Jigit Abaı nege «qartaıdyq» degen?

Aldymen eskerte keteıik, Abaı jınaq­tarynyń bárin­­de jazylý merzimi «1886 jylǵy» delinetin top­tama óleńderdiń (16 óleń) az degen­de jartysy 1884-1885 jyl­darǵa tıesili. Shyny osy. Abaı óleńderiniń jazylý mer­zimi eń alǵash 1909 jyl­ǵy S.-Peterbýrgte basylǵan tuńǵysh jınaq­ta kórsetilgen edi. Dúr­be­leń­­ge toly 1905 jyly, opyr-topyr­da ázirlengen osy jınaqta áýelgi óleń­derdiń bir-eki jyl ilgeri­lep ketýi tabıǵı nárse. Ketken qateni kesh te bolsa túzetý, aqıqatqa jaqyn­daý – búgingi jańa za­man­nyń talaby ári múmkindigi, aǵaıyn. Aqynnyń alǵashqy áleýmettik taqyryptaǵy óleń­deri tobyqty elinde ótken áldebir dúbirli oqıǵa­nyń izimen týyndap otyrǵany jańalyq emes. Iаǵnı, óleńniń jazylý merzimi, álbette, bolǵan ómir faktisi, oqıǵa merzimin dál anyqtaýǵa tirelmek. Biraq, ol zamanda arhıv materıaldary ýysqa túspedi. Aıta­lyq, Abaı Qońyr-Kókshege qaı jyldary bolys bol­ǵan? Osyny bilýge M.Áýezov kóp kúsh saldy. Abaı ómirbaıany­nyń 1-nusqasynda 1869-1870 jj. bolǵan dep jazsa, 2-nus­qasyn­da el aýzyndaǵy áńgimeler sarynyna oraı, onyń ýaqy­tyn 1872-73 jyldarǵa jyljytty. О́mirbaıannyń tek 4-nusqasynda ǵana Muhań 1877-78 jj. degen túp­ki­lik­ti tujyrymǵa keledi. О́ıtkeni, Abaıdy iri tergeýge uryndyrǵan aryz-shaǵymdar men arhıvten tabylǵan Abaı Qońyr-Kókshe bolysy atynan qol qoıǵan bir úndeý hat aqyry qolyna túsedi. Muny baıandap otyrǵan jaıym, tap osy qıynǵa Kákitaı, Turaǵul da tap bolǵan. Resmı qujat, arhıv materıal­dary degenińiz qasqaldaqtyń qanyndaı qat. Abaı aqyndyq qyzmetine kirisken tusta eki týys ta jas. Abaı­dyń sol kezgi óleńderine qanyq Baıkókshe sııaqty úlkender 1905 jyly ómirde joq. Oǵan Abaıdyń áýelde óleńderin jurtqa jarııa etpeı jasyryn ustaǵanyn qosyńyz. Qysqasy, 1884-85 jylǵy Abaı óleńderi ilgerilep ketýiniń sebepteri jetkilikti. Osymen, 1884 jylǵy bolys saılaýyna keleıik. Ol nelikten el esinde qaldy? Sebebi, bul jolǵy bolystyq kezegi Qunanbaı urpaǵy arasynan Ospanǵa tıesili bolatyn. Biraq, saılaý sońynda muqym jurtty tańǵaldyrǵan (tipti, oıazdyń áıeli «kótek» degen) oqıǵa – Ospan Qunanbaıuly ótpeı qalyp, onyń ornyna oıda joqta rýy bókenshi Kúntý Shońqauly saılanyp ketedi. «Bul iske, – deıdi Muhtar Áýezov, – Abaı men Abaı tileýindegi eldiń tań qalýy bylaı tursyn, osy kúnge sheıin – «Kúntý bolys bolǵan saılaýdy» ertegideı, jyr­daı qylyp aıtady...» (Abaı. Tolyq jınaq. 1933 j., 367-bet). Jalpy el jyrdaı qylyp aıtsa da, oqıǵanyń dál jyly jabyq qala bergen. Abaı jınaqtarynda osy kúnge sheıin «1886 jylǵy» delingen, shyndyǵynda, 1884 jylǵy saılaýdan soń dúnıege kelgen Abaı óleńderin tekserýimizdi «Qar­taıdyq, qaıǵy oıladyq, ulǵaıdy arman» jáne «Qartaı­dyq, qaıǵy oıladyq, uıqy sergek» degen birine biri jalǵas egiz óleńnen bastamaqpyz. Egiz bolatyny, taqy­ryp qana emes, mazmun da ortaq. M.