Pikirler .
«Beshbarmaq» – burmalanǵan ataý
Qazirgi tańda úlken qalalarda, odan qaldy halyq jıirek qonystanǵan kentterde «Beshbarmaq» nemese «Besbarmaq» deıtin ataýǵa ıe ashana, dámhana, meıramhanalar barshylyq. Tipti dúken sórelerinde samsap turǵan «Besmarmachnaıa» atty kespeler men un jaımalaryna kózimiz úırengeli qashan. Qyzyq bolǵanda bul termındi sheteldikter, odan qaldy tarıhı sanasy bulyńǵyrlanǵan óz aǵaıyndarymyz ulttyq qundylyq retinde qabyldaıdy. Birneshe jyldyń aldynda Tashkent shaharyna jolymyz tústi. Qala ortalyǵyndaǵy úlken ashanadan as ishýge bardyq. Mázirdiń dál basynda «Qazaqtyń ulttyq taǵamy» degen tıtýl taǵynyp baıaǵy «Beshbarmaq» bedireıip tur.
11 Qazan, 2021
Bıyl týǵanyna 90 jyl tolǵan aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń «Neni ańsaımyn» atty jyrynda «Seni ańsaımyn, qaınaǵan aq bas taýlar, Aq bas taýlar – samaıyn aq basqandar. Seni ańsaımyn, qazirgi aq bas shaldar, Burynǵy óreden qurt ap qashqandar» deıtin bir shýmaq tirkesi bar. Osynda aıtalǵan «óre» ataýy jaıly tápsirlesek...
06 Qazan, 2021
Álemde aǵaıyngershilikti, týystyqty qatań saqtaı otyryp, ult tutastyǵy men qoǵam birligin rettep kelgen jurttyń biri − qazaq halqy. Mysaly, babalarymyzdan jetken «Abysyn tatý bolsa as kóp...» nemese «Aǵaıynnyń azary bolsa da, bezeri joq» deıtin qundy támsilder ultymyzdyń aǵaıyngershilik bolmysynan habar berse, musylman úmbetiniń paıǵambary Muhammed: «Kim rızyq-nesibesi kóbeıip jáne ǵumyrynyń uzaq bolýyn qalasa, aǵaıyngershilik qarym-qatynasyn kúsheıtip, týǵan-týysyna qaraılassyn» deıtin asa qundy ósıet qaldyrǵany beker emes.
29 Qyrkúıek, 2021
Shamamen jıyrma shaqty jyldyń aldynda teledıdardy qosyp qalsam, marqum Sheraǵa, qazaq rýhynyń qanjary Sherhan Murtaza sóılep jatyr eken. Jaryqtyq murtyn kókke shanshyp alyp, qynabynan sýyrylǵan jalań qylyshtaı yzǵarly júzben: – «Baıqaımyn, qazirgi jastar shıryǵýdy bilmeıdi, shıryǵa almaıdy, ondaı qabiletten aıyrylǵan, bul qasiret», dedi marqum. Qaısar qalamgerdiń osy sózi kókeıimde jattalyp qalypty. Ásirese, «shıryǵý» jaıly aıtqany.
08 Qyrkúıek, 2021
Kúlli jaratylys ýaqytqa táýeldi. Sol sııaqty aqyl-parasaty kemel adam balasy úshin eń qymbat, eń qundy dúnıe – ýaqyt. Mysaly, siz 63 jyl ómir súrip, kúnine segiz saǵat jumys isteseńiz, barlyq ǵumyryńyzdyń 21 jyly jumys isteýge ketedi eken. Táýligine segiz saǵat uıyqtasańyz, taǵy bir 21 jyl uıqyǵa ketedi. Onyń syrtynda alty jyl tamaq ishýge, bes jyl ártúrli saparlarǵa, bir jyl telefonmen sóılesýge, sondaı-aq qazirgi áleýmettik jeli damyǵan zamanda eń az degende kúnine úsh saǵat smartfonǵa úńiler bolsańyz, 63 jyl ǵumyryńyzdyń segiz jyly tek telefon shuqylaýmen ótedi degen sóz.
