Synshy tulǵasy

Syn – ádebıettiń sharaınasy, aqylshysy, jolbastaýshy piri. Shyntýaıttap kelgende, «ádebıet synmen kórkeıedi» (Júsipbek Aımaýytuly), órken jaıady, «jazýshynyń qaıraǵy - synshy» (Smaǵul Sádýaqasuly), demek, syn – ádebıet damýynyń temirqazyǵy, belomyrtqasy. Syn ónerinde fılosofııalyq kózqaras pen túıindi jınaqtaýlarǵa, ne fılologııa ǵylymynyń jetistikterimen, álemdik ádebıettiń kórkemdik tájirıbelerimen muzdaı qarý­lanǵan oıshyl synshynyń tóreshilik tulǵasy – ádebıettiń tamyrshysy, qyraǵy janary. Bizder ádebıet synshysyn osy turǵydan baǵalaýǵa tıispiz. Qazaq ádebı synynyń bir ǵasyrlyq tarıhyn zerttegen aıtýly ádebıet tarıhshysy, synshysy Tursynbek Kákishulynan keıin onyń shákirti professor Dandaı Ysqaqulynyń ónikti-ónimdi izdenisteri «kórkem shyǵarmashylyqqa qatysy bar qo­ǵamdyq ǵylymdardyń toǵysqan túıininde, rýhanı ómir áleminde, ómirdi zertteıtin, pikir bildiretin qoǵamdyq sananyń san sıpatty bir salasy» retinde kórinis tapqan. Bul rette «Ádebıettaný ǵylymynyń damý joldary» deıtin tolǵamynda aýyz ádebıeti, aqyn-jyraýlar, sal-seriler shyǵarmashylyǵy, jyraýlar poezııasy jáne ál-Farabıdiń sóz óneri týraly teo­rııalyq qısyndary, shyǵystanýshylar V.V.Radlov, G.N.Potanın, K.N.Berezın, N.Pan­týsov, P.M.Melıoranskıı, P.N.Il­mınskıı, A.V.Vasılev, A.E.Alektorov eńbekterindegi qadaý-qadaý túıindi oı-pikirleri, Shoqan Ýálıhanovtyń «Qazaq halyq poezııasynyń túrleri jóninde», Ybyraı Altynsarınniń ádebı- synshylyq bilim-biligi, Abaıdyń poezııaǵa qoıǵan kórkemdik sharttary, «Túrkistan ýalaıa­ty», «Dala ýalaıaty», «Aıqap», «Qa­zaq» gazetteri men jýrnalyndaǵy syn­shy­lyq-ádebı oı silemderi, Alash qaı­rat­kerleri Á.Bókeıhannyń, Ahmet Baı­tur­synulynyń, S.Toraıǵyrovtyń, H.Dos­muhamedulynyń, M.Áýezovtiń, S.Seı­fýllınniń ádebıet syny men tarıhyna, teo­rııasyna qatysty kózqarastaryn bajaılap túsindirgen. Sonymen qatar, HH ǵasyrdaǵy ulttyq ádebıettaný ǵy­ly­mynyń ozyq tájirıbelerin, ádebı damýdyń ıdeıalyq-estetıkalyq baǵytyn baǵalap-aıqyndap, ult ádebıetiniń tarıhyn qaıta jańǵyrtyp, tolyqtyryp jazýǵa syrly keńes bergen. Professor Dandaı Ysqaquly «Syn janrlary» atty monografııasynda (1999) syn janrlary úzdiksiz ósý, órkendeý ústindegi tarıhı kategorııa ekendigin dáıek­tep, ádebıet, ǵylym, baspasóz damýy­men syn janrlary butaqtalyp-je­tilip, sonaý HIH ǵasyrdyń 70-shi jyl­daryndaǵy, ıaǵnı qazaq baspasózi týýy tarıhynan bastap (atap aıtqanda, habarlamalyq, dáıektemelik sıpattaǵy zametkalar), qalyptasý jáne damý joldaryn bastan keshirip, ushan-teńiz tájirıbe jınaqtap, synnyń janrlyq túrleri men ishki múmkindikteri tolyq aıqyndalǵan kemel shaqqa jetkenin, sóıtip, ádebı synnyń ádebı habar, annotasııa, maqala, shyǵarmashylyq