Qarjy kókten túspeıdi

nemese Soltústik Qazaqstan oblysynda  jańa ınvestısııalyq saıasat qalaı júzege asyrylýda? О́mir kórsetip otyrǵanyndaı, el ekonomıkasynyń yrǵaqty damýy kóp­tegen jaılarǵa baılanysty desek, solar­dyń ishinde syrttan ınvestısııa tartý­dyń mańyzy asa zor ekenin dáleldep jatý­dyń qajeti joq. Al ınvestısııalyq joba­lardyń negizinen óńirlerde júzege asy­ry­latyny belgili. Demek, eko­no­­mı­kalyq yntymaqtastyqty damytý­da al­dymen óńirler belsendilik tany­týǵa tıis. Soltústik Qazaqstan obly­sy­­nyń da osy talap deńgeıinen kórine al­­maı Elbasynyń synyna ushyraǵan kez­deri bolǵan. Máselen, osydan tórt jyl buryn, naqty aıtsaq, 2012 jyl­dyń 28 qarashasynda Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen ótken óńirlerdi damytý jónindegi repýb­lıka­lyq keńeste Memleket basshysy elimizde jańa salalar belsendi qalyptasyp jat­qan aımaqtar bar ekenin aıta kelip, keı oblystar basshylarynyń ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq serpilis jasaýda naqty qamqorlyq jáne erik-jiger tany­ta almaı otyrǵanyna, bıýdjetke senip alǵanyna, qarjyny bólýmen jáne qury­lys júrgizýmen ǵana aınalysqysy kele­tinine qynjylys bildirgen. Sóıtip, Aq­mola, Qostanaı jáne Soltústik Qazaq­stan oblystarynyń úsh jyl ishinde bar bol­ǵany 60 paıyz transfert ósimimen 550 myń dollar shetel ınvestısııasyn tartqanyn aıtqan bolatyn. Sol kezde Elbasy synynyń óte oryndy ekenin jurt­tyń bári moıyndaǵan. О́ıtkeni, Soltústik Qazaqstan oblysyn alsaq, ındýstrııalyq áleýeti zor, mıneraldy shıki­zat pen baǵa­ly qazbalarǵa baı óńiri­miz sheteldik serik­­tes­termen qarym-qatynas jasaýǵa geo­gra­fııa­lyq orna­lasýy jaǵynan da óte qolaıly. Qazir Soltústik Qazaqstan oblysynda múlde basqasha jaǵdaı qalyptasyp otyr. О́tken jyly oblys ekonomıkasyna 154,5 mlrd. teńge ınvestısııa tartylyp, bul kórsetkish boıynsha óńirimiz respýb­lıkada birinshi orynǵa shyqsa, ústi­mizdegi jyldyń alǵashqy alty aıyn­da negizgi kapıtalǵa salynǵan ınves­tısııa kólemi 58,1 mlrd. teńgeni qurady. 2014 jylmen salystyrǵanda onyń ósimi 128,3 paıyz bolǵany da bul oraıda tyndyrylǵan jumystardyń aýqymy zor ekenin ańǵartady. Investısııanyń kókten túspeıtini, shetel­dik kompanııalardyń, jal­py, qaltaly azamattardyń jıǵan-tergenin ońdy-soldy, qur beker­ge shashpaıtyny anyq. Olaı bolsa, sol­tús­tikqazaqstan­dyqtar­dyń osyn­daı qysqa merzim ishinde Memleket basshysynyń Qazaqstandy ınvestısııa kedergisiz quıylatyn aımaqqa aınaldyryp, ozyq tehnologııalar men aldyńǵy qatarly damyǵan salalardyń ortalyǵy etý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý baǵytynda ulan-ǵaıyr isterdiń basyn qaıyryp tastaǵanynyń astarynda ne syr jatyr? Soltústikqazaqstandyqtar munyń bárin oblys tizginin 2014 