13 Tamyz, 2021
Toıdy toqtatpaı tónip turǵan tajaldan qutyla almaımyz
Resmı málimetke júginsek, koronavırýs alǵash tirkelgen sátten bastap indettiń covid-19 (PSR+) túrin 572 576 adam juqtyryp, odan 473 344 adam jazylyp shyqsa, qaıtys bolǵandar sany 5 866-ǵa jetipti. Sondaı-aq osy kezde indettiń covid-19 (PSR-) boıynsha 60 893 adam syrqattanyp, onyń 54 550-y saýyqsa, 3 711 adam baqıǵa attanypty.
02 Tamyz, 2021
Adamzat tanymynda qyzǵaný nemese qyzǵanysh degen bar. Qyzǵanysh ol – úlken abyroı. Bul jerde, basyn ashyp aıtqan jón sııaqty: abyroıly qyzǵanysh pen kúndelikti adamdar arasynda bolyp jatatyn pendaýı qyzǵanysh ekeýi eki basqa.
29 Maýsym, 2021
Qazaq qoǵamynda ákeniń ornyn «asqar taýǵa» balap jatamyz. Rasynda solaı. Tipti kóneden kele jatqan «áke kórgen – oq jonar» deıtin támsilimiz de bar. Osy támsil-uǵymdy tarqatar bolsaq, onyń tárbıelik mazmuny tym tereńde. Aıtalyq, ejelgi dáýirde «oq joný» ekiniń biriniń qolynan keletin sharýa emes. О́ıtkeni qısyq oq jaýǵa darymaıdy. Iаǵnı «Tobyrshyqty bıik jaı salyp, Dushpan attym ókinben» dep, ataqty Dospanbet jyraý aıtqandaı, jonǵan oǵyń túzý bolmasa dushpanyńdy jaırata almaısyń. Sol sebepti, baǵzy zamanda áke eń áýeli balasyna oq jonýdy úıretetin bolǵan.
22 Maýsym, 2021
Islam sharıǵatynda «rýhanı qylmys» degen túsinik bar. Bul uǵymdy tek musylmandar ǵana emes, barlyq kitap ıeleri asa qaýipti qubylys dep sanaıdy.
02 Maýsym, 2021
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev 2014 jyldyń 17 qańtar kúngi halyqqa Joldaýynda: «Men elimizdiń 2050 jylǵa deıingi damýynyń jańa saıası baǵdaryn jarııa ettim. Basty maqsat – Qazaqstannyń eń damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylýy. Ol – «Máńgilik Qazaqstan» jobasy, el tarıhyndaǵy biz aıaq basatyn jańa dáýirdiń kemel kelbeti» deýi, sóz joq bolashaqtaǵy memlekettik resmı ıdeologııa, ıaǵnı «Máńgilik El» ıdeıasynyń jarııalanýy bolatyn.
18 Mamyr, 2021
Orta ǵasyrda ómir súrgen ataqty oqymysty Ábý Laıs Samarhandı ıslam ádepteri jaıynda jazǵan eńbeginde: «Bir qaýymnyń (halyqtyń) jer betinen joıylyp ketýine sebep bolatyn dúnıeniń biri – araq. О́ıtkeni ol saý adamdy jyndyǵa aınaldyrady», degen eken. Sol sııaqty musylman ǵulamalarynyń «araq ishken adamnyń boıynda 40 kúnge deıin ıman bolmaıdy» deıtin zańdy pátýasy bar. Bul dúnıe qazirgi tańda medısına tarapynan da dáleldenip otyr. Dárigerlerdiń aıtýynsha, ishimdik qoldanǵan adamnyń qanynda alkogoldik zat 40 kúnge deıin saqtalatyny anyq.
