy. Sondaı-aq 2022 jylǵy referendým nátıjesinde Prezıdenttiń bir ǵana jeti jyldyq merzimge saılaný tártibi engizildi. Qysqa ýaqyt ishinde elimizdiń saıası júıesi túbegeıli ózgerdi. Qazirgi jahandyq saıası úrdister Qazaqstanǵa da áser etedi. Sondyqtan Táýelsizdigimiz ben terrıtorııalyq tutastyǵymyzdy saqtaý – basty másele, – dedi depýtat.

Kún tártibindegi másele boıynsha depýtattar sóz sóılegen soń Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanov elimizdiń barlyq progressıvti qoǵamdyq-saıası kúshterin Memleket basshysynyń tóńireginde toptasýǵa jáne Ádiletti Qazaqstan qurý qaǵıdattaryna negiz­delgen qarar qabyldaýdy usyndy.

Depýtattar biraýyzdan qabyldaǵan qujat Qazaqstannyń osydan úsh jyl buryn tańdaǵan jańǵyrý men ádiletti qoǵam qurý jolyna negizdelgen. Iаǵnı Memleket basshysynyń baıypty baǵdarynyń arqasynda reformalar myzǵymas sıpatqa ıe bolyp, ádilettilik, ashyqtyq jáne jaýapkershilik qaǵı­dat­tary el damýynyń jańa mode­lin qalyptastyrdy. Toqeterin aıtsaq, Májilis Prezıdenttiń baǵytyna qol­daý bildirip, el azamattaryn basty da myzǵymas maqsatymyz bolyp otyr­ǵan Ádiletti Qazaqstan qurý jolynda judyryqtaı jumylyp, birigýge shaqyr­dy.

Sonymen qatar jalpy otyrys kezinde Májilistiń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıteti Qazaqstan Úkimeti men Túrikmenstan Úkimeti arasyndaǵy Investısııalardy ózara kótermeleý jáne qorǵaý jónindegi kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly zań jobasyn jumysqa qabyldady.

 

 

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń

QARARY

Qazaqstan úsh jyl buryn jańǵyrý men ádiletti qoǵam qurý jolyn tańdady. Prezıdent kópshiliktiń ózgeristerge degen suranysyn iske asyra otyryp, memleketti nyǵaıtýǵa jáne azamattardyń quqyqtary men múmkindikterin keńeıtýge baǵyttalǵan aýqymdy saıası jańǵyrý baǵdarlamasyna bastamashylyq etti.

Búgin biz sol transformasııany qorytyndylap otyrmyz: memleket kúshtirek, halyq belsendirek bola tústi. Qoǵam ómiriniń barlyq salasy men saıası mádenıet túbirimen ózgerdi.

Prezıdenttiń baıypty baǵdary arqasynda reformalar myzǵymas sıpatqa ıe bolyp, ádilettilik, ashyqtyq jáne jaýapkershilik qaǵıdattary el damýynyń jańa modelin qalyptastyrdy.

 

Jańa saıası fılosofııa

Prezıdent eldi basqarýdyń qoǵammen kelisimge baǵyttalǵan jańa modelin negizdep berdi:

Halyq únine qulaq asatyn memleket – óz sheshimderin aıtyp qana qoımaı, qoǵamnyń suranystaryna negizdep, halyqqa qulaq asatyn bılik. Ádilettilik – zań barlyǵyna birdeı jáne múmkindikter barshaǵa qoljetimdi bolatyn jaǵdaı. Kúshti ınstıtýttar – «Kúshti Prezıdent – Yqpaldy Parlament – Esep beretin Úkimet» formýlasy boıynsha bılik tarmaqtary arasyndaǵy ońtaıly teńgerim.

 

Quqyq ústemdigi – turaqty damý kepili

Konstıtýsııa – bizdiń ortaq kelisimimiz jáne onyń prınsıpteri myzǵymaıdy:

Halyqpen birge sheshim qabyldaý – memleket úshin strategııalyq máseleler boıynsha sheshimder qabyldaýǵa árbir azamat qatysa alady. Saıası básekelestik – kóppartııaly bolýynyń jáne aralas saılaý júıesiniń arqasynda Parlament halyq únine aınalady. Konstıtýsııalyq Sot – azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń jáne ınstıtýttardyń turaqtylyǵynyń kepili.

 

Kúshti ınstıtýttar – turaqty reformalar negizi 

Eldiń damýy – teń dıalog, ózara jaýapkershilik jáne sheshimderdi birlesip izdeý negizinde memleket pen qoǵamnyń ortaq mıssııasy.

Prezıdent reformalar men jańǵyrtýdyń kepili bola otyryp, el damýynyń strategııalyq baǵytyn belgileıdi. Úkimet qoǵamnyń qajettilikterine nazar aýdara otyryp, ekonomıkalyq, áleýmettik reformalardy ázirleıdi jáne júzege asyrady. Parlament zańdardy qabyldap qana qoımaı, sonymen qatar múddeler teńgerimin qamtamasyz ete otyryp, bastamalardy qoǵamdyq talqylaý alańy retinde qyzmet etedi. Azamattyq qoǵam bıliktiń barlyq tarmaǵymen ózara is-áreket etý jáne qoǵamdyq baqylaýdy kúsheıtý arqyly sheshim­der qabyldaý prosesiniń belsendi qatysýshysyna aınalady.

 

Azamattyq ózara is-áreket prınsıpteri

Ashyqtyq – óz halqy úshin ashyq memleket. Esep berý – memlekettik saıasatty iske asyrý úshin halyq aldynda jaýap beretin bılik. Shoǵyrlandyrý – barlyq negizgi sheshimder ortaq pikir negi­zinde jáne qoǵamdyq múddelerdiń keń aýqymyn eskere otyryp qa­byldanatyn el.

 

Ádiletti bolashaq jolyndaǵy birlik

Qazaqstan – adal eńbek tabysqa jeteleıtin, zań tulǵa­lar men mártebeden joǵary turatyn, al bolashaǵy halyqpen birge qurylatyn el.

Májilis Prezıdenttiń baǵytyna qoldaý bildirip, bas­ty maqsatymyz – Ádiletti Qazaqstan qurý úshin barlyq azamattardy birigýge shaqyrady. 

 

Jasulan SEIILHAN,

Zeıin ERǴALI,

«Egemen Qazaqstan»