jyly qolyna alǵan óńirdiń qazirgi basshysy Erik Sultanovtyń belsendi de nysanaly qyzmetimen baılanystyrady. Aıtsa aıtqandaı, Erik Hamzauly ózi qyzmetke kiris­ken alǵashqy kúnnen osy máselege erekshe den qoıyp, kúrmeýi qıyn isti qaı­tarymy mol tıimdi sharalar arqyly sheshýge umtylys tanytýda. Solardyń biri retinde oblys basshysynyń basta­ma­symen 2014 jyly tuńǵysh ret uıym­das­tyrylǵan «Qyzyljarınvest-2014» atty halyqaralyq forýmdy ataýǵa bolady. Eksporttyq áleýetke ıe basym salalar úshin qolaıly múmkindikter týdy­rý maqsatynda ótkizilgen forýmǵa 20-ǵa jýyq alys-jaqyn memleketten jáne eli­miz­diń barlyq óńirlerinen 800-ge tarta kásip­ker qatysyp, 80 mıl­lıard teńgeniń keli­­sim­sharttaryna qol qo­ıyl­dy. Bul soń­ǵy eki jylda óńir ekonomıkasyna syrt­­­tan qarjy tartýǵa baǵyttalǵan ju­mys­tyń jańasha serpin alǵanynyń bir ǵana kórinisi. Syrttan qarjy tartýǵa Indýst­rııa­­lan­­dyrý kartasynyń da keń jol ash­­qa­nyn aıtýymyz kerek. Ony atalmysh karta­nyń birinshi besjyldyǵynda oblys­ta 27,5 mıllıard teńgeniń 29 jobasy júzege asyrylǵanynan da aıqyn ańǵa­rý­ǵa bolady. Nátıjesinde osy kezeń­de 1 myńnan astam jańa jumys oryn­dary ashy­lyp, negizgi kapıtalǵa salyn­ǵan qar­jy kólemi eki ese ulǵaıdy. Qazir­gi qar­qyn ekinshi besjyldyqta bul kór­set­kishterdiń anaǵurlym joǵa­ry bolatynyna kóz jetkizip otyr. Olaı deıtinimiz, ekinshi besjyldyqta Indýs­trııa­landyrý kartasyna jalpy quny 100 mıllıard teńge turatyn 70 joba usy­nylyp, olardyń jartysynan astamy, naqty aıtqanda, 41 joba qol­daý tapty. Bul Soltústik Qazaqstan ob­­ly­­syn­da mem­lekettik baǵdarlamanyń ekin­­­shi bes­jyl­dyǵy aıasynda 2,2 myń ne­me­se birin­shi besjyldyqqa qaraǵanda eki ese kóp jańa jumys orny ashylady degen sóz. Al osy tyń jobalar qalaı júzege asy­rylýda degenge kelsek, ústimizdegi jyly 7 joba iske qosylyp, jańa kásip­oryndar 3,4 mlrd. teńgeniń ónimin shy­ǵaryp úlgerdi. Aıtalyq, Elbasynyń qaty­sýy­men ótken telekópir barysynda iske qosylǵan biregeı kásiporyn− «Radýga» fabrıkasy qurǵaq tańǵy as­tyń 25 túrin shyǵarady. Buryn bul ónim, ne­gizinen, Reseıden ım­port­t­alsa, qazir ob­lys ózin tolyq qamta­masyz etip otyr. Al­daǵy ýaqytta ónimniń bir bóligi eksport­qa shyǵarylmaq. «Kaztehmash» mashına jasaý zaýyty­nyń ashylýy da oblys úshin aıtýly oqıǵa boldy. Kásiporyn 59 jemazyq tehnıkasyn, 46 «SAMPO ASIA» markaly kombaın shyǵardy. Ol kombaındardyń 22-si ótken jylǵy oraq naýqanyna qa­tys­ty. Búgingi kúni zaýyt jergilikti óndi­rý­shilerdi tarta otyryp, óndiris kólemin odan ári ulǵaıtý joldaryn izdestirýde. Jaqynda osyndaı taǵy bir úlken jańalyqtyń kýási boldyq. