Bul – Qazaqstannyń álemdik bedeli artqanynyń nátıjesi

BUU Qaýipsizdik Keńesine 15 memleket qana múshe bolady. Olardyń beseýi – AQSh, Reseı, Qytaı, Ulybrıtanııa, Fransııa turaqty músheleri bolsa, 10 memleket 2 jylǵa turaqty emes múshesi bolyp kiredi. Qazaqstan – Ortalyq Azııa memleketteriniń arasynan bul uıymǵa alǵashqy múshe bolǵan el. Qaýipsizdik Keńesine múshe bolý úshin BUU Bas Assambleıasynda álem memleketteri daýys beredi. Álemdegi 193 táýelsiz memlekettiń úshten ekisi, ıaǵnı eń kem degende 129 el óz daýysyn bergen úmitker ǵana Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp saılana alady.

2016 jyldyń 28 maýsymynda Bas Assambleıa ótkizgen qupııa daýys berýde Qazaqstan 193 daýystyń 138-ine ıe bolyp, BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp saılandy. Azııa-Tynyq muhıty memleketteri tobynan saılanǵan Qazaqstannyń ókilettiligi 2018 jyldyń 31 jeltoqsanyna deıin sozylady. Turaqty emes múshe memleketter álemniń bes aımaǵynan irik­teledi. Aımaqtar qataryna Af­rıka, Azııa-Tynyq muhıty, Latyn Ame­rı­kasy, Shyǵys Eýropa, Batys Eýropa mem­leketteriniń toptary kiredi.

BUU Qaýipsizdik Keńesine kirgen 10 turaqty emes múshe memleketter uıymnyń turaqty 5 múshesimen bir­lese otyryp, álemdik ózekjardy máse­lelerdi talqylaýǵa jáne sheshimder qa­byl­daýǵa qatysady. Eń basty másele – halyqaralyq beıbitshilik pen qaýip­sizdikti saqtaý bolsa, sonymen qatar, jahandyq qaýipter men qaterlerge qarsy álemdik qoǵamdastyqty ju­myldyrý máselesi de kún tártibinde turady.

Qazaqstan BUU-nyń turaqty emes múshesi bola salysymen álemdegi beıbitshilikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan óz tujyrymdamasyn usyndy. Bul qujat – Elbasynyń BUU Qaýipsizdik Keńesine joldaǵan «Qaýipsiz, ádil jáne órkendegen álem qurý úshin jahandyq áriptestikti nyǵaıtý jónindegi Qazaqstannyń tujyrymdamalyq kózqarasy» atty Saıası úndeýi.

Qazaqstan Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retinde halyq­aralyq shıelenisti máselelerge baıla­nysty «veto jasaý» quqyǵyna ıe emes. Bul quqyq tek turaqty múshelerge ǵana tán. Soǵan qaramastan, Qazaqstan BUU-nyń eń basty organy bolyp ta­bylatyn Qaýipsizdik Keńesiniń minberin óziniń álemdik máselelerge kózqarasyn ashyq bildirý úshin paıdalana alady. Jahandyq máselelerdiń sheshý túıinderin kórsete otyryp, ózin Jer jahanǵa tanystyra túsedi.

Qazaqstan óziniń syrtqy saıa­sa­tyndaǵy álemdik qatynastarda ádi­lettilik qaǵıdattary saqtalýyn qa­laı­dy. Bul degenimiz, álemdik basym derjavalar ózderiniń múddelerin oryndaý jolynda álsiz, damýshy memleketterdiń múddelerin aıaqqa taptamaýy. О́kinishke qaraı, ádilettilik pen teńdik HHI ǵa­syr­da óte kóp buzylýda. Irak, Lıvııa, Sırııa, Aýǵanstan, Iemen memle­ket­teri álemdik derjavalardyń zorlyq­shyl saıasatynyń qurbany bolýda. Neoım­perıalıstik saıasat áli de jalǵasýda.

Tipten, AQSh-Reseı, AQSh-Qytaı teke­tiresteri álemdi shoshytarlyq dáre­jege keldi. Qaýipti sheńberden shyqsaq, álemdik soǵys qaýpi de kúsheıe túspek. Qazaqstan basshysy BUU Qaýip­sizdik Keńesine joldaǵan Saıası úndeý­inde osy máselelerge baılanysty alań­daýshylyq bildirdi. Qaýipsizdik Keńe­siniń múshelerin álemdik beıbitshilik jolyndaǵy belsendi kúresti kúsheıte túsýge shaqyrdy.

«Biz ǵalamshardy ıadrolyq qarý­dan qutqarý boıynsha álem qoǵamda­s­tyǵynyń kúsh-jigerin jumyldyrýdy ıadrolyq qarýdy taratpaý rejımin júıeli túrde bekemdeý men nyǵaıtý, sondaı-aq, Qaýipsizdik Keńestiń 1540-qa­raryn múltiksiz oryndaý arqyly jalǵastyrýǵa nıettimiz.

