Agroónerkásip keshenin sıfrlandyrý – ýaqyt talaby

Máseleniń kilti ǵalymdardyń qolynda 

О́simdik sharýashylyǵynda paıdasy az, sýdy kóp sińiretin daqyldardy ósirýdi qysqartý, onyń ornyn kókónis, maıly jáne jemshóp ónim­derimen almastyrý ret-reti­men júrgizilýi tıis. Sol úshin qýańshylyq aımaqtarda to­py­raq tanaptaryn nóldik óń­deýdiń zamanaýı tehnologııa­laryn jáne basqa da ınnovasııalar qoldanysyn keńeı­tý, agrohımıkattardy tıimdi paı­­dalaný boıynsha sharalar keshe­ni naqtylanǵan. Qazaq­stan­nyń 2030 jylǵa deıin «jasyl» ekonomıkany damytý tujy­rym­­damasyna sáı­kes, egis­tik al­­qap­tarynyń 15%-y yl­ǵal únem­­deıtin tehnolo­gııalar­men qamtylady. Ǵylymı-tehnı­kalyq baǵdarlamalar ǵylym men bıznestiń tyǵyz yn­­ty­maq­tas­tyǵyn, aýyl­sha­rýa­shylyq taýar óndirý­shi­le­rdiń ǵylymı ınnova­sııa­lar­ǵa suranysyn, eńbek ónim­­di­­li­gin jáne otan­dyq óner­kásiptiń ǵylymı-teh­nı­ka­lyq deńgeıin arttyrý maq­satyn­da basqa elder­den pro­gressıvti ıdeıalar trans­fertin qarastyrady. 

Jalpy, elimizdegi agrarlyq saıasattyń basty maqsaty – óńdelgen ónimdi eksporttaýdy kúsheıtý, eńbek ónimdiligin arttyrý. Bul úshin qoldanysqa engiziletin «aqyldy tehnologııa­lar» agroóndiristik keshenniń damýyna serpin berýi kerek. Alaıda, tehnologııalar trans­fertimen aınalysatyn agrar­lyq ǵylymdy damytpaıynsha, ony júzege asyrý múmkin emes deýge bolady. 

Jańa tehnologııalar dástúrli salany ózgertedi

Agrarlyq ǵylymy damy­ǵan shet memleketterdiń táji­rı­besine kóz júgirtip kóre­ıik. AQSh, Eýropa, Kanada, Aýstra­­lııa, Qytaı syndy elderdiń ozyq ǵylymı jetistikterdi qoldanyp kele jatqany belgili. Ásirese sońǵy 20 jyldaǵy jáne taıaý bolashaqtaǵy damý baǵyttarynyń biri – dálme-dál eginshilik. Damyǵan elderdiń tájirıbeleri kórsetkendeı, ǵasyrlar boıy bekigen dástúrli salany sıfrly tehnologııalar túbegeıli ózgertti. Túrli aqparat kózderinen alynatyn málimetter men zamanaýı geoaq­parat júıeleri resýrstardy sanaly túrde paıdalanyp, topyraqty tozdyrmaı joǵary ónim alýǵa yqpal etýde. 

Qazir óndiris jaǵdaıynda ınternet arqyly qashyqtyq­tan basqarylatyn avtomattan­dyrylǵan fermalardy qurý­ǵa múmkindik bar. Logıstıkanyń damyǵan júıesi men elektrondy saýda shaǵyn fermerlik sharýa­shylyqtardan tutyný­shyǵa deıin ónimdi sapasyn buzbaı jet­­kizýge, sol arqyly ózindik qu­­nyn tómendetýge múmkindik beredi. Bul ult saýlyǵy, eksport­tyq ále­ýetti júzege asyrý tur­­­ǵy­­sy­nan da ekologııalyq taza ónim óndirisin saqtaý men da­mytý­dyń mańyzdy faktory sanalady. 

Erekshe atap óterlik másele, ǵylymı zertteýler úde­risin jedeldetip, onyń nátı­jeliligin arttyrý barysyn­da topyraq quramy, klımat­tyq jaǵdaılary arqyly alyn­ǵan nátıjeler otandyq tyń ázir­lemeler men úzdik shetel­dik tehnologııalarǵa negiz bolý­y tıis. Bul baǵytta Soltús­tik Qazaqstan óńiriniń topy­raq-klımattyq jaǵdaıy túr­li da­qyl­dyń ónimdiligin tu­raq­tan­dyrý faktory bolyp otyr. Daqyl ónimdiliginiń atmos­feralyq jaýyn-shashyn mólsherine táýeldiligin tómen­detý úshin ósirý tehnologııalaryn qarqyndatý qajet. 

A.I.Baraev atyndaǵy orta­lyqta júrgizilgen zertteýler qýańshylyq basym óńirlerde ósimdik sharýashylyǵy eń aldymen aýa raıy jaǵdaılary­na jáne ósirýdiń zamanaýı júıelerin ıgerý máselelerine, óndirilgen ónimge qoıylatyn baǵanyń ózgergishtigine jáne bir ǵana daqyl jazdyq bıdaı óndirisiniń basymdylyǵyna baılanys­ty ekenin kórsete­di. Qazaqstannyń astyqty aımaqtaryndaǵy tanaptarynda áli kúnge deıin jazdyq bıdaı ósirý keńinen taralǵan. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi­niń dereginshe, byltyr Aqmola oblysynda jazdyq bıdaıdyń úlesi óńdelgen jerlerde 78%-dy qurapty. 

