Baıbekten Braıton-Bıchke deıin nemese «Darııanyń» jaǵalaýy

«Bolashaq» baǵdarlamasy­nyń al­ǵash­qy túlekteriniń biri, Syrtqy ister mınıstrliginde, Prezıdent Ákim­shiliginde, Nur Otan partııasynda qyz­­met atqaryp, ábden ysylyp, 41 ja­synda elimizdiń eń jas ákimi atanǵan Baýyrjan Baı­bek laýazymdy oryn­taqqa otyr­ǵan kúnnen bastap-aq al­dy­na aıqyn maqsat qoıyp, tórt jyl­dyń ishinde halyq ıgi­ligi úshin kóz qýan­tarlyq qadaý-qadaý sharýanyń basyn qa­ıy­ryp tastady. Qalanyń bıýdjetine tús­ken qarajatty halyqtyń ıgiligine jum­sap, osy jyldar ishinde ásem Alma­tyny odan ári kóriktendirýge kúsh saldy. Máselen, qala­ny ke­shendi da­mytýǵa baǵyt­tal­ǵan «Almatynyń damý baǵ­dar­la­masy-2020» jobasyn qa­­byldap, shahardy ár qyrynan damy­týdyń jan-jaqty jeti baǵytyn usyn­dy. Onda eń bas­­tysy Almatynyń ómir súrýge jaıly, qaýipsiz qala bo­lýy qa­rastyrylǵan. Ol úshin áleý­met­tik salaǵa bet buryp, eko­nomıkalyq turǵy­dan turaqty damýyna basymdyq berdi.

Qalaı desek te, qala áki­mi qoǵamǵa ashyqtyǵymen tany­lyp, onyń usyny­symen ın­ternet jelilerinde ákimdiktiń akkaýnttary paıda boldy. Ákimdik qyzmetkerleri áleý­mettik jelilerge túsken myń­daǵan aryz-shaǵymdy qarap, árqaısysyna jaýap berdi. Kóp­tegen turǵyndardyń jol, baspana, kommýnaldyq sharýa­shylyqtaǵy qor­dalanyp qalǵan máseleleri óz sheshimin taba bas­tady. Almatylyqtarǵa arnal­ǵan «Open Almaty» atty qoǵamdyq qabyldaý orny ashyldy.

Sondaı-aq Alataý baý­ra­ıynda on bir kúnge sozylyp, dúbirlep ótken álemniń 57 memleketinen qatysqan XHVIII Dúnıejúzilik qysqy Ýnıver­sıa­danyń joǵary deńgeıde ótkizilýi erekshe este qaldy. Dál mundaı aýqym­dy ári mańyzdy dodanyń elimizde bu­ryn-sońdy ótpegenin eskersek, onyń álemdik deńgeıde uıymdastyrylyp, aby­roımen atqarylýynda da Baıbek myrzanyń eńbegi eren.

«Almaty – qorshaýsyz qa­la» baǵdar­lamasy boıynsha sha­hardaǵy  eski dýal men qor­shaýlar alyndy. Qorshaýsyz qala – qaýipsiz qala. Demek, on­daı jerlerde qylmysqa jol berilmeıdi, halyq alańsyz de­m­alady. Qanshama shaqyrym jerasty eskirip, shirigen qu­byrlar aýystyryldy. Týrızmdi damytýdyń jol kartasymen «QTJ» UK» AQ-men birge «Al­maty-1» jáne­ «Almaty-2» vok­zaldary qaıta jón­deý­den ótki­zilýde. Sondaı-aq «Saıran» av­to­vokzaly men oǵan tıisti aýmaq jáne ataqty «Saıahat» avtobeketi qaıtadan qalpyna keltirilmek. «Iýjnyı» saıa­baǵy jańasha túrlenbek. «Almatyny da­mytýdyń 50 draıveriniń» biri bolyp tabylatyn jaıaý júr­ginshige ba­symdyq beretin qaıta jasalǵan «Astana» alańy ashyldy. Bosaǵan keńis­tikterge velojoldar salynyp, granıt tas tóselgen. Budan ózge, alań­nyń qos jaqtaýy derndermen kó­gal­dandyrylyp, lavanda klým­bala­ry qoıylǵan. Satyly espla­nada­ jańartylyp, olar­dyń aldyna klas­sıka­lyq stıl­de tún mezgilinde erekshe jaryq­pen nurlanatyn eki qurǵaq fon­­tan ornatylǵan. Jalpy, me­gapolıste 23 shaqyrym ve­lo­­sıpedke arnalǵan joldar sa­lynǵan.

