Ár shejire – bir álem

Qazaq shejireleriniń zerttelý tarıhyna nazar aýdaratyn bolsaq, birqatar tanymal tulǵalardyń kezinde jazyp, artyna qaldyrǵan dúnıeleri barshylyq ekenine kóz jetkizýge bolady. Sonyń ishinde HH ǵasyrdyń basyndaǵy shejire máselesin arnaıy qozǵa­ǵan ǵylymı-zertteýlerdiń ishinde Muhametjan Tynyshbaıuly­nyń «Qazaq halqynyń tarıhyna qatysty materıaldar» degen eńbegi aıryqsha súbeli. Negizgi mamandyǵy temir jol ınjeneri bola tura, ol qazaqtardyń qaıdan shyqqanyn jáne qazaq handyǵynyń qurylýyn, ultymyzdyń 1917 jylǵa deıingi sany týraly ma­ıyn tamyza áńgimelegen ǵylymı qısyndylyqtarmen, arǵy-bergi tarıhty tereń zerdeleýimen tánti etedi. Munda Jetisý aımaǵyndaǵy rýlar týraly da jaqsy jazylǵan. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin Qarataý, Jetisý óńirindegi qazaq shejirelerin zerttep, olardy kitap etip shyǵarýshylardyń biri – Áýbaı Baıǵazyuly boldy. Onyń «Báıdibek baba – alyp báıterek» degen kitaby 2000 jyly «О́ner» baspasynan basylyp shyqty. Bul eńbeginde babamyz Qarashuly Báıdibektiń jáne onyń ózine deıingi atalarynyń tarıhta bolǵandyǵy, orda ustap, otaý kótergendigi jáne uldary men qyzdarynyń, keıingi úrim-butaǵynyń ár ǵasyrlarda halyq tarıhynyń altyn dińgekteri bolyp, qazaq halqynyń uly kóshin­de kele jatqandyǵy naqtyly kórsetilgen. Sonymen qatar, Báıdibek baba­­­­­myz­dyń báıbishesi Gúljamal (Sarybáıbishe) ana­myzǵa da erekshe sıpattama berilip, óz ortasynyń súıikti adamy bolǵandyǵy týraly shyndyqqa sáıkes ańyz-áńgi­­­me­lermen tolyqtyrylǵan jáne onyń urpaqtary saryúısinder jóninde de kóptegen maǵlumattar berilgen. Uly júzdiń jalpy úısin ur­paqtaryna kelsek, bizdiń dáýi­ri­mizdiń 699-766 jyldary búkil batys túrki álemin bılegen Túrgesh handyǵynyń halqy ózderin osylaı ataǵanyn ǵulama ǵalym Álkeı Marǵulan jazyp ketken. Sol sııaqty Sankt-Peterbýrgtegi Shyǵystaný ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń professory Sergeı Klıashtornyı men osy ınstıtýttyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Tursyn Sultanovtyń «Qazaqstannyń úsh myńjyldyq jylnamasy» atty eńbeginde Túrgesh qaǵanatynyń 691-716 jyldarynda ómir súrgendigi, olardyń Qytaı basqynshylary men arabtarǵa qarsy soǵysy týraly derekter keltirilgen. Úısin, sonyń ishinde sary­úısinderdi kóptegen zertteýshiler ejelgi túrikterdiń Mońǵolııa men Ońtústik Sibir jerin mekendegen, sary shashty, kók kózdi dildinder taıpasy osy saryúısinnen emes pe degen dúdamaly taǵy bar. Túrikter olardy «ala», qytaılar olardy «poma» ataǵan. Qazaqtardyń ala, keıin­­nen «alacha», «alash» ataýy osy kóne sózderden taralǵan ba degen paıym­nan onsha alys emes sııaqty. Dúnıeniń qandaı halqy bolmasyn, ata tegine kelgende, osyndaı ańyzǵa aınaldyratyny tarıhta jańalyq emes. «Ańyz túbinde aqıqat bar» deıdi dana halqymyz. Endeshe, osyndaı derekterdi Bıchýrın jazbasynda qytaısha «tan-shý» – «ala halyq» atalýy jáne de sol dindilerdiń ataýymen Sibirdegi, Jetisýdaǵy taýdyń «Alataý» atalýy da tegin deýge bolmaıdy. Ol mońǵolsha «sary ıýsýn – desıat ryjyh» delinedi. (B.Qojabekuly, «Tarıhı tanym», 93-bet,1994 jyl). Al endi Báıdibek babamyz týraly. Ol – iri tulǵa, ǵajaıyp jan. Qanshama ǵasyr ótse de osy kúnge deıin qystaýy men jaılaýy, kúzdeýi men kókteýi umytylmaı, zıraty da saqtalyp, óziniń asyl qasıetimen, qazaq degen elimen bir­ge jasaýda. Baba kesheniniń irge­les oń búıir jaǵynda ómir boıy birge ómir súrgen súıikti qosa­ǵy, el-jurtynyń qasıetti de qur­met tutqan qadirmendi anala­rymyzdyń biri, on balanyń anasy Sarybáıbishe – Gúljamal anamyz jatyr. Tý jelkesinde erkelegendeı bolyp kenje uly Tileýberdi – Jaryqshaq babamyz jerlengen.