Áýezov: «El ortasyna búlik salyp júrgen tynymsyz atqaminerlerdi eń alǵash ret synǵa alyp, bólip shyǵara bastaıdy», deýimen olar­dyń ózegi men syr-sıpaty birligin taıǵa tańba bas­qan­daı anyqtap beredi. Ǵulamanyń «eń alǵash ret syn­ǵa alyp» degeninen-aq qos óleńniń jazylý merzimin anyq­taý qan­sha­lyqty mańyzdy ekendigin paıymdaı berińiz. Bul Abaıdyń aqyndyq qyzmetiniń basy osy arada degen sóz. Sonymen, egiz óleńder qaı jyly jáne qandaı jaǵdaıda jazylǵan? Joǵaryda aıttyq, eki óleńge de sebepker – 1884 jyl­dyń mamyr aıynda ótken, kútpegen jerden Kúntý bolys saılanyp ketken atyshýly saılaý (muny estelik­ter de, Abaıdy zertteýshiler de biraýyzdan rastaıdy). Qyrsyqty saılaýǵa páýeske (kúımeli) arbany qońy­raýlatyp Semeıden Tıhonov degen oıaz áıelin erte kelip, basshylyq jasaǵany belgili. Sol oıaz saılaýdy qaıta buzǵyzaıyn degende, Abaı kónbeı «bekitińiz» depti. Nege? Abaıǵa Ospannyń saılanbaı qalýynan buryn Erbol, Jırenshe, Orazbaı, Kúntý sııaqty burynǵy dos-jarandar tarapynan jasalǵan opasyzdyq pen ekijúzdilik qatty batqan. Qaıǵy oılatqan. Ásirese, aqyn janyn jaralaǵan jáıt – eń jaqyn dosy Erboldan tirideı aıyrylýy bolǵan. Qysqasy, Muhańnyń: «Aqyn kóńili elden alǵashqy ret qatty toryqty» deýi shynaıy ómir shyndyǵy. Minekı, ózińiz de oılańyz, saılaýdan keıingi qatty toryǵýdy óleń ǵyp syrtqa shyǵarmasa Abaı Abaı bola ma (ishtegi aqyndyq qýat jaıshylyqta da býyrqanyp júrgeni málim). Senseńiz, qat-qabat sezimge boı urǵanda, ony bir jyl turmaq, bir aıǵa da sozý mashyǵy Abaı ádetinde joq. Bizge málim, Abaıǵa «kóńilim qaıtty dostan da, dushpannan da» degizip qatty toryqtyrǵan eki ǵana jyl bar: biri – sóz bolyp otyrǵan 1884, ekinshisi – Ospan óliminen keıingi 1892 jyl. Keltirilgen ýájder az deseńiz, 1886 jyly Abaıǵa qaıǵy oılatyp, ony qatty toryqtyrdy deıtindeı eshbir oqıǵa bolǵan emes, kerisinshe, el ishi tynyshtyq tapty. Al, qaıtalap eskerteıik, sezimi sýyǵan ómir faktisine qalam terbeý – Abaı minezine jat. Sóıtip, «Qartaıdyq» dep bastalatyn qos óleńdi keıinge, 1884 jylǵa shegerý qajettigi sózsiz. Oǵan jańa­ǵy san alýan jaǵdaıattar men Muhań aıtqan pikirler («atqaminerler eń alǵash ret synǵa alynǵan» jáne «Aqyn kóńili elden alǵashqy ret qatty toryqty» degen) ǵylymı negiz bolady. Endi Abaı nege «qartaıdyq» degenge oıysalyq. 1884 jyly Abaı jigit aǵasy delinetin otyz toǵyz jasta. Son­dyqtan, oqyrmandar «Bul jasta adam qartaıýshy ma edi?» dep suraq qoıýy ábden múmkin. Osy kúdik-kúmán­nen eles te qalmaıtyn jaýapty taǵy da uly M.