Sonymen qatar birneshe kó­she­ge birjaqty jol qozǵa­lysy engizildi. Bul joba kó­she-jol qozǵalysy jelisine tú­se­tin júktemeni azaıtýǵa já­ne kólik quraldarynyń orta­sha jyldamdyǵyn artty­rýǵa múm­kindik beredi. Júr­gin­shi­lerdiń qaýipsizdigin qamta­ma­syz etý maqsatynda zańsyz kó­lik turaqtary aly­nyp, or­nyna jaıaý júrginshi jol­dary retke keltirildi. Barlyq jer­asty ótpeli jolyndaǵy saýda núktelerin jaýyp, kúrdeli jón­deýden ótkizdi. Qazir onda kúı kúmbirlep, qazaqsha áýender oınap tur. Panfılov, Jibek joly, Gogol, Qabanbaı batyr, Baı­seıitova, Tólebaev, t.b. kó­sheler tú­geldeı jańardy. On­daǵy burynǵy qara asfalttiń ornyna qyrlanǵan kes­pe tas pen granıt tóselip, tap-tuı­naq­taı. Ásirese jaıaý júrginshiler jú­re­tin Arbat jarqyrap tur. Al Pan­fılov kóshesiniń biraz jerin kólik júr­gizbeı, erteli-kesh halyq serýendep, demalatyn orynǵa aınaldyrdy. 2 mıllıonǵa jýyq halyq tu­ratyn megapolıs úshin taǵy bir tamasha tartý – bastaýyn aq bas Alataýdan alyp, arý qa­la Almatyny qaq jaryp aǵa­tyn Esentaı ózeniniń boıy – Ha­mıt Erǵalı jaǵalaýynyń ál-Farabı dańǵylynan Jamaqaev kóshesine deıin keremetteı abat­tandyrylýy. Burynǵy ákim­derdiń de eńbegin aıta ketý ke­rek, olar ál-Farabı dań­ǵy­­ly­nan tómen Gogol kó­she­sine deıin ózenniń eki jaǵyn ha­lyq qydyryp, serýendeıtin te­ren­kýr jasap, sportpen jat­tyǵatyn, sondaı-aq balalarǵa arnalǵan alańdardy syıǵa tart­qan-dy. Al endi ál-Farabı dańǵylynan taýǵa qaraı ózen boıymen almatylyqtar men qala qonaqtary demalyp, qydyratyn osyndaı ǵajap demalys ornyn jasaýǵa bolady eken dep eshkim oılamaǵan edi.

Qazir Alataýymyzdyń da, sarqyrap aǵyp jatqan taý óze­niniń de alqymy keńeıip, aja­ry ashyla túsken. Ony aıt­qan­nan góri bir ret kelip, kózben kórgenge jetpeıdi. О́zen­niń eki jaq saǵasyn qosyp esep­te­gende 4 shaqyrymǵa (20 myń tekshe) japondyqtardyń jaǵa­ny bekitý tásilimen tabıǵı tas­tar (gabıon) temir torǵa sa­ly­nyp, órilip kómkerilgen. О́zen­niń arǵy-bergi betine er­kin ótetin plotınadan bir, jo­ǵa­rydan eki kópir salynyp, ede­ni tóselip, jaqtaýy aǵashpen qaptaldy. Burynǵy shaǵyn to­ǵan keńeıtilip, jan-jaǵy se­menttelip, syrlandy. Saǵany boılaı ósken burynǵy aǵashtar túgelimen alynyp, ornyna jas taldar otyrǵyzyldy. Kókoraı shalǵyn shóp egilip, jap-jasyl alańqaıǵa aınalǵan. Aralyǵy 25-30 metrden 150 qoqys jáshigimen qosa oryndyq ornatylsa, onyń 80-iniń kóleńke, jaýynnan bas saýǵalaıtyn shatyry bar. Aryq ta oılastyrylǵan. О́zen­nen sál qashyqtaý jerde erkin áńgimelesip otyrýǵa arnalǵan 10 kórkemdelgen kúrke qo­ıyl­ǵan. Balalarǵa oınaýǵa, ere­sek­terge jattyǵý jasap shy­nyǵýǵa arnalǵan neshe alýan aýlalyq trenajerler orna­lasqan eki fıtnes alańqaıy bar. Endi deımin-aý, pálenshe myń teńgege fıtnes klýbqa barǵansha júrip, bolmasa jú­girip kelip ózen boıynda taza aýada jattyǵý jasaýǵa barlyq jaǵdaı bar.