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev 2016 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý mem­lekettik baǵdarlamasynyń oryndalý bary­s­yn talqylaýǵa arnalǵan keńes sheń­berinde ótkizilgen jalpyulttyq tele­kópir kezinde «Petropavl traktor zaýyt­y» jaýapkershiligi shekteýli serik­tes­tigi shyǵaratyn «K-704-4r Batyr» otan­dyq traktorynyń tusaýyn kesti. Sankt-Peterbýrg mashına jasaý zaýyty­men birlesken jobaǵa 1,2 mıllıard teń­ge ınvestısııa quıylyp, qural-jab­dyq­­tar Qytaı men Reseı elderinen ákelin­di. О́nerkásip oryndarynyń sheteldik áriptesterimen jasaǵan iri kelisimderi tý­raly áńgime qozǵalǵanda, «PZTM» za­ýy­­ty aýyzǵa buryn iligedi. Bul ká­siporyn­ǵa japonııalyq kompanııa 509 mln. teń­ge qarjy saldy. Al «ZIKSTO» zaýy­ty «Qazaqstan temir joly» AQ-pen árip­tes­tik kelisim jasaý arqyly óndiris kóle­min 4 esege jýyq arttyrýǵa qol jetkizdi. Osy aıtylǵandardan-aq Soltústik Qazaqstan oblysy ónerkásibiniń ınves­tısııa úshin tartymdy salaǵa aınalyp otyrǵanyn ańǵarýǵa bolady. Sonyń nátıjesinde ótken jyly óńir ónerkásibi ósim qarqyny boıynsha oń serpinge ıe boldy. Tuńǵysh ret oblysta júk vagon­dary, qurǵaq penobeton qospa­sy, dıa­metri úlken plastık qubyrlar shyǵa­ryldy, qoıytylǵan sút ónimderi óndi­risi, uńǵymaly munaı nasostary jań­ǵyr­tyl­dy, jeldiń kúshimen elektr qýa­tyn óndiretin qondyrǵylar iske qosyl­dy, altyn óndirý qolǵa alyndy. Túrik ın­ves­torlarynyń qatysýymen dıirmen­der kesheni jańartylyp, qýaty arttyryldy. Jalpy, Indýstrııalandyrý kartasy aıasynda oblysta 2016 jyly 4,4 mlrd. teńgeniń taǵy 12 jobasyn júzege asyrý kózdelip otyr. Mysaly, «Grıbnoı mır» JShS qozyquıryq ósirý jáne qaıta óńdeý zaýytyn, «RIM Kaz Agro» JShS tez daıyndalatyn kespe, botqa, sorpa, kartop ezbesin óndiretin seh, «Torgovyı dom Bogatyrskıı prodýkt Sever» JShS dándi daqyldardy tereńdete qaıta óńdeıtin dıirmen salmaq. Bul jobalardyń júzege asyrylýy 500-den astam jańa jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi. Joǵaryda biz tilge tıek etken halyq­ara­lyq forýmda aýyl sharýa­shy­­ly­ǵy salasyna ǵana qatys­ty qol qoıylǵan sharttar­dyń jal­py quny 49 mıllıard teńge­den asyp tústi. Oblys ákimi E.Sultanov jýrna­lıs­terge bergen suhbatynda tartyl­ǵan barlyq ınvestısııanyń 30 paıy­zy agroónerkásiptik keshenge baǵytta­la­ty­nyn atap kórsetti. Olaı bola­tyn jóni de bar. О́ıtkeni, soltústikqazaq­stan­dyq­tar­dyń 57 paıyzy aýyldyq jerlerde turady. Olardy jyl boıy jumyspen qamtamasyz etetin mal sharýashylyǵy salasy desek, 2015 jyly iri qara mal etiniń eksporttyq áleýetin damytý joba­sy sheńberinde 12,8 myń oryndyq bor­da­qylaý alańy, 11 myń basqa arnal­ǵan mal tuqymyn asyldandyrý oryn­dary quryldy. Elbasynyń aýylsharýashylyq ónim­derin tereńdete óńdeýge baılanysty bergen tapsyrmasyn oryndaý maqsatyn­da oblysta 2016-2020 jyldarǵa arnal­ǵan