Jazý máselesi týraly sońǵy sóz

Jurttyń týyndy, qo­syl­­maly uzyn sózderi aýyz­sha aıtylǵanda qys­qa­ryp, yqshamdala bere­di. Sóz – yqshamdyq ti­leı­di. Qarap otyrsaq, yq­shamdalyp, sy­ǵylysyp ket­ken sózder tolyp jatyr. Máselen áıt­se de, qaıtse de, qaıtyp, sóıtip, o da, bu da, bıyl, ká­dimgi, áshe, qaıdam, ákel, áper, mót, mutshaq, boısuný, usap, qaıt­kende. Tý bas­ta bul sóz­derdiń bylaı eke­ni anyq: «alaı etse de, qalaı etse de, qalaı etip, solaı etip, ol da, bul da, bu ıyl, qadym kúngi, en­deshe, qaıdan bileıin, alyp kel, alyp ber, úmit, umytshaq, boı usyný, uqsap, qa­laı etkende».

Osyndaı yqshamdalǵan, yqshamdalyp kele jatqan sózderge: mut, mutshaq, boı­suný, kúneltý, bar-dy (bar edi), joq-ty (joq edi), bolypty-mys, bol­masbedi (bolmas pa edi), júr­sı­gedim (júrse ıgi edim), jú­r­al­maımyn (júre almaımyn), baralmaımyn-dar da qosylady (bara almaımyn). Mundaı sózder áýeldegi shyqqan túbirin kóksemeı, qysqarǵan tú­rin­de jazylýǵa tıis. «Bar-­dy, aıtqan-dy, joq-ty»-lardyń «edi»-si qysqa­ryp, «dy» bop qalsa, «bol­mas­bedi, júrsıgedi» bolyp, «edi» qysqarý kerek. Eger «ıgi» bóliný qa­­jet tabylsa, «júrse ıge­di» bolyp jazylýǵa tıis. Joǵarydaǵy «alyp kel, áper, qaıdam»-dar sy­qyldy «júre-almaımyn, ba­ra-almaımyn»-dar da qys­qartylyp, («júral­maımyn, baralmaımyn») ja­zylý ke­rek.

Dáıekshi týraly oılap-oılap, mynandaı qory­tyn­­dyǵa keldim. Dáıekshi, kó­binese, bas býyndy ji­ńish­­­kertedi. Sózdiń ishin­degi «E», «K», «G» dybys­tary ózderi jińishke estil­geni bolmasa, bútin sózdi jińish­kerte almaıdy. Son­dyqtan sózdiń bas býyny jińishke estilgen jerde, ishinde «E», «K»,«G», «Q», «Ǵ» bol­­sa da, dá­ıek­shi qalmaı jazyl­ǵan du­rys bolar dep bildim. Bul jo­ba jazýǵa kóp jeńildik kel­tiredi. Bu­rynǵy «is, iske, pis, pispek, ór, órle, biz, bizge, sóz, sóz­ge,­ túr, túrles» de­gen­de­gi túbirinde bir dáıek­shiler joǵalmaıtyn bolady: «is, iske, pis, pis­pek, ór, órmek...» bo­lyp ja­­zy­lady. Bári bir­kelki. Bu­­rynǵy erejede bol­maıtyn taǵy bir paıdasy: shubalańqy uzyn jazylatyn, syzyqpen qosylatyn sóz­der qysqarady, jazý yq­shamdalady. Sydyrtyp, tez oqýdyń bir sharty – sózdiń yqshamdyǵy. Kitap oqyǵanda kisi ejelep otyrmaıdy, sóz­diń tulǵasynan tanı ke­tedi. Neǵurlym tul­ǵanyń tur­qy qysqa, yqsham bolsa, so­ǵurlym oqý­ǵa da jeńil bol­maq. Ja­zý ­úıretýge taǵy so­­laı.

Osy aıtylǵandarǵa sú­ıe­­­­­nip, joǵaryda kórse­til­­gen mysaldardy bylaı ja­zý­dy usynamyn:

«Atty kisi myltyq at­ty. Qa­symbek, Qoıshy­ǵul, Túıe­baı, bir-aq, mal­ǵoı, joqqoı, ke­rek­qoı, adam­da, qusta, ań­da, baraıynba, keleıinbe, ala­mynba, barǵanbysyń, kel­­genbisiń, jazǵansoń, malmen, kóppen, bıeke, aǵake, mol­deke, taısymaı, ıapyrmaı, jaryqtyǵaı, appaq, sap­sary, baralmaımyn, jú­ralmaımyn, bımaza, beı­bastaq, bıtarap, bıqam, bet­baq, bolmaspedi, júrse ıge­dim...».

