Dýadaq degende qazaq sport jýrnalıstıkasynyń kóshbasshysy Seıdahmet Berdiqulovtyń bir shyǵarmasy oıǵa oralady. Qazirgideı emes, Keńes Odaǵynda shetelge shyǵý óte qıyn. Qyryq súzgiden ótkiziledi, delegasııa quramyna mindetti túrde «salpańqulaq» engiziledi. Tek, sportshylar men sport jýrnalısterine sál erkindik berilgen. Osylaısha, Keńes Odaǵynyń bir top jýrnalısi Eýropadaǵy bir jarysty jazýǵa barady. Ol jaqta taǵamdar syldyr suıyq, áıteýir jigitter qatty qyzylsyraıdy.
Sodan delegasııany bastap júrgen sheteldikke keńestik jýrnalıster jarystan bos ýaqytta bizdi tamaq satatyn dúkenge ertip barshy dep ótinedi. Dúkende syrtyna altyn jalatyp qoıǵandaı dýadaq kózimizge ottaı basyldy. Sol jerde jep qoıatyndaı silekeıimizdi jutyp áreń turmyz. Aqsha qosyp, satyp alyp qonaqúıge keldik te úsh-tórt jigit sol zamatta butarlap jep qoıdyq deıdi. Delegasııanyń jetekshisi keledi. Ań-tań. Dýadaq joq. Qaıda dep suraıdy. Bular «keıinirek jeımiz dep tyǵyp qoıdyq» degen sııaqty ýáj aıtady.О́mir baqı et jep ósken, bástesse bir tý qoıdyń etin jalǵyz ózi jep qoıatyn tamaqsaýlary bar qazaq sııaqty halyqtyń balasyna aty-zaty qus eti degen ne?!
Báıdibek aýdanynan arnaıy jer telimin alyp, dýadaq ósirip jatqan arab aǵaıyndardyń keshenine barǵanda osy oqıǵa oıǵa oralǵan. Mıyqqa eriksiz kúlki úıirilgen.
Báıdibek aýdany, Aqbastaý aýylyna tıesili jerden 900 gektardy jalǵa alyp dýadaq ósirip jatqan keshen Birikken Arab Ámirlikteriniń sheıhy Halıfa Ben Zaıd ál-Nahaııan negizin qalaǵan halyqaralyq qordyń qarjysyna salynǵan. Onyń jumysyn uly sheıh Muhamed Ahmet jalǵastyryp keledi. Halyqaralyq qordyń maqsaty dýadaq qusyn qorǵaý, olardy kóbeıtý. Ońtústikte jumysyn 2010 jylda bastaǵan, sońǵy úsh jylda jyl saıyn 600-deı dýadaqty erkindikke jiberip kelgen keshenniń tarıhy da qyzyq.
Dýadaq tuqymy tuzdaı quryp bara jatqan qus, sondyqtan da «Qyzyl kitapqa» engizilgen. Eki myńynshy jyldardyń aıaǵy. Ol kezde Sozaq aýdanynyń ákimi Sozaqbaı Ábdiqulov.
– Bir kúni keshte kabınetime jupynylaý kıingen, arsyń-gúrsiń qımyldaıtyn jigit kirdi, dep eske alady S.Ábdiqulov. – Sózi iri, kósip-kósip sóıleıdi. Uqqanym Sozaq dalasynan dýadaq aýlap, jumyrtqasyn jınaýǵa ruqsaty bar.
Ataqty Asanáli Áshimov «Sozaqtyń shyraqshysy» atandyrǵan Sozaqbaı Ábdiqulov yrshyp túsedi. Onsyz da az qalǵan dýadaqty qurtaıyn dep júrsińder me dep renjıdi. Jigit atyn ataǵan mınıstrlikke telefon shalsa, álginiń aıtqanynyń bári ras.
Osylaısha, álgi arsyń-gúrsiń jigit bastaǵan top Betbaqdalaǵa tor quryp, dýadaqtar ustaıdy, jumyrtqasyn terip alady. Búginde Qazaqstanǵa áıgili keshen jumysyn osylaı bastaǵan eken.