jeke karta jasalǵanyn da aıta ketý lázim. Búgingi kúnniń ózinde osy baǵdarlamanyń sheńberinde quny 140 mlrd. teńge bolatyn 60-tan astam joba qolǵa alynyp otyr. Onyń negizgi bóligi sút, et ónimderin óń­deýge jáne makaron bu­ıym­daryn shyǵarý­ǵa baǵyttalǵan. Osy arada salada qolǵa alynǵan ut­qyr jobalardy tarqatyp aıtýdyń reti kelip-aq tur. Asa tartymdy jobalardyń qataryn­da Shal aqyn aýdanynyń ortalyq qony­synda «Trans-agroınvest» JShS- niń qa­tysýymen salynyp jatqan qant zaýy­ty­nyń qurylysyn da ataýǵa bolady. Kásip­oryndy iske qosý oblystyń qantqa sura­nysyn jartylaı óteıdi dep kútilýde. Sonymen qatar, 2016-2017 jyldary ósimdik maıyn ón­di­re­tin 4 kásiporyndy, onyń ekeýin Petro­pavl qalasynda paıdalanýǵa berý josparlanǵan. Reseılik «EFKO» kompanııa toby Taıynsha aýdanynda qýat­tylyǵy jylyna 330 myń tonna (quny 23 mlrd.teńge) maıly daqyl­dardy qaıta óńdeıtin zaýyt salýdy qolǵa alsa, «MEZ-SKO» JShS Petropavl qala­synda jyldyq qýattylyǵy 500 myń tonna (quny 29 mlrd. teńge) ósimdik maıyn óndiretin kásip­oryn qurylysyn bastady. Mamandar «Jannur Astana» KT-niń qatysýymen Ǵabıt Músirepov atyndaǵy aýdanda boı kóteretin zaýyttyń da bolashaǵy zor dep sanaıdy. Qýattylyǵy 250 myń tonnalyq bul kásiporyn astyqty tereń óńdep, un, krahmal, glıýten jáne qurama jemazyq óndiredi. – Biz oblystyń 2016-2020 jyl­dar­ǵa arnalǵan kartasynda aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha qolǵa alynǵan jobalardy júzege asyrýdyń tartymdylyǵyn qam­ta­masyz etý tetikterin de oılas­tyrdyq. Ol úshin jobaǵa qaty­sý­shylarǵa 7 pa­ıyz­­dan 50 paıyz­ǵa deıin ınvestısııalyq sýb­sı­­dııalar túrinde memlekettik qol­daý kór­setetiletinin aıtsaq ta jetkilikti. Bul qol­daý otandyq uqsatý kásiporyndary men Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq el­deri kásiporyndarynyń múm­kindikterin teńes­tiredi, – deı­di oblys ákiminiń birinshi oryn­­basary Aıdarbek Saparov. Soltústik Qazaqstan oblysynda balyq sharýashylyǵyn damytýdyń, naqty aıtqanda, balyq ósirýmen, onyń ónimderin ón­dirýmen jáne uqsatýmen aına­lysýdyń múmkindikteri de zor. Bul baǵytqa Fınlıandııanyń «GeneralFinland» kompanııasy qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Osy sııaqty, as tuzyn, qant, jún jáne teri ónd­i­risi kásiporyndar qurý óńir úshin mú­l­dem jańa baǵyt bolyp tabylady. Oblysta ınvestorlardy aýyl sharýashylyǵyna tartýdyń bu­lar­dan basqa da tartymdy joba­lary az emes. Túgin tartsań, ma­ıy shyǵatyn Qyzyljar topy­ra­ǵy qunarly. Dıqandardyń kóp jyldyq tájirıbesi agroteh­no­lo­gııalyq sharalardyń barlyq ke­she­nin tolyq qoldanǵan jaǵ­daıda dándi daqyldardyń ár gek­tarynan 30-35, al maıly daqyl­dardan 15-20 sentnerden ónim alýǵa bola­tynyna kóz jetkizip otyr. Oblysta