Júnis moldanyń úkimi

Iаǵnı osydan 100 jyl buryn 1917-1918 jyldary «tóńkeris» deıtin dúleı dúmpý paıda bolyp, óz jaıymen júrip jatqan qoǵamnyń basyn aıaǵyna, aıaǵyn basyna qaraı tóńkerip qoı­ǵan zaman. Bıliktiń basyna mingen bálshebekter onymen qana­ǵattanbaı, úkimettiń te­sik qaltasyn toltyrý úshin qol­dan «Baıtalaý» (kámpeski) deıtin naýqan uıymdastyryp, ǵasyrlar boıy jymdasyp ómir súrgen qazaqtyń dinı ǵur­py men saltyn qıratý úshin «Qu­daı­syzdar uıymy» deıtindi quryp, halyqtyń kóne rýhanııatyn qıratyp jatqan shaq.

Dese de eskiniń tabıǵı súr­leýin jaqsy biletin qazaqy qa­rııalar dúleı kúshke shamasy kelmese de, ishin bermegen ýaqyt. Sondaı jannyń biri Syr eline aty máshhúr, kezinde Buqar baryp ilim úırengen Júnis degen aqsaqal bolypty. Jaryqtyq atamyzdy bylaıǵy halyq «Júnis molda» dep atap ketken eken.

Birde osy aqsaqalǵa áper­baqan sholaq belsendi sho­shań­dap bolmapty. Júkeń su­rapty:

– Osy sender qandaı úki­met qurǵaly janyǵyp júrsińder?

– Baıdy kedeıge teńeımiz, – dep dáýrigipti ana beıbaq. Jú­nis molda basyn shaıqap, myrs etip kúlipti de:

– Eı, shyraǵym-aı, áý bas­ta qate ketken ekensińder, esi durys úkimet qaıta kedeıdi baıǵa teńemeı me?!

Birde «Qudaısyzdar uıy­­mynyń» bastyǵy, ókirgen kom­­mýnıstiń erjetken jalǵyz uly ajal qushypty. Dinsizdiń uly óldi dep qarap otyratyn emes, Júnis molda bastaǵan aqsaqaldar jınalyp kelip, kóńil aıtady. Uly ólgen kommýnıst beıbaq qolyndaǵy uzyn kezdigin aspanǵa qulashtap sermep júr deıdi. Ne boldy dese. – Meniń jalǵyz ulymdy alǵan Qu­daıdyń kózin aǵyzam, – deı­tin kórinedi.

Mynadaı qylyqty kórgen shaldar shoshyp ketipti. «Oıbaı, aqymaq pende Qudaıǵa til tı­gizip, úlken kúpir etti, munyń ma­ńyna jolaýǵa bolmaıdy, qu­rysyn kettik» dep osharylyp oryndarynan turady.

El dúrligip jatsa Júnis mol­da únsiz saqalyn sıpap otyr. Shaldar entigip esik kó­zin­­de tur. Sodan Júkeń, – Eı, halaıyq, – depti. – Nege dúr­ligip kettińder, sabyr-sa­byr, beri taman kelińder, qarań­darshy ana beıbaq aspanǵa kezdik siltep júr, ol neni bil­diredi, balasyn bergen de, alǵan da bir Alla ekenin bilip istep júr. Alda-jalda balamdy sen­der óltirdińder dep bizdiń kózimizge pyshaq laqtyrsa ne boldyq? Bul bir. Ekinshiden, ákesi kúpir boldy delik, myna marqum balasynyń jazyǵy ne, erteń myna musylmannyń janazasy úshin biz jaýap beremiz, ákesi myna qylyǵy úshin ózi jaýa­p beredi. Baryńdar da dáret alyńdar, janazaǵa turamyz, – degen eken. Shirkin, burynǵy qa­zaqtarda hıkmet (danalyq) bolǵan ǵoı. Bul jerde Júnis molda hıkmetpen úkim aıtyp tur.

Beken QAIRATULY, «Egemen Qazaqstan»