Otandyq ónimderge Oman arqyly da óris ashýǵa bolady

Eýrazııa qurlyǵynda burynǵy saýda-sattyq júıesi ózgere bastady. Bıznestiń, taýar tasymalynyń jańa joldary men múmkindikteri ashylyp jatyr. Bul oraıdaǵy bir baǵyt – Parsy shyǵanaǵy. Qazaqstannyń Oman Sultandyǵyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Erjan Muqash otandyq taýarlardy osy eldiń porttary arqyly Úndistan, Pákistan, tipti, Afrıkaǵa deıin jetkizýge bolatynyn aıtady. Ol úshin otandyq kásipkerler bile bermeıtin keıbir jeńildikter de bar. – Erjan Serikuly, Qa­zaqstan men Oman arasyn­daǵy dıplomatııalyq baıla­nystar osydan 24 jyl bu­ryn ornady. Degenmen, osy ýaqytqa deıin eki eldiń saýda-sattyq kólemi joǵary deń­geıge jetti dep aıta almaı­myz. Onyń basty sebebi nede? – Rasynda da kelesi jyly Qazaqstan men Omannyń dıplomatııalyq baılanystaryna shırek ǵasyr bolady. Negizi, osy Oman memleketi arab elderi ishinde alǵashqylardyń biri bolyp bizben ekonomıkalyq qarym-qatynas ornatqan. Ony kóbisi bile bermeıdi. 1990 jyldardyń basynda bizde «Kaspıı qubyr jeli­si kon­sorsıýmy» degen jo­ba boldy. Sol jobaǵa qatysý­shy mem­leketterdiń biri Oman bolǵan (Qa­zaqstan jáne Re­seımen bir­ge). Oman Sultan­dy­ǵy keıin­nen jobadan shyǵyp ketti. Degenmen, qazirgi kezde atalǵan eldiń «Oman oıl» atty memlekettik kompanııasy Qazaqstannyń eki jerinde munaı kenishterin ıgerip ja­tyr. Bireýi – «Jemchýjına», ekin­shisi – «Dýnga». Árbir joba boıynsha Omannyń 20 paıyzdyq úlesi bar. Osy ýaqytqa deıin Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Omanǵa eki ret resmı saparmen baryp keldi. Alǵash ret 1997 jyly, odan keıin 2008 jyly.  Sol eki sapardan keıin eki jaqty qarym-qatynastar jaqsy damı bastaǵan sııaqty boldy. Degenmen, kútkenimizdeı emes. Sóz joq, saıası deńgeıde qarym-qatynasymyz jaqsy. Oman bizdiń BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshe bolýymyzdy alǵashqylardyń biri bolyp qoldaǵan. Al endi taýar aınalymynyń mardymsyz bolýyna belgili bir sebepter bar. О́tken jyly eki eldiń saýda-sattyǵy bir mıllıon dollarǵa da jetpegen. Bar bolǵany – 322,9 myń dollar. Sonyń 90 paıyzy qazaqstandyq eksporttyń úlesinde. Qazaqstannan anda-sanda jeke arnalarmen bıdaı, qubyrlar jáne taǵy basqa metall buıymdary jetkiziledi. Al Omannan bizge keletin taýar joq deýge bolady. Sebebi, Parsy shyǵanaǵy elderiniń ekonomıkasy munaıǵa táýeldi ekeni belgili. Iá, biz de munaıǵa táýeldimiz. Biraq, bizde aýyl sharýashylyǵy, taý-ken sııaqty basqa da salalar bar. Omanda aýyl sharýashylyǵyna qaraǵanda, balyq sharýashylyǵy jaqsy damyǵan. Ol jerde aýyl sharýashylyǵy jáne balyq resýrstary mınıstrligi degen memlekettik organ da bar. Negizi, búginde sol óńirde Oman balyq jetkizýshi iri