sheteldik ınves­torlardy áleýeti zor mıneraldy-shıkizat keshenin ıgerýge tartý maqsatynda aıtarlyqtaı jumys­tar atqarylýda. Zertteýler kór­se­tip otyrǵanyndaı, óńirde sırek kezdesetin jerasty qazbalary­nyń, tústi metaldardyń baı qory bar. Mysaly, Qazaqstanda óndi­ri­­­letin shıkizat ónimderiniń ishin­de qalaıynyń – 65, sırkonıı­diń 37 paıyzy bizdiń óńirde shoǵyr­lanǵan. Búginge deıin paıdaly qazba­lardyń 286 orny zertteldi. Investorlardyń tańdaýyna 227 qazba orny, onyń ishinde altyn, qa­laıy, temir, kómir óndirý­ge bo­la­tyn jerler de bar, usynylǵan. Soltústik Qazaqstan oblysy qalaıynyń ıgerilmegen qory ja­ǵy­nan álemdegi iri ken orny bolyp tabylady. Qazir atalmysh ken orynynda «Syrymbet» aksıo­ner­lik qoǵamy men «Samuryq Qazyna Invest» aksıonerlik qoǵamy jumys isteýde. Olar taıaýda ǵana jumysty jalǵastyrý maqsatynda 19,5 mln. dollardyń memorandýmyna qol qoıdy. Soltústikqazaqstandyqtar ın­ves­torlardyń týrıstik bıznesti damytýǵa qosar úlesiniń de súbeli bolatynyna senimdi. 2015 jyly salany damytýǵa 876 mln. teńge qarjy baǵyttaldy. «Imantaý injýi», «Arlan», «Ardager» sııaq­ty birneshe demalys aımaqtary ashyldy. Ásirese, «Solnechnyı VIP» demalys aımaǵyn bóle-jara ataǵanymyz jón. Munda oblys­ta tuńǵysh ret maral fer­ma­sy uıymdastyrylyp, pan­ty­­men emdeý engizildi. Sol sııaq­­­ty, ótken jyly Tuńǵysh Pre­zı­­­dent kúni qarsańynda qala ma­ńyn­­da quny 180 mln. teńgelik «GreenPark» dep atalatyn dema­lys or­ny iske qosyldy. Qazir ob­lys or­­talyǵynda tórt qonaqúı salynýda. Oblystyń bul oraıda da múm­kin­dikteri óte zor ekenin aıta ket­kenimiz jón. Ústimizdegi jyldyń mamyr aıynda ótken týrızm apta­lyǵy aıasynda tuńǵysh ret uıym­dastyrylǵan «Soltústik Qazaq­stan oblysynyń týrıstik áleýeti» kórmesi osyǵan anyq kóz jetkizdi. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev tek ártaraptandyrylǵan ekonomıkanyń ǵana  jahandyq daǵdarys saldaryna tıimdi qarsy tura alatynyn, kez kelgen el úshin ekonomıkalyq ósimniń qarqy­nyn qamtamasyz etýde syrttan ınves­tısııalar tartýdyń mańyzy zor ekenin, makroóńirler úshin jeke baǵdarlamalar jasaý negizinde shaǵyn jáne orta bıznesti damytý qajettigin atap kórsetken bolatyn. Bul oraıda da tyndyrylǵan ister az emes. Atap aıtsaq, «Bız­­nes­tiń jol kartasy-2020» baǵ­dar­lamasy sheńberinde 30 mıl­lıard teńgeniń 500-den astam jobasy iske qosyldy. Qaıda bol­masyn, ónimderdiń jańa túr­leriniń mo­laı­ǵany, básekege qabilet­ti­lik­tiń artqany baıqalady. Baıy­tylǵan kvars qumy, qurǵaq kóbik-beton qospasy, astyq jáne kon­teınerler tasymaldaıtyn júk vagondary, úlken dıametrli plas­tık qubyrlar, munaıǵa arnal­ǵan uńǵymaly sorǵylar óńir óndirisiniń ınvestorlar úshin senimdi seriktes bola alatynyn dáleldep otyr. Búginde