Áýezovten tabamyz. «Anyǵynda, bul jyldary Abaı qartaıǵan joq, – deıdi Muhań. – Ony jasynan ǵana aıyrý kerek emes, halyq qamqory bop, azamat aqyn bop, osy jyldan bastap jazǵan sózderine qarasaq, aqyn anyq úlken tartysqa barynsha belsenip kirisedi. Yzaly ashýmen, qaısar qaırat, ónimdi qajyrmen aralasady. Sondyqtan, qajyǵan adamnyń álsirep, qartaıyp, oı qýaty, júrek oty báseńdegen kúıin kórmeımiz. Olaı bolsa, jańaǵy «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq» degen sózderdi Abaı basqasha bir mán-maǵynamen qoldanady. О́sıetshi, synshy ustaz bolýǵa bekinip kirisken aqyn halyqtyń anyq aǵasy bop, aqylshynyń turǵysynan sóılemek bolady. ...Úlken sanadan týǵan qatty ashý men qyzýly jalyn ekeýi de kárilik nyshany emes». Minekı, Muhań keremet pikirimen qaıraty qaıtqan kárini emes, qasa nadandyqqa qarsy yzaly ashýmen jas jolbarystaı umtylǵan «azamat aqyn» – qaıratker Abaıdy kóz aldymyzǵa ákelip otyr. «Qartaıdyq» degen astarly sózdi munan asyp aıqyndaý múmkin be?! Sóıtip, Abaı sóziniń syry endi málim: «Qartaıdyq, qaı­ǵy oıladyq» degeni – halyqtyń qamqory, onyń ósıet­shi, synshy ustazy bolýǵa bekingen halin aıtqany bolady. Kúdikti seıilte túsý úshin aqynnyń óz sózine de júginelik. 1898 jyly Abaı: Aýrý júrek aqyryn soǵady jaı, Sharshap qalǵan keýdemde týlaı almaı, – dese, bir jyldan soń: Júregim meniń – qyryq jamaý, Qııanatshyl dúnıeden. Qaıtyp aman qalsyn saý, Qaıtqannan soń árneden, – deı kele: Kárilik te tur taqaý, Aldymyzda aıla joq, – dep eskertedi. Kórdińiz be, keltirilgen óleń joldary Abaı kárilikti moıyndaǵan tus – 1898-99 jyldar ekenin rastap otyr. Al 1884-85 jyldary qaıdaǵy kárilik? Abaıdy qartaıtqan eki kezeń arasyndaǵy on bes jyl ýaqyt desek, áńgime basqa. Aqynnyń ózi keıingi urpaqqa: «...Alystyq, julystyq, aıtystyq, tartystyq – áýre­shilik­ti kóre-kóre keldik» (1-sóz) jáne «Myńmen jalǵyz alystym, kiná qoıma!» dep syr ashady emes pe. Qaı jaǵynan kelgende de, 1884 jylǵy qos óleńi azamat aqynnyń zor áleýmettik tartysqa kiriskeniniń tuńǵysh belgisi degen qorytyndyǵa kelemiz. «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq...» dep birdeı bastalýy sodan. Ony, beınelep aıtqanda, kúreske daıar alyp júrektiń týlaǵany dep uqqanymyz jón. О́kinishke qaraı, keńestik dáýir ıdeologııasy Abaı­dyń «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq» degen sóziniń astary­na úńilýdi qajetsinbedi. Týra maǵynasynda sholaq uqtyq. Sodan da bolar, Abaıdyń 1995 jyly jaryq kórgen eki tomdyq shyǵarmalar jınaǵynda «Qar­taı­dyq, qaıǵy oıladyq, ulǵaıdy arman» degen óleń jolyna «Qartaıdyq, qaırat qaıtty, ulǵaıdy arman» degen «túzetý» jasalypty. Túzetýge berilgen túsinik my­naý: «Sadýaqas Shormanovtyń jazbasynda ekinshi óleń «Qartaıdyq, qaırat qaıtty, ulǵaıdy arman» dep berilgen. Osylaı aıtylýy durys bolar deımiz. «Qaı­ǵy oıladyq» degen sózdi eki ret qaıtalaý jarasyp tur­ma­ǵan­dyqtan óleń atyn osylaı ózgertýdi maqul kórdik». Biraq biz «qaırat qaıttyny» maqul kóre almadyq. Nege