Iran ıadrolyq baǵdarlamasy bo­ıynsha kelisimniń jetistikterin jáne olardyń iske asýyn quptaı otyryp, Qazaqstan búkil uqsas jaǵdaılar men daǵdarystarda olardy úlgi retinde qoldanýdy jaqtaıtyn bolady. Bul úshin biz Keńestiń 2231-qarary boıynsha úılestirýshisimen belsendi jumys isteýge daıynbyz.

Bul turǵydan alǵanda, Qazaqstan Respýblıkasy Koreı túbegindegi ıad­rolyq qarý problemasy boıynsha kóp­jaqty kelissózder prosesin kidirt­peı qaıta bastaýǵa shaqyra otyryp, ony shuǵyl jáne syndarly túrde sheshýdi bas­ty maqsattardyń biri retinde qaraıdy.

Zadynda, Qazaqstan BUU barlyq múshe memleketterin, ásirese Qaýip­sizdik Keńestiń turaqty múshe­lerin, 2045 jyly BUU-nyń 100 jyldyǵy qarsańynda álemdi ıadrolyq qarýdan qutqarýǵa shaqyrady», delingen Elbasynyń Saıası úndeýinde.

BUU-nyń burynǵy Bas hatshysy Pan Gı Mýn myrza Qazaqstanǵa 4 ret keldi. Az merzimde álemdik bas uıym basshysynyń elimizge osynshama ret at basyn burýy Qazaqstannyń álemdik ıadrolyq qarýsyzdanýǵa qosqan zor eńbeginiń belgisi bolatyn. Elbasy BUU-nyń jańa Bas hatshysy Antonıý Gýterresh myrzamen de belsendi, birlesken qyzmetter atqarýdyń mańyzyn, ol sharalardyń álemdik beıbitshilik úshin iske asyrylatynyna senetindigin jetkizdi.

Qazaqstan álemdik qaıshylyqtardyń zorlyqpen, kúshpen emes, shydamdy bátýalastyq, ortaq mámilege kelý arqyly sheshilgenin qalaıdy. О́zara sanksııalar jasaý, qarjylyq, ekonomıkalyq qysymdar kórsetý beıbitshilikti nyǵaıtpaıdy. Qarsylas elder eń aldymen óz halqynyń jáne adamzattyń taǵdyryn oılaýǵa mindetti. Qaqtyǵystar, soǵystar, qysym kórsetýler men sanksııalar qarapaıym halyqqa jamanshylyq ákeledi.

Álemdik mıgrasııalardyń, jumyssyzdyqtyń, kedeıshilik pen qaıyrshylyqtyń negizgi sebebi durys júrgizilmegen saıasatqa jáne álemdik ádiletsizdikterge baılanysty. Elbasy, mine, osy sebepti de HHI ǵasyrdaǵy álemdik shyndyqtarǵa sáıkes keletin memleketter arasyndaǵy qarym-qatynastardyń jańa modelin qurýdyń mańyzdylyǵyn atap kórsetti.

Ol úshin ıadrolyq derjavalar ıadrolyq qarýdy taratpaý jolyndaǵy sharalardy kúsheıtýi kerek. Atom qýaty tek beıbit maqsattarǵa – ekonomıkalyq órleýge, adamzattyń jasampaz qyz­meti­ne, ǵylymǵa, ǵaryshty ıgerýge jum­salýǵa tıisti. Iаdrolyq qaýipsizdik týraly BUU-nyń qararlary múltiksiz oryndalsa, álemdik beıbitshilik kúsheımek. Qa­zaqstan óziniń ónegesimen álem halyq­taryn osy uly iske tartýda.

1991 jylǵy 31 tamyzda Qazaqstan Prezıdenti «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý týraly» Jarlyqqa qol qoıdy. Elden 1200-den astam ıadrolyq oqtumsyq shyǵaryldy. Ortalyq Azııa ıadrolyq qarýdan azat aımaqqa aınaldy. Qazaqstan beıbit atommen ǵana dos boldy.

«Álem. HHI ǵasyr» manıfesindegi qaǵıdattyq usynystardy tereńdete otyra, Elbasy álemdik qaýipterdi ákeletin naqty núktelermen jumys isteýdi usyndy. Olar: Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy, Soltústik Koreıanyń ustanymy, Aýǵanstan qaıshylyǵy, álemdik terrorızmge qarsy, ásirese, ILIM (DAISh) áre­ketin aýyzdyqtaý máseleleri. Qazaqstan álemdik ekonomıkalyq máselelerdi sheshýdi «Bolashaqtyń energııasyn» jasaýmen baılanystyrýda. Elimizdiń álemdik qoǵamdastyqqa usynǵan osyndaı jasampazdyq, beıbitshilik tuǵyrnamasyn álem halyqtary qoldaıtyndyǵy sózsiz.

Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesinde Ortalyq Azııa memleketteriniń ortaq máselelerin birinshi kezekke qoıady. Aımaqtyq qaýipsizdikti álemdik qaýipsizdiktiń tiregi dep biledi.

Saıyn BORBASOV,

saıası ǵylymdar doktory, professor