portret, ádebı sholý, esse, sondaı-aq, synnyń satıralyq janrlary tarmaqtalyp týyndap jáne bulardyń synshylyq-baǵalaýshylyq, taldaýshylyq, kórkemdik, pýblısıstıkalyq, ǵylymı sıpat-belgileri, qoǵamdyq-mádenı qyzmeti barynsha kórinis tapqanyn ǵylymı-teorııalyq turǵydan saralaıdy. Synshy D.Ysqaquly ádebı-kórkem úderiste onyń 1) bastamashyldyq, 2) uı­ym­­das­tyrýshylyq, 3) tanymdyq, 4) tár­bıeshilik, 5) nasıhatshylyq rólin jik-jigi­men, naq-naǵymen túsindiredi. Jalpy aıtqanda, syn janrlary qu­ramdas bólikteriniń árqaısyna ǵana tán ǵylymı negizderi men zańdylyqtaryn aı­qyndaıdy. Synnyń ádisnamasy men ádis-tásilderine de oı jaryǵyn túsirip, ádebı-kórkem syn ádebıettaný ǵylymynyń ma­ńyzdy taraýy bolǵandyqtan, onyń meto­dologııasy da ádebıettiń tarıhy men teo­­­rııasy quramyna kiretindigin málim­deıdi. Qazaq ádebı synynyń bilgiri D.Ysqaq­ulynyń paıymdaýynsha, synnyń basty murat-maqsaty – kórkem shyǵarmany baǵalaý hám zerdelilikpen taldaý. Demek, belgili bir ádebı shyǵarmanyń aıshyqty jetistikteri men kemshilikterin nanymdy zerdeleý. Osy oraıda fılosof-synshy V.G.Belınskııdiń: «Bizdiń zamanymyzdyń rýhy – taldaý men zertteý. Endi bári de synǵa baǵynyshty» degen kósem pikiri kóregendikpen aıtylǵan-aý! Ádebıet – sóz óneri, árbir jańa shy­ǵar­ma óner týyndysy. Oqyrmannyń kórkemdik dúnıetanymy sulýlyqqa ińkár. Olardyń rýhanı áleýetin, estetıkalyq qabiletin tárbıeleý, bıik kórkemdik damýdyń deńgeıinde qalyptastyryp otyrý qyzmetinde ádebı synnyń qýat-qudireti eresen. Ol – izgilik pen sulýlyqtyń jarshysy. Synshy oıshyldan aqyldyraq jáne sýretkerden talanttyraq ózgeshe shyǵarmashylyq ıesi (A.N.Tolstoı). D.Ysqaqov «Bilimniń bir bulaǵy» deıtin eńbeginde M.Áýezovtiń mýzeı-úıin­de shırek ǵasyr ishinde Almaty qala­lyq qazaq ádebıeti men óneri halyq ýnıversıtetinde (rektory akademık Rahmanqul Berdibaı) 372 dáris (leksııa-áńgime) leksııa-dıskýssııa, leksııa-konsert túrleri boıynsha uıymdastyrylyp, 40 myń­daı adam qatysqandyǵyn táptishtep jazady. Synshy árbir sabaqtyń ózindik erekshelikteri men sıpattary, lektorlyq sheberlik deńgeıi, qabilet-dárejesi qı­ly-qıly bolatyndyǵyn kelisti baıandaıdy. Halyq ýnıversıtetinde qazaq folklory men ádebıetiniń jáne ult tarıhynyń arǵy-bergi dáýirlerdegi ózekti máseleleri shynaıylyqpen qoparyla aı­tylatyndyǵy, sondaı-aq ult ádebıeti alyptarynyń biri – akademık jazýshy Sábıt Muqanovtyń 1973 jyldyń 23 aqpanynda ótkizgen dárisinde: «О́tkendi bilý kerek. О́tkenniń tájirıbesi búgingini bilý úshin qajet... Abaı – asqar taý. Ol elden shyǵyp otyr. Al ádebı dástúri joq, jazý-syzý óneri, mádenıeti bolmaǵan elden Abaıdaı uly adamnyń shyǵýy múmkin emes. Abaıdaı alypty shyǵarǵan halyqtyń ótken