oblys óz ónimderin 32 elge shyǵarady. Budan tys­qary 76 memleketpen tyǵyz syrtqy ekonomıkalyq baıla­nys ornatylǵan. Keden odaǵy el­deri­men aradaǵy taýar aınalymy 367,3 mıllıon dollardy quraı­dy. Eksport quramynda mal jáne ósimdikter ónimderi, daıyn azyq-túlik taýarlary, metal­dar jáne olardan jasalatyn as­pap­tar, mashına jabdyqtary, kólik quraldary bar. Syrttan mıne­raldy, hımııalyq ónimder, qural-jabdyqtar, ónerkásip buıymdary ákelinedi Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Soltústik Qazaqstan oblysy­nyń ekonomıkasyna qarjy ózi­nen-ózi quıylyp jatqan joq. Ol osy máseleni udaıy na­zar­da ustap, álemdik daǵda­rys ke­zeńinde shetelden qar­jy tar­týǵa, halyqaralyq qar­jy qu­ry­lymdarymen tabys­ty kelisimder jasaýǵa basym­dyq berip otyrǵan oblys basshylyǵynyń túrli tyń bastamalarǵa uıytqy bolýynyń, ınvestorlar úshin ońtaıly orta qalyptastyra bilýiniń nátıjesin­de múmkin bolyp otyr. Aıtalyq, ústimizdegi jyldyń 5 aqpanynda óńir basshysy Astanada Qazaqstan Respýblıkasynda tirkelgen 33 dıplomatııalyq mıssııa jetekshi­lerimen kezdesti. Onyń barysyn­da dıplomattar óńirimizdiń ınves­tı­sııalyq áleýeti, Soltústik Qazaq­stan oblysynyń aýmaǵynda bastalǵan iri ınvestısııalyq joba­­lar jaıyndy tolyq aqparat aldy. Keıin solardyń birazy ob­lysqa atbasyn buryp, mundaǵy jaǵdaımen egjeı-tegjeıli tanys­qannan keıin óz elderiniń ortaq jobalardy júzege asyrýǵa nıet­ti ekenderin bildirdi. Budan basqa, ótken jyly ob­lysqa 30-ǵa jýyq túrli maqsat­taǵy, atap aıt­qanda, Reseı­den, Ýkraınadan, Qytaı Halyq Res­pýb­lıkasynan, Birikken Arab Emıratynan, Irannan, Saýd Arabııasynan, Ita­lııa­dan, Ispanııa­dan, Fınlıan­dııadan, Danııadan, Shve­sııa­­dan. Fransııadan, Belorýs­sııadan, Koreıa­dan, Avstralııadan, taǵy bas­­qa elderden delegasııalar keldi. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, búginde Soltústik Qazaqstan oblysy ınvestısııa máselesinde tabysty óńirlerdiń birine aınalyp otyr. Munda áli de syrttan qarjy tartý múmkindikteri mol, qolǵa alynǵan iri jobalardan bólek, áleýetteri ınvestısııaǵa suranyp turǵan ózge de sektorlar az emes. Oblys ınvestorlar keńesiniń otyrysynda atap kórsetilgenindeı, aldaǵy kezeńde shıkizattyq emes sektorǵa tikeleı ınvestısııalar tartýǵa aıryqsha kóńil bólinbek. Oblys basshylyǵy osy maqsatta iri transulttyq kompanııalar, shetelderdegi shaǵyn jáne orta bıznes ókilderimen kelissózder júrgizýde. Bul oraıda da soltústik­qazaq­standyqtar oılas­tyryp otyr­ǵan tartymdy joba­lar az emes. Demek, syrttan quıyla­tyn qarjy aǵy­nyn qamta­masyz etý arqyly el eko­no­mıkasyn ártaraptandyrýǵa baǵyt­talǵan jumystar aldaǵy ýa­qyt­ta da jalǵasyn taba bermek. Jarasbaı SÚLEIMENOV, jýrnalıst Soltústik Qazaqstan oblysy