Ásirese keshki Esentaıdyń jaǵa­laýyn kórgen de armanda, kórmegen de armanda. Samaladaı jarqyrap tur.­ Bul kórinisterdiń shaharǵa sán ber­geni óz aldyna, eń bastysy kóp qa­batty úılerde shilińgir shildeniń ys­tyǵynan, qalanyń qapyryǵynan «úp» degen jelge zar bolǵan tur­ǵyn­dar­dy taý ańǵarynan soq­qan samal jel aıma­lap, jel­pintip, sergitip tastaıdy. Al tańerteńgilik toǵanǵa ushyp kelip, alańsyz júzip júrgen jabaıy úırekter de sánge sán, kórikke kórik qosýda. Senbi, jeksenbi kúnderi túnniń bir ýa­ǵyna deıin úlkeni-kishisi bar, bala-sha­ǵasymen emen-jarqyn serýendegen alma­tylyqtarǵa qyzyǵa qaraısyń. Tipti demalys kúnderi halyqtyń kóptigi sonsha, trotýar tarlyq jasaıtyndaı. Osy sátterdi kórgende esime mu­hıt­tyń arǵy betindegi Ame­rıkanyń Braıton-Bıch (Nıý-Iork, Brýklınniń eń shetki oń­tústik aýmaǵy) aýdanyndaǵy Atlant muhıtynyń jaǵalaýynda keshkisin jappaı serýenge shy­ǵatyn emıgranttardyń túskeni bar.

...2007 jyly AQSh-tyń Qa­zaq­stan­daǵy elshiliginiń uıym­dastyrýymen Ortalyq Azııa­daǵy medısına taqy­ry­byna ja­zatyn jýrnalıster arnaıy issaparmen 21 kún sol elde bo­­lyp, alty shtatyn aralap qaıt­­qanbyz. Sapar­las bolǵan túrikmen qyzynyń ar­qa­synda kezinde Túrikmenstannan Ame­rıkaǵa qonys aýdaryp, Nıý-Iork­tiń eń iri aýdanynyń biri Braıton-Bıchte turatyn evreı aǵaıyndardyń úıinde qonaqta bolýdyń sáti túsken-di. Aýdan Atlant muhıtynyń jaǵalaýyna ornalasyp, onda negizinen KSRO-dan kelgen emıgranttar kóp qonystanǵan eken. Úı ıeleri keshki tamaqtan soń ózderiniń kúndelikti daǵdylary boıynsha jaǵalaýǵa shyǵyp, jatar aldyn­da sergip qaıtatyndaryn aıtyp, bizdi de qydyryp qaıtýǵa sha­qyrdy.

Jaǵalaýda bir mezette son­shama adam júredi dep kim oı­laǵan. Eni 100-150 metrdeı taq­taı tóselgen uzyn-sonar jaǵalaýyńyzda ersili-qar­syly júrgen halyq. Eskirgen bolýy kerek, basqan saıyn taqtaıdyń sy­qyry ájeptáýir estiledi. Bá­ri orys­sha sóıleıdi. Sonda «Shirkin-aı, bizdiń Esentaıdyń jaǵalaýyn osylaı ha­lyq kesh­ke qydyratyn oryn jasasa ǵoı» degen oıdyń jylt et­ke­ni bar. Biraq «qaıdan» dep qoıa salǵanmyn. Ar­man­dar oryn­dalady degen, endi, mine, Esentaıdyń jaǵasy quddy Braı­ton-Bıchtiń jaǵalaýynan ar­tyq bolmasa kem emes. Búginde jaǵalaýǵa kelgen saıyn keý­demdi sondaı bir qýanysh sezimi bılep, Esentaıǵa jurttyń bá­rin shaqyrǵym kelip turady. Keremet! Ǵajap!