BAÁ-niń sheıhy negizin qalaǵan halyqaralyq qor Abý Dabıden bólek Marokko jáne Qazaqstanda dýadaqtyń sanyn kóbeıtýmen aınalysyp jatyr. Betbaqdaladaǵy jabaıy qustardan alynǵan jumyrtqalar balapanǵa aınalyp, kóbeıip keledi. Mundaǵy ortalyq dýadaqtardy qorǵaý halyqaralyq qorymen tyǵyz jumys jasaıdy. Shetelden arnaıy shaqyrylǵan ornıtologtar jergilikti mamandarǵa dýadaqtardy qalaı kútip-baptaýdyń jaıyn úıretedi.
Biz sózge tartqan jaýapty maman Roman Bakıev dýadaqtar óte saq bolady deıdi. Sondyqtan ózge dybystarǵa beıim bolý úshin tuqymbaqqa jasandy daýystar qosýly turady. Tuqymbaq kompıýtermen basqarylady. Dýadaqtar alańsyz ósý úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan.
Sharýashylyqty basqarýshy Romeın Gera dýadaqtardy jersindirýge Báıdibek aýdanynyń tańdalynyp alǵanyn aıtady. Betbaqdaladan bólek, BAÁ-den de dýadaqtar ákelingen.
Bıylǵy jyl sońyna deıin dýadaqtardyń sany 3800-ge jeter degen boljam bar. Tuqymbaqta shetelden arnaıy kelgen 8 maman jumys jasaıdy. Al jergilikti jerden 150-den astam adam nápaqasyn taýyp júr.
Qus ósirýshi Asanhan Ahmetov qustardy kútip baptaýda arnaýly kýrstardan ótkendigin aıtady. Dýadaqty ózderine úıretý úshin áýezdi án qoıyp, senimine kirýge tyrysady eken.
Kóktemniń alǵashqy aılarynan bastap dýadaqtar «kúı-oınaqqa» túsedi. Qorazdary qoqılanyp mekıenderge unaýǵa tyrysyp bıleıdi. Mekıender jumyrtqany 20-30 kúndeı shaıqaıdy. Balapandary ózge qustardaı emes shıraq.
– Dýadaq ósimdiktermen, kóbine usaq jándiktermen qorektenedi. Unǵa túsken pite, qurt, shegirtke sııaqty jemtikterdi ózimizde óndirilip, arnaıy daıyndaımyz. Qazaqtar dýadaqty «shól taýyǵy», «toqtybalaq», «qozybalaq» dep te ataıdy. Bizdiń ósirip otyrǵan qusymyz sol «qozybalaqqa» kelińkireıdi. Eger naqtylap aıtsaq, biz bulardy «ushatyn qoı» dep ataımyz, – deıdi sharýashylyqtyń atqarýshy dırektory Roman Bakıev.
2010 jyly jumysyn bastaǵan tuqymbaqqa arabtar 3,5 mlrd teńge ınvestısııa salǵan. Keler jyly negizgi jumystar aıaqtalmaq. Osy maqsattarǵa jalpy 13 mlrd teńge ınvestısııa salynady. Bul kezeńde 400-ge jýyq jumys orny ashylmaq.
Dýadaqty dala sanıtary dese de bolady. Aramshóptermen birge egis alqaptaryn basyp qalatyn qurt sııaqty zııankestermen kórektenedi. Sonymen qatar unǵa túsetin pite súıikti taǵamdary. Jońyshqa da súıikti asy. Sondyqtan sońǵy ekeýi tuqymbaqta ósiriledi.
Ásilinde, arabtar erteden dýadaqty aýlaýdy úlken mereke kórgen. Sońynda tuqymyn qurtyp jibere jazdaǵan shaqta ǵana es jıyp, ósirýdi maqsat etken eken. Endi arab sheıhtary Qazaqstanda da dýadaq aýlaǵysy keledi. Biraq, kelisimshart boıynsha áýeli ósýine jaǵdaı jasaýy kerek. Aldaǵy ýaqyttarda jyl saıyn tuqymbaqtan onmyńdaǵan dýadaq erkindikke jiberiledi. Jyl saıyn jalǵa alǵan jer men salyqqa qyrýar qarjy quıyp otyrǵan arab ınvestorlary osyndaı saýapty ispen aınalysyp jatyr. Qudaı qalasa, Betbaqdala úlkendigi kishigirim toqty-torymdaı dýadaqtardyń mekenine aınalmaq.
Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan»
Ońtústik Qazaqstan oblysy