Sarybáıbishe Báıdibek baba shańyraǵynda onymen uzaq ómirdiń ashy-tushysyn birge tatqan, keregesin keńeıtip, onshaqty bala týyp berip, baǵyp-qaǵyp ósirgen. Olardyń irgeli el bolýyna barynsha jan-tánimen berilip, tek otaǵasynyń ǵana súıikti jary emes, búkil el-jurtynyń da qurmetti anasy bolǵandyǵyna eshkim kúmán keltirmese kerek. Baba qaıtys bolǵannan keıin de qosaǵy Sarybáıbishe men uly Jaryqshaq úsheýiniń aıyrylmastaı bir jerde jatqany osyǵan kýá emes pe! 1948-1950 jyldary saryúısin shejiresin alǵash jınaqtaǵan aqsaqal Baıǵalı Nurmambetov sóz etip otyrǵan anamyzdyń tarıhı aty Gúljamal ekendigin aıryqsha atap kórsetken. Iаǵnı, Sarybáıbishe degen ataý Nurıla anamyzǵa berilgen Domalaq aty sekildi balama sóz. Sarybáıbisheniń on ulynan aman qalǵany tek Sydyq. Gúljamal degen esimniń ózi eki sózden quralǵan ( «Gúl» – túrik sózi de, «Jamal» – arab sózi). Eki musylman sózinen quralǵan bul ataý anamyzdyń tegin jerden shyqpaǵandyǵyn kórsetedi. Ol – Kishi júzdiń bas kóterer aqsaqaly Arystan bıdiń urpaǵy. Bul kisi asa kórnekti jáne bilimdi, joǵary deńgeıdegi saıasatker eken. Odan týǵan anamyz óz zamanynyń kerbez sulýy, el-jurtynyń maqtanyshy, atyna zaty saı aqyldy, óz isine sheber, kópshil, qonaqjaı, aıtqanynan qaıtpaıtyn týrashyl adam bolǵan. Sondyqtan, Gúljamal apa Báıdibek babanyń qazan-oshaǵynyń ǵana ıesi emes, óz ortasynyń aqylshysy jáne yqpaly zor, bedeldi anasyna aınalǵan. On baladan tiri qalǵan jal­ǵyz ulynyń atyn Sydyq dep qoıǵan. Keıinnen el arasynda Sy­dyq sary dep atalyp ketken. Anamyz­dyń qanynyń qasıettiligi sondaı, saryúısin qyzdarynan týǵan kóptegen asyl azamattar, erjúrek batyrlar, danagóı kemeńgerler, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri shyqqan. Oǵan mysal: aty ańyzǵa aınalǵan kereı Jánibek batyr, ataqty Qarataı batyrdan týǵan ar­ǵyn Oljabaı batyr, Báıet qajy­nyń jıeni Asanbaı Asqarov, taǵy basqalar. Buǵan ejelden kele jat­qan: «Úıdiń jaqsy bolýy aǵashynan, jigittiń jaqsy bolýy naǵashydan», degen maqal dálel bolmaq. Anamyzdyń qara qyldy qaq jarǵan ádil, ósek sózge jany qas, aqjarqyn ári balajan adam ekendigin mynadan da baıqaýǵa bolady. Ol ómiriniń sońyna deıin Tileýberdi (Jaryqshaq) babamyzdy jan-tánimen baýyryna basyp, tárbıelep ósirdi. Sol sebepti, Sarybáıbishe anamyzdyń: «Meni osy ómirde ǵana emes, aqyrette de Jaryqshaǵymdy menen bólgen adamdar ońa qoımas», degen eken. Bul tarıhı shyndyq. Sarybáıbisheniń Báıdibek babamyzdyń óz kindiginen shyq­qan on balasy týraly tarıhı shyndyqty jyr atasy Jambyl keshegi dúrbeleń shaqta, baqtalas, qyzǵanysh, eregisterge qaramaı, qaz-qalpynda beınelegen. Ási­re­lemeı, aqty – aq, qarany qara dep naqty kórsetken. Iаǵnı, Sary­báıbisheniń alty uly Qytaı sholǵynshylarynyń qolynan Qoshqarata ózeniniń boıynda