Búginde H.Erǵalı jaǵa­la­ýyn abat­tandyrý jumystary aıaqtalyp qaldy. Halyq tro­týar salynysymen qurylys­shylarmen jaǵalasyp júre bastaǵan soń, maýsym aıynda resmı túrde ashqan-dy. Qazir qalǵan maıda-shúıde jumystary júrgizilýde. Osy múmkindikti paıdalanyp, aýqymdy qury­lysty qolǵa alyp, qystan be­ri qyrýar jumys júrgizgen merdiger kompanııaǵa, onyń bassh­ysyna almatylyqtar aty­nan myń da bir alǵysymyzdy jetkizgimiz keledi.

Bári jaqsy, halyq rıza. Tań sáriden shyqqan júrginshiler bir-birimen amandasyp, kim­men sóılespeseń de Baıbek myr­zaǵa alǵystaryn jaýdyryp, «Baıbekke rahmet! Mynaý Baı­bektiń bel balasy boldy-aý» dep jatqany. Olardyń arasynda belgili tulǵalardy kórgende, shurqyrasyp áńgimelesip qala­myz. Men tanıtyndardyń ózi bir qaýym. Esentaıdyń baıyrǵy júrginshileri kórnekti aqyn-jazýshy aǵalarymyz, qanshama ardager ǵalymdar, ataqty sportshylar, tabıǵatty jaqsy kóretin fanattar, bir qýantarlyǵy jas­tar kóp. Qalanyń basqa aýdan­darynan jaıaý-jalpylap ta, kólikterin ózenge jaqyn jerdegi turaqqa qoıyp ta keletin qy­dyrýshylardyń qarasy kóp.

Desek te, «Bitken iske synshy kóp» degen, tapsyrys berýshi Al­maty qalasy ákimdigine bú­kil júrginshiler atynan aı­tar buıymtaıymyz da bar. Maq­satymyz – ákimdik kompa­nııadan nysandy qabyldap almaı turyp, sol olqylyqtardyń ornyn tol­tyrsa, nur ústine nur bolar edi.

Birinshiden, sonaý Gogol kó­shesinen Jamaqaev kóshesine deıingi qanshama shaqyrym ara­lyqta bir ájethananyń joqtyǵy. Sondyqtan ál-Farabıdiń jo­ǵary jaǵynan aqyly túrde bol­sa da ájethana salynsa. Bolmasa bıbı-ájethanalar ornatylsa. Qysy, jazy sý aǵyp tur. Oryn da jetkilikti. Bul jóninde merdiger qurylys kom­panııasynyń ma­mandarynan sura­ǵanymyzda, ájethana jobasynyń qaras­tyrylmaǵanyn aıtty. Máselen, Tuńǵysh Prezıdent atyndaǵy demalys parkinde kireberiste úlken ájethana oılastyrylyp salynǵan.Ekinshiden, jaǵalaý – jalpy qala jurtshylyǵy demalatyn, serýendeıtin qoǵamdyq oryn bolǵandyqtan, onyń qaýipsizdigi min­detti túrde baqylansa. Qazir­diń ózinde ázirge bir kúrkege ús­tel oryndyǵymen qoıylyp edi, tańerteń maskúnem-qań­ǵy­bas «aǵaıyndarymyz» áke­leriniń úıinde otyrǵandaı bas­taryn jazyp, gújilge basyp ra­hattanýda. Estýimizshe, Tó­le bı kóshesinen tómen ózen jaǵalaýyndaǵy kúrkeni buza­qylar órtep jibergen. Onyń ústine qan­shama qoıylǵan oryn­dyq, kúrkeler, fıtnes alań­qaılaryn neshe túrli minezdi adamdar bar, nebir tártip buza­tyndardan saqtandyrý maq­satynda solarǵa ses bolatyndaı jaǵalaýdyń eki jaǵyna kúndiz-túni baqylaıtyn kúzet beketi kerek. Ári sol jerge júrginshiler kelip, trotýardyń kem-ketik jerlerin aıtyp jatsa, ony polıseıler tıisti oryndarǵa jetkizip otyrsa quba-qup bolar edi. Bolmasa bir adamǵa shtat ashyp, basshy etip bekitip, min­dettese. Sebebi oıyńdy aıtyp, bolmasa eskertý jasaıyn deseń, jan adam tappaısyń. Al erteli-kesh nysandy aralap kórip, ba­qylap turýda Nur-Sultan qa­lasyndaǵy sııaqty kúzet polı­seıleri velosıpedpen, bolmasa elektr togymen júretin shaǵyn kólikpen qamtamasyz etilse.