Ártaraptandyrýǵa jol ashylady

Aýyspaly egis zerthanasynda júrgizilgen kóp jylǵy derekter men óndiristik táji­rı­beniń nátıjesi boıyn­sha egin­shiliktiń dástúrli júıesi ishki jáne syrtqy naryq­taǵy fermerlerdiń básekege qabilet­tigin arttyrmaıdy, kerisinshe topyraq qunarynyń birtindep nasharlaýy men sarqylýyna soqtyrady. Sondyqtan ınstıtýt ǵalymdarynyń kóp jylǵy ǵylymı zertteý jumystarynyń nátıjesinde Soltústik Qazaq­stan­daǵy qýańshylyqqa ar­nalǵan eginshiliktiń ónimdi aýys­paly egis júıesiniń negizgi us­tanymdary ázirlendi. Bul qaǵı­da arqyly aýyspaly egis­tik tanaptarynda ósirilip jat­qan aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn ártaraptandyrý qajet.

Mysaly, elimizdiń soltús­tik, soltústik-shyǵys aımaq­tary­nyń tabıǵı-klımat jaǵ­daılary dándi, maıly jáne jarma da­qyl­­daryn ósirý úshin óte qo­laı­­ly, onyń ónimi de álemdik na­ryq­ta joǵary suranysqa ıe ekeni belgili. Oǵan qosa soń­ǵy jyldary jemazyqtyq da­qyl­­darǵa (arpa, suly), maı­ly da­qyl­­darǵa (maıly zyǵyr, jaz­dyq raps, aq qysha, kún­baǵys), dán­di-burshaqty daqyl­darǵa (ja­sy­myq, noqat, asbur­shaq, soıa) jáne taǵy basqa da­qyl­dar­dyń eks­portyn arttyrý úshin qo­laı­ly naryqtyq jaǵdaı qalyptasqan. 

Endi dálme-dál eginshilik ar­­qy­ly egilgen egin­di jınaýǵa arnalǵan oń­taı­­ly ýaqyt­ty boljaý tehnologııa­lary, «aqyldy sýarý», zııankes­termen, aram­shópter­men kúre­sý jáne mıne­raldy tyńaıt­qyshtardy en­gizýdiń dıfferensıaldy júıe­lerin jáne qazirgi zamanǵy jańa aýyl sharýa­shylyǵy tehnıkalaryn qoldaný arqyly eń­bek ónimdiliginiń birneshe ese artýyn qamtamasyz etýge bolady. Pılotsyz tehnıka adam­nyń qatysý faktoryn azaıta otyryp, eginshiliktiń ózindik qunyn aıtarlyqtaı tómen­detýge múmkindik beredi. Odan qaldy, jergilikti jaǵ­daılar­ǵa beıimdelgen aqparat­tyq tehnologııalar paıdalaný, egin­shilik­tiń qor únem­degish, tikeleı sebý jáne ósirý teh­nologııalarynyń ele­ment­terin óndiristik júıege birik­­tirý tanaptarda jyl saıyn bolatyn erozııalyq úderisterdi qys­qartady jáne jaýyn-shashyndy paıdalanýdyń tıimdiligi artady.

Qazirgi tańda elimizde sıfr­ly tehnologııalardyń ıgiligin kórip otyrǵan ón­dirý­shilerdiń úlesi kóp emes. Oǵan qosa aýyl­sharýa­shylyq jerleri tıimsiz paıdalanylady. Al sıfr­ly teh­nologııalardyń kómegi­men aýyl sharýashylyǵyn túrlen­dirýdiń úlken múmkindigi bar. Sıfrlandyrý baǵdarlamasyn qoldana otyryp, agrarlyq sek­tordy damýdyń sapaly jańa deńgeıine shyǵarýǵa, el eko­­no­mıkasynyń draıverine aınal­dyrýǵa áleýetimiz jetki­likti. 

Qoryta kele, aýyl sharýa­shyly­ǵyn sıfrlandyrý baǵ­dar­­lama­synyń júzege asyrylyp jatqan sharalarynyń negizgi baǵyttary astyqtyń túsimi men eńbek ónimdiligin art­ty­rýǵa, ónimniń ózindik qu­ny­nyń tómendeýine yqpal etýi tıis. Elimizde azyq-túlik qaýip­siz­diginiń saqtalýy, klı­mat­tyq jaǵdaılardyń buzyl­maýy, topyraq qabatynyń tozbaýy jaıly jáne basqasy­na qatysty derekterdiń qol­jetimdi bolýy sıfrly tehnologııalardy agrarlyq sektor­ǵa birtindep engizý arqyly júrgiziledi. 

Aldabergen ALDAOŃǴARULY,

A.I.Baraev atyndaǵy Astyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵy zerthanasynyń meńgerýshisi