deseńiz, bul joǵaryda keltirilgen «Anyǵynda, bul jyldary Abaı qartaıǵan joq» degen paıymǵa sáıkespeıtin sátsiz túzetý. Taǵy bir aıtaıyq, aqynnyń «qartaıdyq» degeni – káriliktiń emes, kerisinshe «úlken sanadan týǵan qatty ashý men qyzýly jalynnyń» (Áýezov) nyshany bolyp tabylady. El buzylsa, tabady shaıtan órnek, Perishte tómenshiktep, qaıǵy jemek. О́zimniń ıttigimnen boldy demeı, Jeńdi ǵoı dep shaıtanǵa bolar kómek. ... Qoldan kele bere me jurt meńgermek? Adaldyq, adamdyqty kim teńgermek?! Maqtan úshin qaıratsyz bolys bolmaq, Itteı qor bop, ózine sóz keltirmek. Bul joldar «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, uıqy sergek» óleńinen. Olar, joǵaryda aıtylǵandaı, Abaıdyń saılaýdan keıingi kúızelisi, sonymen qatar, «Qaıratsyz bolys bolmaq» dep aqyn Kúntýdy túırep ótkenin ańdaý qıynǵa soqpaıdy. Birde shákirtteri «Abaı tekstology bolýǵa ne qajet?» dep suraǵanda ǵalym Q.Muhamethanov: «Aqyn­dyǵyń sál-pál bolsa jetkilikti, kúshti aqyn bolsań – búldiresiń» dep ázildegen eken. Osy rette aıtpaı ótýge lajym joq, jańaǵy 1995 jylǵy tolyq jınaqta óleńniń «El buzylsa, tabady shaıtan órnek» joly «El buzylsa, qurady shaıtan órnek» dep ózgertilipti. О́zgeris Abaı «órnek» dep órmekshi quratyn tor-órnekti meńzegen dep jasalsa kerek. Shyndyǵynda, Abaı bul sózdi ǵıbrat, oń (teris) pıǵyl, aq (qara) nıet degen mánde qoldanady. Mysalǵa «Bireýdiń kisisi ólse, qaraly – ol» óleńinde: Burynǵy jaqsylardan órnek qalǵan, Bıde taqpaq, maqal bar, baıqap qara, – deıdi. Bul jerde «órnek» ǵıbratty (kesteli) sóz órnegi degen mánde aıtylǵany daý týdyrmas. Qysqasy, Abaı­dyń «tabady» degen óz sózin «qurady» sózimen almas­tyrý kúmándi. Taǵy bir sóz. Taqyryby, ıdeıalyq mazmuny jáne túri jaǵynan jańaǵy eki óleńge tolyq sáıkes Abaıdyń úshinshi shyǵarmasy – «Qyran búrkit ne almaıdy salsa baptap». Onda aqyn sırek kezdesetin qyran búrkit pen kóp kúıkentaı, qarǵalardy salystyryp, tuspaldaǵan. О́leńde qyran búrkit – halyq qamqory qaıratker, al kóp kúıkentaılar, qarǵalar – otarshyl júıeniń qolshoqparyna aınalǵan kóp pysyq atqaminerler degen astar bar. Qoryta kelgende, tekserilgen úsh óleń de («Qartaı­dyq, qaıǵy oıladyq, ulǵaıdy arman», «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, uıqy sergek» jáne «Qyran búrkit ne almaıdy salsa baptap») 1884 jylǵy kúıdirgi saılaýdyń jemisi, sol qaqtyǵystyń izi degen baılaý jasaımyz. Biraq, 1884-85 jyldarǵa suranyp turǵan tek osy úsh óleń ǵana emes, ózge de týyndylar («Kóńilim qaıtty dos­tan da, dushpannan da», «Baılar júr jıǵan malyn qorǵa­latyp», «Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym», «Adas­­qan­­nyń aldy jón, arty soqpaq» jáne t.b.) barshy­lyq. Son­dyqtan, tekserisimiz aldaǵy ýaqytta jalǵasatyn bolady.  Asan OMAROV,  zertteýshi SEMEI