qaza tapqan. Olardyń súıekteri Sarykemer atalatyn bıikke arýlap qoıylǵan. Bul tóbe osy kúnge deıin Alty sary atalyp keledi. Qalǵan úsheýi taban tirese urys salyp, qazirgi Jambyl oblysy mańaıynda qaza bolǵan. Bul jer Kúıik asýy ataýymen bizdiń zamanymyzǵa jetti. Sarybáıbishe anamyzdyń osy Jambyl oblysyndaǵy qyratta jaý qolynan mert bolǵan balalaryn joqtaý kezinde qasynda Zerip pen Nurıla analardyń da birge qosylyp zar jylaǵany aıtpasa da túsinikti. Kózderinen aqqan ystyq jastan qara jer qaıysyp, ushqan qus, júgirgen ań, jybyrlaǵan jándikter de aıanyshty kóńilderin bildirip, topyraq ta, shópterdiń bastary da sarǵaıyp, órt shalyp ótkendeı qubylysqa aınalǵan. Qasıetti úsh ananyń muń men zary, kózderinen aqqan kóz jastarynan, qyrattaǵy erekshe bir meńireý qubylystyń áserinen osy jer Kúıik asýy dep atalýy shyndyqqa jaqyn keledi. Jalpy, qazaq halqynyń ejelden úlkendi syılap, qurmetteýi qanyna sińgen qasıet. Mysaly, Jetisýdaǵy jalaıyr rýyn «noqta balasy» dep, árqashan joldy solarǵa beredi. Bulaı deýiniń tarıhy mońǵoldardyń «Qupııa tarıhynda» aıtylady. Shyńǵys han áskeriniń sol qolyn basqarýshy jalaıyr Muqalıdy Qytaıǵa namestnık etip jiberer aldynda, oǵan ant gramotasy men altyn mórin tapsyryp turyp: «Qoǵamda ózgelerden joǵary otyr, sol qol túmen basy bol jáne Haraýn taýyna deıingi shyǵys tarapty bıle, urpaǵyń da úzilissiz osy mártebeni ıelensin» degen eken. Sondyqtan da Uly júzdiń «noqta balasy» dep atalatyn jalaıyr urpaǵynan keıingi joldy Báıdibek babanyń urpaqtarynyń arasyndaǵy erekshe aǵalyq qurmetke ıe bolǵany Sarybáıbishe anamyzdyń úlken uly saryúısin urpaqtary ǵana. Osy salt bizdiń zamanymyzǵa deıin saqtalǵan. Muny myna mysaldardan baıqaımyz: úlken jıyn-otyrystarda, toı-tomalaqtarda, alǵashqy sózdi jalaıyr rýy joq bolǵan jaǵdaıda, bata berý yrymdaryn, toı bastaýdy, bas tartý rásimderin jasyna qaramastan, saryúısin urpaqtaryna berý qalyptasqan ádetke aınalǵan. Bul – Sarybáıbishe anaǵa, onyń urpaǵy saryúısinge ejelden berilgen syı-qurmet, dástúrli ónegeli is. Qoryta kelgende, saryúısin­der Báıdibek babanyń otanasy – Sarybáıbishe – Gúljamaldan tara­ǵan urpaqtar. Olardyń qazaq tarıhynda alatyn óz orny bar. Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan mem­lekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda mynadaı sóz­der bar: «Birligi bar el ozady, birligi joq el tozady. Bul tarıh zańy. ...Qaı shejireni alyp qarasańyz da, ol qazaqtyń birligin, tutastyǵyn áıgileıdi. Shejire – qazaqty bólshekteıtin emes, kerisinshe, biriktiretin uǵym. ...Birligi berekeli, tirligi merekeli, yntymaǵy jarasqan eldiń ǵana yrysy men tabysy mol bolmaq». Sózimniń sońynda Memleket bas­shysynyń osy máseleni qadap aıtýyn eshqashan esten shyǵarma­ǵanymyz jón demekpin.

ALMATY.