memleketterdiń birine aınalyp, máselen, kórshiles Arab Ámirlikteriniń suranysyn 40 paıyzǵa qamtamasyz etip otyr. Negizi, memlekettik kompanııalardy bir-birine tartý ońaı emes. О́ıtkeni, olar iri jobalardy izdeıdi. Degenmen, saýda-sattyq az bolsa da, mysal úshin, 2005-2015 jyldar aralyǵynda Oman Qazaqstanǵa 253,2 mln. dollar tikeleı ınvestısııa quıdy. Osynyń bári Ulttyq banktiń resmı derekterinde kórsetilgen. Bul baǵytta biz jeke kásipkerlerdiń bir-birimen iskerlik baılanystardy ornatý jumysyna basymdyq berip kelemiz. Atap aıtqanda, Omanǵa bizdiń qoılarymyzdy, et ónimderin eksporttaýǵa múmkindik bar. Máselen, Oman musylman eli bolǵannan keıin Oraza kezinde, Qurban aıtta tiri qoı alǵysy keledi. Buǵan basty kedergi – logıstıka, ıaǵnı kóliktik tasymal máselesi. Oman úshin bıdaı bolsyn, et bolsyn, sonaý Avstralııa men Brazılııadan alyp kelgen tıimdi. Alys bolsa da, keme jolymen arzanǵa túsedi. Al Qazaqstan geografııalyq jaǵynan jaqyn tursa da, tasymal shyǵyny qymbat. Aramyzdy Iran ǵana bólip tur. Soǵan qaramastan, qazirgi kezde biz kásipkerlik qarym-qatynastyń keıbir joldaryn qarastyryp otyrmyz. Máselen, bir ushaqqa eki myń bas qoı salyp, Omanǵa jetkizýge bolady. Al et jetkizetin bolsaq, sharıǵat zańdarynyń saqtalǵany týraly arnaıy kýálikterdi kórsetý kerek. Biz óz kezegimizde Omannan balyq ónimderin alýǵa múddelimiz. Sebebi, Reseı men Batys elderi arasyndaǵy sanksııalyq soǵystan keıin bizge keletin norvegııalyq aqserkeniń joly jabyldy. Qazir omandyqtar ózderiniń balyqtaryn, tipti bolmasa, sol Norvegııadan ákelinetin aqserkeni reeksport retinde Qazaqstanǵa jetkizýge múddeli bolyp otyr. Bul bizge arzanǵa túsetin túri bar. – Ony da ushaqpen jetkize me? – Joq, ol muzdatylǵan balyq bolǵannan keıin ony jermen de aparýǵa bolady. Omandyqtar óz ónimin Irannyń Bandar-Abbas portyna deıin jetkizýge daıar. Ári qaraı refrıjeratorly kez kelgen kólikpen on kúnde Qazaqstanǵa ákelip satýǵa bolady. Mine, osy ispetti josparlar bar. Qazir qazaqstandyq jáne omandyq jeke kompanııalarmen kelisimshart rásimdeý boıynsha tıisti jumystar atqarylyp jatyr. Osylaısha, birte-birte ekijaqty saýda-sattyqty tıisti deńgeıge kóteremiz dep oılaımyn. Bir jaqsy jeri, Omannyń syrtqy saıasaty bizge kelińkireıdi. Ol Saýd Arabııasymen de, Iranmen de, Batyspen de, Shyǵyspen de dostyq qarym-qatynasta. Irandy tranzıttik el  retinde paıdalanyp, Qazaqstan men Omannyń taýar aınalymyn arttyrýǵa bolady. Sosyn Ashhabad kelisimi degen qujat bar. Oǵan sáıkes, О́zbekstan, Túrikmenstan, Iran jáne Oman arasynda mýltımodaldy dáliz qurylýda, ıaǵnı Ortalyq Azııadan shyqqan taýar qara jolmen bola ma, temir jolmen be, Irannyń porttaryna deıin keledi, ári qaraı Omanǵa teńiz jolymen