11 Mamyr, 2021
Túrik ǵulamasy Jálaladdın Rýmı: «Jaqsy adamnyń qabirin jerdiń betinen izdemeńder, ol óziniń týǵan halqynyń júregine jerlenedi», degen eken. Al atam qazaq bolsa, «Jaqsynyń aty ólmeıdi, ǵalymnyń haty ólmeıdi» depti. Osyndaı aty da ólmegen, haty da óshpegen jaqsylardyń biri marqum Aqseleý Seıdimbek edi. Jaryqtyq ult rýhanııaty men mádenıetine úlken úles qosty. Nebir keleli kezdesýlerde mańdaıy jarqyrap, salaly saýsaqtary kúmis tutqaly aq taıaǵyn qysyp ustap, keń zalǵa selkeýsiz kóz tastap otyrar edi. Qazir bul kúnder kelmeske ketti. Biraq eldiń júreginde Ahańnyń elesi qaldy.
21 Sáýir, 2021
«Zor súıinshi aıtaıyn, Musylman bolyp týǵanǵa. Islam dinin qýǵanǵa...» dep Maılyqoja babamyz jyrlaǵandaı, ıslamdy dinim, Muhammedti paıǵambarym dep tanyǵan múminder úshin qasıetti Ramazan aıy týdy. Allaǵa boıusynýshy qaýym bul aıdy «Aılardyń sultany» dep erekshe áspettese, úlken sahaba Abdýlla Abbas «kúnderdiń qaıyrlysy – juma, aılardyń qaıyrlysy – Ramazan» degen eken.
13 Sáýir, 2021
Rýhy bıik el eshqashan jeńilmeıdi
Jalpy, memleket qurýdyń negizi – ekonomıka emes, rýhanııat. Rýhanııaty baı, rýhy bıik el eshqashan jeńilmeıdi. Iаǵnı ol óziniń táýelsizdigin saqtaıdy. О́tkeninen beıhabar halyqtyń rýhanı kemeldigin bylaı qoıǵanda, materıaldyq turǵydan da jarymaıdy. Sondyqtan bolashaǵynyń berik bolýyn oılaǵan jurt urpaǵyn ótken tarıhtyń kemel úlgisimen sýarýy tıis. Osy oraıda, Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalalary – qazaq qoǵamyna sanany jańǵyrýdyń jolyn nusqaǵan baǵdarsham ispettes qundy dúnıeler.
12 Sáýir, 2021
О́tken ǵasyr basynda qazaq oqyǵandary, ıaǵnı alash qaıratkerleri ult ustazy Ahmet Baıtursynovtyń «Tuqymyn adamdyqtyń shashtym, ektim, Kóńilin kógertýge qul halyqtyń» degenindeı, bári derlik qazaqtyń joqshysy boldy. «Ár halyqtyń dástúr-salty men ádet-ǵurpy úkimet zańynan bıik turýy tıis» dep qytaı oıshyldary aıtqany sııaqty, ótken ǵasyr basynda ultty saqtap qalýdyń eń názik ıirimderi onyń dástúri ekenin qazaq oqyǵandary erte ańǵardy. Sóıtip olar jurtty birlikke, tatýlyqqa, berekege úndeıtin, ekinshi jaqtan jer emshegin emgen dıhan qaýymyn eńbekke yntalandyratyn «Naýryz meıramyn» tiriltýge atsalysty.
29 Naýryz, 2021
«Jeti ata» dástúri – qoǵam saýlyǵy
Ertede qazaq hany áz Jánibek elge aty shyqqan emshi О́teıboıdaq Tileýqabylulyn shaqyryp: «Qandaı dertke daýa joq?» dep suraǵan eken. Sonda emshi: «Tuqym qýalaǵan aýrýǵa daýa joq» depti. «Onyń aldyn alýǵa bola ma?» degende, emshi: «Jeti ataǵa deıin qyz alyspaý», depti. Bul pikirin áıgili shıpager keıingi urpaq bilsin dep hattap-shottap jazyp ketken eken. «Jeti atadan asqannan keıingi atalardan qyz alyspaq kerek. Jıenin almaq – jıenine bermek, emshek súti aralaspasa boldy deıtinderge: qandyq, ańǵaqtyq, ýylymdyq beıim kóp bolmaq. Alalyq, shalajaralymdyq, týylymdyq, jaralystyq bitis, mılaýlyq týylǵylar kóz kórgiligi butan dálelimdik sanalyǵy tappaq» deıdi áıgili dýager.