Úshinshiden, plotınanyń ús­tindegi kópir shatyrmen ja­bylsa. Ondaǵy ornatylǵan aýla­lyq trenajerlermen kún­niń ystyǵynda da, jaýyn-sha­­shyndy, qarly kúnderi jat­ty­ǵýlaryn úzbeı jasaýǵa múm­kindik týady ári bas saý­ǵa­laıtyn oryn bolady. Sondaı-aq kópirge beınekamera ornatylsa, qaı ýaqytta alańsyz otyrady. Árı­ne tazalyqty saqtap, ba­qylaýda ustaý óz aldyna bir másele.

Tórtinshiden, qazir munda ıt jetekteýshilerdiń qarasy kó­beıgen. Olar kirme jol arqyly toǵanǵa túsip, sý keship oınaqtap, kúnde erteli-kesh kelip qonatyn jabaıy úırekterdi úrkitýde. Sondyqtan olarǵa sýǵa túsýge ruqsat etilmeıtindeı kórneki jerge mańdaısha jazý jazylyp, qadaǵalap otyrsa.

Mine, osyndaı eskertpelerge Almaty qalasynyń ákimi bo­lyp jańa­dan taǵaıyndalǵan Baqytjan Saǵyntaev oń kózben qaraıdy degen senimdemiz. Oǵan negiz de joq emes. Jańa basshy kele sala megapolıstegi birqatar basqarma, aýdandardyń jumysymen tanysyp, naqty tapsyrmalar berip úlgerdi. Soń­ǵy jyldary qala bıligi bar nazaryn qalanyń ortalyq bóligine aýdaryp kelse, Saǵyn­taev myrza úlken shahardyń qaı jerine, qaı shetine barmańyz – barlyq jaǵynan kórikti de ásem qala ekendigi sezilip turýy kerek degen qaǵıdany ustanýy qalalyqtardyń kóńiline jaǵyp otyr.

Ol ras. Almatynyń sheka­ralyq aýmaǵy jyldan-jylǵa keńeıip, halqynyń sany artyp keledi. Dálirek aıtqanda, Túrk­sib, Naýryzbaı, Alataý, Bos­tandyq aýdandarynyń áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵda­ıymen tanysqan Pre­zıdent Qa­sym-Jomart To­qaevtyń tap­syrmasyna sáıkes qa­lany da­mytýdyń «Shetsiz qala» tu­jy­rymdamasyn qabyldap, onda megapolıstegi ár aýdan­nyń or­talyqtandyrylyp, mańaıy qa­jetti ınfraqurylymdarǵa qoljetimdi bo­lýyn mindetteýde. Bul óz kezeginde ha­lyqtyń qala ortalyǵyna qaraı sabylýyn saıabyrsytýǵa septigin tıgizbek. «...Shetki aýdandar men qala­nyń ortalyǵy jaqyndastyrylyp, Alma­tynyń kez kelgen aýdany – me­gapolıstiń aınasyna aınalýy tıis», deıdi búginde kúńgeıindegi bas qa­la­nyń tizginin ustaǵan, soń­ǵy jyldary respýblıka Úki­metin tabysty basqaryp, eli­mizdiń órkendep, damýyna ózindik úlesin qosqan utqyr da kánigi basshy Baqytjan Saǵyn­taev. Endeshe, iske sát, ákim myrza!

...Birde syılas kýrstas qur­­bym, dosym Darıǵash tele­fondap: «Qyz-aý, darııanyń ja­ǵasyna shyqpaımyz ba?» dep qydyrýǵa shaqyrǵany bar. Sol aıtpaqshy, qala hal­qy úshin Esentaı óze­ni al­ma­tylyqtardyń Syr­da­rııasy, Ámýdarııasy emes pe! Amerıkalyqtarsha aıt­qanda, Braıton-Bıchi emes pe? «Jaqsyny kórmek úshin», alma­tylyqtardy Ha­­mıt Er­ǵa­lı ja­ǵalaýyna sal­­­qyn­dap, boı jazyp qaı­týǵa shaqy­ramyz. «Tán qoz­ǵal­sa, jan qýa­nady» degen, ke­lińizder, kórińizder!..

Gúlzeınep SÁDIRQYZY,«Egemen Qazaqstan»