jetkiziledi. Atalǵan dálizde kóliktik jeńildikter qarastyrylǵan. Sol qujat kúshine endi. Qazaqstan da oǵan qosyldy degen habar alǵanbyz. Búginde biz úshin osy baǵytta taýar aınalymyn arttyrý tıimdi bolyp tur. Bilýimshe, Reseıdiń ózi  sanksııalyq soǵystan keıin Kaspıı teńizi arqyly Parsy shyǵanaǵy elderine shyǵýǵa múddeli bolyp otyr. – Demek, aldaǵy ýaqytta otandyq taýarlardy Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran temir joly arqyly Bander-Abbas portyna  aparyp, odan ári qaraı Oman jáne taǵy basqa Parsy shyǵanaǵy elderine jetkizý baǵyty asa tıimdi jolǵa aınalady deýge bola ma? – Árıne, ol jaǵynan ırandyqtardyń úlken tájirıbesi bar. Sol port arqyly basqa da óńir elderine shyǵýǵa jol ashylady. Mysaly, Arab Ámirlikteri Parsy shyǵanaǵynyń eń túkpirinde ornalasqan. Sondyqtan, teńiz arqyly kiretin kemeler aldymen Oman men Irandy bólip turǵan Ormýz buǵazy arqyly ótedi. Biraq Arab Ámirlikteriniń bir artyqshylyǵy, olar munaıǵa ǵana senip qoımaı, osydan 20 jyldaı buryn saýda-sattyqty, týrızmdi, qarjy ortalyǵy men avıasııalyq habty damytyp, alǵa ketip qaldy. Oman bolsa, sonyń barlyǵyn endi ǵana qolǵa alyp jatyr. Sondyqtan olar ózderi de moıyndaıdy, Arab Ámirlikterine qaraǵanda, geografııalyq ornalasýy asa tıimdi. Biraq qajetti ınfraqurylym men tájirıbe endi ǵana qalyptasý ústinde. Olardyń porttary tikeleı Úndi muhıtyna shyǵyp otyr. Búginde taýarlar aldymen Omanǵa keledi. Soǵan qaramastan, bir paradoks bar. Olar áli kúnge deıin saýda-sattyǵyn Arab Ámirlikteri arqyly jasaıdy. О́ıtkeni, ol jerde bári qalyptasqan. Bırjasy bar, qarjy ortalyǵy bar jáne taǵysyn-taǵylar. Al Omannyń óz jerinde bárin damytyp, jolǵa qoısa, kórshi turǵan Iranǵa, tipti, Arab Ámirlikteriniń ózine  kádimgideı besekeles bolady. Búginde Omanda birneshe port bar. Olar – Sohar, Masqat, Salala. Buǵan qosa jańadan arnaıy ekonomıkalyq aımaq retinde Dýqm porty údemeli túrde damytylyp jatyr. Sol jerde sheteldik ınvestorlar úshin barlyq jeńildikter qarastyrylǵan. Qazaqstandyq kásipkerler ony bile bermeýi múmkin. Atalǵan porttar arqyly shyǵatyn birinshi baǵyt – Parsy shyǵanaǵy elderi, al ekinshi baǵyt – Afrıka, arǵy jaǵynda Somalı deısiz be, Efıopııa deısiz be, Ońtústik Afrıka da tıip tur. Sondaı-aq, Úndistan men Pákistanǵa shyǵýǵa bolady. Negizi, búginde munaı baǵasynyń quldyraýy Oman ekonomıkasyna da keri áserin tıgizip otyr. Oǵan qosa, Saýd Arabııasy men Kýveıtpen salystyrǵanda, Oman jerinde munaı qorlary túgesilýge jaqyn. Sondyqtan, bular ekonomıkanyń qurylymyn ózgertip, sheteldik ınvestısııa tartý úshin sheteldik kásipkerlerge barlyq jaǵdaı jasap jatyr. Mysaly, buryn olardyń barlyq zańdarynda sheteldik fırma ashý úshin jergilikti fırmany seriktes