Qazaq tilinde úndestik (sın­garmonızm) bar dep, bir­talaı basty qatyrdyq. O da joq sóz bolyp barady. Qa­rańyz myna mysaldar­dy:

«Maqambet, Aqmet, qu­di­ret, qasıet, Qanybet, qa­­ýe­set, qyzmet, biraq, qa­ne, qorek, qyrkúıek, qal­pe­timen, Qaben, saýdager, Qany­keı, qa­jet, qazir». Mundaı sózderdi iz­deı bersek, attyń qara qap­ta­lynan keletin. Árıne, olar­dyń ishinde shetten kirse de, baıyrǵy bolyp ketkenderi de bar, óz baıyrǵymyz da bar. Qaıtkenmen olardan qutylý, áıtpese, Eldes­shi­lep «kasıet, kyzmet, ák­met, (Aqmet), kúdiret, ka­jet...» dep buzý múmkin emes. Sondyqtan ún­­destikti (sıgar­monızmdi) til bilim­de­riniń (ıazykoved) sy­baǵa­syna qaldyryp (eger olar qash­paı ala qoısa), sózi­miz ben jazýymyzdan aýlaq qylý kerek. Endi Eldestiń kókeıin tesken «Ý», «I», «Y»-lar týraly bir-eki sóz. «UÝ» men «I» eki dybys­tan quralǵanyna talaspaı-aq qoıalyq. U+Ý=UÝ.

Y+Ý=UÝ.

Y+I=I» dep-aq qoıa­ıyq. Biraq tańbany yq­sham­daý kerek bolsa, olardy yqshamdaý kerek.

Osy kúngi orystyń «E», «Io», Iа», «Iý» degen qaripteri myna dybystardan quralǵan:

I+E=E

I+O= Io

I+A=Iа

I+Ý=Iý

Orystyń budan neshe ǵasyrlar buryn qoldanǵan qos­paq tańbalaryn biz osy kúni qoldanyp otyrmyz. Nege? Lomonosovtarymyz jańa­da shyqty. Biz orys­tyń taptaǵan jolyn tap­taǵymyz kelmese, qospaq tań­badan osy bastan quty­lýymyz kerek. Eldes etı­mologııa (til zańy), fone­tıkaǵa (estilý boıynsha) súıenip, olardy qorǵap-aq shyǵar. Is júzinde qo­laıly bolýyna kelgende, ilgeriden tileýimiz bar ǵoı desek, olar­­dy qysqar­tý tıis. «Ý» da, ­«I» da, qaı jer­de bolsa da, bir tańba­men jazylsyn: sho­laǵy da, uzyny da.

«Y» qalmaı jazylsyn.­ «О́zgede joq, bizde bar» degen pikirler júr. Sondyq­tan «kelý, barý, saryq, qaıyq, qıyn, qaryt, taryq, Tros­­skıı, qyryq...» dep jaza­myz desip, op-ońaı kórip júr. Bul – sózdi yq­sham­daýǵa jat­paıdy, shubaltyp, soza be­rý bolady. «Y» degen dybys birde bar, birde joq, oınaqshyp, turmaıtyn sa­ǵym syqyldy dybys. «Sart-surt, qyrt, qart, (kári), qarq, murt»- tardaǵy «Y» emes, sákún () tárizdi birdeme. «Kelý, barý»-dyń ishindegi «Y» dybysy da dúdámal. Ondaı dúdámal dybysqa bo­la «ashyq býynda, biteý býyn­da «Y» dybysy qalmaı jazylady» dep ereje shy­ǵarý kerek emes. Aıqyn es­ti­letin jerde «Y» jazyla ber­sin. Túbinde tirshilik tar­tysynda kúshtiler ja­saı­ty­ny shyn bolsa, «Y» syqyldy shalaǵaı, tur­laýsyz «menshevıkter» súı­regenmen ańǵa jara­maıdy, bir kezde shyǵyp qa­lady. 

Tańba (qarip) týraly qa­zirden-aq Ahańnyń jazba mashınaǵa arnap shyǵarǵan tań­balary qabyldansyn. Ol múmkin bolsa, az da bolsa je­ńildik keltirý úshin bu­rynǵy basylǵan jobamdy jaqtaımyn. Tyńnan shyǵar­ǵan, tatardyń óz­gert­ken, bol­masa latynnan al­ǵan tań­balar týraly me­nen basqa da aıtýshylar tabylatyn. Sondyqtan sózdi doǵaramyn. 

Daıyndaǵan  Ularbek NURǴALYMULY, «Egemen Qazaqstan»