17 Naýryz, 2021
Qoǵamdyq pálsapalyq hám tanymdyq turǵydan qaraǵanda «adam» uǵymy asa kúrdeli. HI ǵasyrda ómir súrgen túrik ǵulamasy Máýlana Rýmı: «Adamnyń bolmysy – ishinde ártúrli ańdar mekendeıtin ormanǵa uqsas. Bizdiń boıymyzda taza-las, jaman-jaqsy, ımanı-haıýanı sııaqty myńdaǵan qasıet bar. Eger ishki jan shaharyńda qasqyr ústemdik ete bastasa, adamnyń qasqyrǵa aınalǵany. Jaqsylyqtar men jamandyqtar da jasyryn joldarmen júrekke quıylyp turady. Sát saıyn adamnyń júreginde bir nárse bas kóteredi. Sol sebepti adam keıde perishte, keıde shaıtanı sıpatqa aınalyp otyrady» degen eken.
03 Naýryz, 2021
Dana halqymyz «kóp qorqytady, tereń batyrady» dep tegin aıtqan joq. Mundaǵy «kóp» sózin búgingi kún turǵysynan tápsirlesek – demografııa, ıaǵnı qoǵamdaǵy buqaranyń salmaǵy. Ásirese, ulan-baıtaq ólkeni menshiktep otyrǵan qazaq sııaqty etnos óz terrıtorııasyna tolyq ıelik etý úshin sany kóp, salmaǵy myǵym bolmaq kerek. Ataqty Buqar jyraý babamyzdyń «Jelkildegen tý kelip, Jer qaıysqan qol kelip, Sonan sasyp turmasqa...» dep bolashaq urpaǵyna beker eskertken joq. Baba sózinen biz «kóp bolsań jaý shappaıdy, týyń jyǵylyp, tútiniń óshpeıdi» degen ózegi nárli, ólshemi keń, ólmes ósıetti ańǵaramyz.
11 Aqpan, 2021
Qazaqta «suńǵyla» degen sóz bar. Bul ataý neni bildiredi degenge toqtalsaq, 2013 jyly jaryq kórgen Qazaq tiliniń úlken túsindirme sózdiginde: suńǵyla dep – zerek, zerdeli, tez baıqaǵysh, ańǵarympaz adamdy aıtady depti. Bul paıym durys árıne. О́ıtkeni qazaq balasy basqa jurttan osy suńǵylalyq qasıetimen erekshelenip turady. О́zbek halqynyń birinshi prezıdenti marqum Islam Kárımov «qazaqtan joldasyń bolsa, joldan adaspaısyń» degendi kóp aıtatyny sııaqty, kúlli álem qaýymdastyǵy Nursultan Ábishulyn bir aýyzdan «suńǵyla saıasatker» dep moıyndaǵany tegin emes.
19 Qańtar, 2021
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń bas basylymy «Egemende» jaryq kórgen «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasyn: «Táýelsiz el bolý ony jarııalaýmen nemese memlekettiń irgetasyn qalaýmen shektelmeıdi. Táýelsizdik úshin naǵyz kúres kúndelikti eńbekpen, úzdiksiz ári dáıekti eldik saıasatpen máńgi jalǵasady. Biz qýatty táýelsiz memleketimizben ǵana ult retinde jer betinde saqtalamyz. Osy aınymas aqıqatty berik ustanýymyz qajet. «Táýelsizdik bárinen qymbat!» degen bir aýyz sóz máńgi uranymyz bolýǵa tıis» dep aıaqtapty.
07 Qańtar, 2021