retinde alý talaby bolǵan. Sosyn sheteldik ınvestısııaǵa shekteý qoıatyn. Qazir onyń bárin alyp tastady. Búginde Omanda týrızm de belsendi túrde damytylýda. Sebebi, ol jerde taý da, tas ta, qum da, teńiz de, oazıs te, bári bar. Oman – qamaldar eli. 400-ge jýyq qamal bar. «Myń bir túndi» oqyǵan bolarsyz. Sondaǵy Sındbad atty teńizshiniń otany – osy Oman. Omannyń ishki saıasaty jabyqtaý, biraq ekonomıkasy ashyq, aǵylshyn-saksondyq júıege negizdelgen. Bank salasy da óte jaqsy. Olar Qazaqstanmen iskerlik qarym-qatynas júrgizýge daıyn. Bizdiń mindetimiz – osy iskerlik baılanys­tardy kúsheıtý. Qazir soǵan bar kúsh-jigerimizdi salyp jatyrmyz. – Balyq pen qoıdy, sondaı-aq, metall buıymdaryn aıttyńyz.  Qazaqstannyń astyǵyn da kóptep tasymaldaýǵa bolatyn shyǵar? – Men oılap otyrmyn, birneshe memlekette Qazaqstannyń astyq termınaldary bar ǵoı. Sondaı qoımany Omanda da qurýǵa bolady. Mysaly, osy elge 1 mıllıon tonna bıdaı jibersek, sonyń 200-300 myń tonnasyn Omanda qaldyrsa, qalǵanyn jaqyn memleketterge satýǵa bolady. Ol – bir. Ekinshiden, Qazaqstan Islam Yn­tymaqtastyǵy Uıymyna tóraǵa­lyq etkende Elbasy azyq-túlik qaýipsizdigi máselesin kótergen bolatyn. Osy turǵydan alǵanda Qazaqstan basqa elderde sııaqty Oman jerinde de hab quryp, sol arqyly aımaqtyń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz ete alady dep oılaımyn. О́zińiz bilesiz, jaqynda ǵana Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam Uıymy qurylyp, onyń hatshylyǵy Astanada ashylyp otyr. – Jalpy, arab elderiniń burynǵy keńester quramynda bolǵan Qazaqstanǵa degen kózqarasy qandaı? – 1990-shy jyldarǵa deıin Parsy shyǵanaǵy memleketteriniń kópshiligi kezinde Keńester Odaǵymen dıplomatııalyq qarym-qatynasta bolmaǵan. Negizi, 1930-shy jyldary qazaqtyń alǵashqy dıplomaty, elshi Názir Tórequlov KSRO-nyń Saýd Arabııasyndaǵy tuńǵysh turaqty ókili qyzmetin atqarǵany belgili. Alaıda, keıin «halyq jaýy» degen aıyppen atý jazasyna kesildi. Soǵan arab elderi narazy boldy ma, ekijaqty dıplomatııalyq qarym-qatynas úzildi. Keıinnen olar AQSh-qa jaqyn bolyp ketti. Al Parsy shyǵanaǵy elderi men KSRO arasyndaǵy qarym-qatynas damymaı qalǵannan keıin, olar Qazaqstan týraly kóp bilgen joq. Bizdiń baılanystarymyz, kóbinese, soltústik Afrıka elderimen, Mysyrmen, Sırııamen, Iemenmen jaqsy damydy. О́ıtkeni, olar sosıalıstik baǵyttaǵy memleketter boldy. Stýdentteri bizde oqydy. Bizdiń mamandarymyz sol elderde kóp qyzmet etti. Sol sebepti, olar bizdi kóbirek biletin. Al qazir arab elderi bizdi bilmeıdi dep aıtý qıyn. Sosyn kóp nárse memlekettiń belsendiligine, syrtqy saıasatyna baılanysty ǵoı. Qazaqstan EKSPO-ny ótkizgeli otyr. Onyń aldynda Eýropadaǵy yntymaqtastyq jáne qaýipsizdik