tarıhyna, keıingi dástúrine zer salyp qaraýymyz kerek» degenin keltiredi. О́te-móte mándi, maǵynaly pikir. Sondaı-aq, S.Muqanov «Qazaq qaýymy» ne sebepten jazylǵanynyń túp negizin túsindirgen-di: «Eldi kóp aralaımyn. Sondaı bir saparda Shýdan Arqaǵa asyp bara jatqanda Kıikti stansııasyna kele jatyp, kıik qýyp adasyp kettik te, dalaǵa túneýge týra keldi. Dala túni qandaı keremet deseńizshi! Bir kezde jylqy pysqyrdy. Túndeletip júrgen pishenshi jigit eken. Ol meni tanydy. Túrli taqyryptarda áńgimelesip otyrdyq. Bir kezde men: «Qaı rýsyń?» dep suradym. Ol: «Turatyn kolhozymnyń aty – Karl Marks. Basqa eshteńe bilmeımin» – dedi. Ol óziniń tegin bilmegeni úshin aldymen jazýshylardy, ǵalymdardy kinálady. Men oılanyp qaldym. Ideıa osylaı týdy». Ensıklopedııalyq telegeı bilimniń ıesi, oı men sóz zergeri, ha­lyq epostaryn jas­taıynan kókeıine toqyp, rýhyn, syryn, asylyn boıyna sińirip, jatqa zýlatatyn quımaqulaq Sábıt Muqanovtyń osy bir altyn oılary saqqulaq synshy D.Ysqaqulynyń arqasynda ǵylymı qol­danysqa túsken-di. Ult mádenıeti ta­rı­­hyndaǵy ámbebap daryn Sábıt Muqa­novtyń synshylyq óneri jaıynda da D.Ysqaquly «Daryn qyry» deıtin zert­te­mesinde sony paıymdaýlar jasaǵan. Sábeń­niń ádebıettiń tarıhyna, synyna, qaǵı­dattaryna qatysty 200-deı maqala men «HH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıeti» (1932), «HVIII-HIH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıeti tarıhynan ocherkter» (1942), «Jarqyn juldyzdar» (1964), «Halyq murasy» (1974) deıtin monografııalyq zertteý­ler jazyp, olarda ádebı, synı, tarıhı teorııalyq oı-tujyrymdar laıyqty zer­delengenin alǵa tartady. Syn óneriniń óreli zertteýshisiniń «Ádebıet órnekteri» deıtin eńbeginiń (1996) tanymdyq, taǵylymdyq máni aıryq­sha. Munda Abaıdyń aýdarmalary, Shortanbaı jyraý jyrlaryndaǵy áleýmettik saryn, Sultanmahmuttyń ádebı paıym­daýlary, Júsipbek Aımaýytov roman­darynyń kórkemdik álemi, Muhtar Áýe­zovtiń orys ádebıetine qatysy, Ǵabıt Músi­repovtiń ulttyq tilge kózqarasy zert­teledi. Bul zertteýlerinen basqa, «Ádebı kór­kem syn» (1987), «Syn shyn bolsyn» (1993), «Syn óneri» (2001), «Syn sonar» (1993), «Syrbaz sýretker» (2002), «Syntalqy» (2005), «Qazaq Eli, bir aýyz sózim saǵan» (2004) deıtin monografııalyq eńbekteri bir arnaǵa toǵysyp, bir júıege túsip, kúrdeli, irgeli 2 tomdyq «Qazaq ádebı synynyń tarıhy» degen atpen 2011 jyly jarııalanǵan-dy. Munda ult tarıhyndaǵy ádebı synnyń dáýirleri, janrlardyń jańǵyrýy, synnyń kórkem janrlary, aǵartýshy-demokrattardyń ádebı oı-saryndary, ádebı folklorlyq muranyń ıgerilýi, baspasóz jáne ádebı syn baılanysy, synnyń jańa zamandaǵy lıngvıstıkalyq-semıotıkalyq sıpaty tekseriledi, baǵyty, joldary, ádisnamalyq negizderi jan-jaqty tolyq áńgimelenedi. Professor D.Ysqaqulynyń «Ádebıet alyptary» eńbeginde (2004) ult mádenıeti men rýhanııaty tarıhyndaǵy jarqyn jul­­dyz­dar Máshhúr Júsip, Ahmet Baı­tursynuly, Maǵjan Jumabaev, Sul­tanmahmut Toraıǵyrov, Júsipbek Aımaýy­tov, Muhtar Áýezov, Beıimbet Maılın, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın shyǵarmashylyǵy taldanyp tarazylanady. Al «Ádebıet aıdynynda» atty zertteýinde (2009) Túrkistanda túlep ush­qan qaıratker, dıplomat Názir Tóre­qulov, darhan daryn ıesi akademık Qajym Jumalıev, satıranyń saıypqyran sardary Temirbek Qojakeev, ultyn ulyqtaǵan ǵulama Rahmanqul Berdibaı, syrly sózdiń synshysy akademık Zeınolla Qabdolov, jany – qazaq, tegi – túrik Mustafa Sho­qaı týraly ádebı oı-tolǵanystary jınaq­talǵan. Synshy D.Ysqaqulynyń ádebı-ǵylymı shyǵarmashylyǵynda ádebı-mádenı derekter, tarıhı málimetter, statıstıkalyq maǵ­lumattar, sırek qoljazba muralar jet­kilikti. Bulardyń barshasyn qunttap-tııa­naqtap ǵylymı aınalymǵa qosyp otyrady. Ult ádebıetiniń tarıhy men taǵdyry D.Ysqaqulynyń «Rýhanı tolǵamdar» atty zertteýinde (2015) baıypty baıandalǵan. Ásirese, onyń ult ádebıeti jaıly kesek oı-tolǵanystary «Ádebıet tarıhyn zertteýdiń, dáýirleýdiń ózekti máseleleri» deıtin monografııalyq ocherkinde kórinis tapqan. Ádebıet synshysy hám tarıh­shysy professor D.Ysqaqulynyń kór­setýinshe, jahandaný jaǵdaıynda túrki halyqtarynyń ortaq ádebıet tarı­hyn jasaý, dáýirlerin saralaý, jalpy túrki dúnıesine ortaq tarıhı tulǵa­lardy (mysaly, Iаsaýı, M.Qashǵarı, J.Ba­lasaǵun) ǵylymı aınalymǵa engizý, túr­ki halyqtarynyń túp-tórkinin b.z.b. H ǵasyrdaǵy qytaı jazbalaryndaǵy túr­kilik derekterden bastaý, túrkilik ádebıet pen ulttyq ádebıettiń arajigin anyqtaý, ádebı janrlardyń jetilýi men baıýyn dáıekteý, ádebı mektep pen damý baǵyttary máselesin de ǵylymılyqpen tekserý qajettigin eskertedi. Ol ádebıet tarıhyn dáýirlerge jik­teýdiń de tájirıbesin keńinen qoldana otyryp, tarıhı-hronologııalyq zertteý ádisin qoldaıdy. Tájirıbeli synshynyń qaı eńbeginde bolmasyn ǵasyrlardyń ádebı, mádenı, áleýmettik kelbeti aıqyn kórinedi. Sonymen birge, ensıklopedııalyq sıpattaǵy anyqtamalyqtyń da qyzmetin atqarady. Onyń rýhanı tolǵamdarynda Túrki áleminiń uly qaıratkerleri, jyraýlary, shaıyrlary Qorqyt, Mahmut Qashǵarı, Zahıredden Muhammed Babyr, Júsip Balasaǵun, Álisher Naýaı, Nızamı, Rab­ǵýzı, Fızýlı, Molla Panah Vagıf, Jabıd Gúseıin, E.A.Kýlakovskıı, Jálel Zeına­ladyn oǵly Mamedkýlızade, Mashrab Babarahym, Platon Oıýnskıı, Myrza Alekper Sabyr (Tahırzade) murasy men ómirtarıhy, danalyq, izgilik jemisteri qarastyrylady. Sonymen qatar, ult rýhanııatynyń dińgegi – tili, epostary, turmys-salt jyrlary, ulttyq ıdeologııasy, zamanaýı ádebı, mádenı, ǵylymı damýdyń kókeıkesti máseleleri, bilim berý júıesi, kórkem ádebıet taǵdyry (kórkem shyǵarma oqý – eldiń ıntellektýaldyq-shyǵarmashylyq áleýetin arttyrýdyń kepili ekendigi) aıryqsha zerdelenedi. Parasatty synshynyń azamattyq, ın­tellektýaldyq tulǵasy «Máńgilik maıdan nemese tilder toǵysyndaǵy túrki álemi» (2014) jáne «Túrkilik ortaq termın negizderi» (2014) deıtin qabyrǵaly, salıqaly eńbekterinen aıqyn tanylady. Olardyń mazmuny men máni ult qaharmany Mustafa Shoqaıdyń «Túrik halqy – batyr halyq! Túrik halqy – arystan er halyq! Kimnen taıaq jegendeı, bizdiń tú­rik balasy!» deıtin namys tolǵaýymen rýhtas. Saıası, ekonomıkalyq, mádenı jahandaný jer-kóktiń apshysyn qýyryp jatqanda jáne olar ortaq mádenıet jasaý, mádenıetterdiń ózindik erekshelikterin joıýdy, ǵalamdyq birtutas júıe qurýdy jantalasyp oılastyryp ári iske asyryp, ústemdik jasap jatqanda túrkilik birlik pen túrki álemin saqtap qalý, atap aıt­qanda, ulttyq táýelsizdikti, sanany, tildi, rýhty, dástúrdi, saıasatty, psıhologııany, ıdeo­logııany arashalap alý – D.Ysqaquly oı-tol­ǵanystarynyń lapyldaǵan jalyndy ózegi. Ol on eki tomdyq «Qazaq Sovet Ensı­klopedııasy» (II-HII tomdar), tórt tomdyq «Qazaq SSR. Qysqasha ensıklopedııa» (IV.), «Qazaqstan. Ulttyq ensıklopedııa» (I-VI tomdar), Máskeýde shyqqan toǵyz tomdyq «Qysqasha ádebı ensıklopedııa» (orys tilinde. IH tom), «Túrkistan», «Qazaq ádebıeti», «Abaı», «Máshhúr Júsip Kópeıuly», «Sultanmahmut Toraıǵyrov» ensıklopedııalary, akademııalyq «Stıl syry» (1977), «Dástúr jáne jańashyldyq» (1980), «Kókeıkesti ádebıettaný» (2001,2002,2004), «Qazaq ádebıeti tarıhy­nyń qys­qasha kýrsy» (2002), «Ádebıet teo­rııasy» (2003), kóptomdyq «Qazaq ádebıe­tiniń tarıhy» (VII., 2004; HI t., 2007), eki tomdyq «Qazaq ádebıettaný ǵylymynyń tarı­hy» (2008), «Qazaqtyń júz romany», t.b. sııaqty irgeli eńbekterdi jazýǵa qatys­qan. 2013 jyly «Qazaq ádebıettanýshylary» ensıklopedııalyq anyqtamalyǵyn (496 bet) qurastyryp shyǵardy. Professor D.Ysqaquly synshylyq, ustazdyq eńbegimen qatar respýblıkanyń ádebı-mádenı ómirine, álemdik máslı­hattarǵa belsene aralasady, oı bólisedi. Atqa jeńil, taıǵa shaq, uıqyǵa sergek, jolǵa saq sańlaqtyń ózi. Meılinshe máde­nıetti, ádepti, óne boıy ónege. Erte­den shapsa keshte ozǵan eńbekshil, súıe­nishi, súıiktisi – mańdaı teri. Maǵ­jansha aıtqanda, «teńizdeı tuńǵıyq ádebıe­timizdiń» ádemi, laǵyl syrlaryn, ádebıet tarıhy men synynyń, túrki tiliniń máıek qasıetterin, danalyq monshaqtaryn asyl jurtymyzdyń júregine jetkize ber! Shalqar shabytty ekpinińnen aınyma! Serik NEGIMOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri ASTANA