uıymynyń sammıtin ótkizdik. Islam konferensııasy uıymyn basqardyq. Kelesi jyly BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolamyz. Arab elderi sonyń bárin kórip otyr. Oǵan qosa, Elbasynyń halyqaralyq arenadaǵy belsendi jumysy, utymdy usynystary men batyl bastamalary taǵy bar. Onyń halyqaralyq uıymdardyń minberinen sóılegen sózderi jan-jaqqa jetip jatady. Biz, elshiler, óz kezegimizde jergilikti jerdegi buqaralyq aqparat quraldary arqyly Qazaqstannyń bastamalaryn jetkizýge tarysamyz. Osynyń arqasynda ózge elder qazaq halqynyń kim ekenin biledi. – Arab elderi ishinde lańkestik sııaqty halyqaralyq qaýiptiń bar ekeni belgili. Ol Qazaqstanǵa da keri áserin tıgizip otyr. Arab elderiniń ózi osy qaýip-qatermen qalaı kúresip júr? – Oman jaıynda aıtatyn bolsaq, bul memlekettiń dinı kózqarasy múldem bólek. Ony kóbi bile bermeıdi. Mysaly, biz biletin Islam dúnıesi negizinen ekige bólinedi. Ol – súnnıtter men shııtter. Al, omandyqtar súnnıt te emes, shııt te emes, olar – ıbadıtter. Tarıhqa sáıkes, ıbadıtter Islamnyń erte dáýirinde bólinip ketken. Bul – múldem bólek aǵym. Basty aıyrmashylyǵy – bárine lıberaldy túrde qaraıdy. Biraq jergilikti zańǵa sáıkes, Oraza kezinde sheteldikterge jurttyń kózinshe tamaq iship, temeki shegýge tyıym salynǵan. Sosyn kıim-kıiske de talap qoıylady. Ibadıtter tole­rant­tylyq ustanymyn saqtaıtyn­dyq­tan, san alýan áskerı aksııalarǵa da qatyspaıdy. Máselen, Iemenge qarsy áskerı koa­lısııa qurylǵanda Oman bul bas­tamany saıası turǵyda qoldaıtynyn bildirdi, biraq qarýly sharalarǵa qatyspaıtynyn málimdedi. Sırııa boıynsha da týra sondaı ustanymda boldy. Sodan bolar, men Oman azamattarynyń «Islam memleketi», «ál-Qaıda» jáne basqa da terrorıstik uıymdardyń quramynda soǵysqany, ıa bolmasa, qandaı da bir terrorlyq aktige qatysqany týraly derek kezdestirmedim. – Sóz sońynda elge qandaı tilek aıtar edińiz? – Eń aldymen, barsha halqy­myzdy Táýelsizdiktiń 25 jyldyq belesimen quttyqtaımyn. Elimizdiń eńsesi bıik, erteńi jarqyn bolsyn! Ol úshin bárimiz yntymaq-birlik tanytyp, aıanbaı qyzmet etýge tıispiz. Qazir zaman tynysh emes. Álemdi túrli oqıǵalar dúrliktirip jatyr. Aýmaly-tókpeli zamanda keler urpaqty oılaý, olarǵa irgesi berik, keleshegi kemel memleket qaldyrý – bizdiń mindetimiz. Beıbitshilik, tatýlyq pen birlik – halyqtyń eń úlken baqyty. Qazaq ultynyń týabitti toleranttylyǵynyń jáne Elbasymyzdyń salıqaly saıasatynyń arqasynda berekemiz kirip, tynyshtyqta ómir súrip jatyrmyz. Biz osy ıgiligimizdi kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaýǵa tıispiz. Sol arqyly Táýelsizdikti baıandy etemiz. Áńgimelesken Arman ASQAR, jýrnalıst, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin