«Ushqynnyń» ushqan uıasy – Orynborda

«Júz jyldyq – qatardaǵy qarapaıym mereıtoı emes, bul bir ǵasyrlyq júrip ótken jolyńa qaıta qaraıtyn, tarıhyńa taǵzym jasap, taǵylym alatyn, jańa dáýirge bet túzeıtin meje. Sondyqtan biz de gazettiń 100 jyldyq mereıli be­le­­sin qıly kezeńdegi qıyndyqtardy qa­ıys­paı kótergen aǵa urpaqqa taǵzymdy ushtas­­tyra otyryp, «Taǵzym men taǵy­lym» dep atap ótýdi maqsat ettik» degen bolatyn «Egemen Qazaqstan» res­pýblıkalyq gazeti» AQ basqarma tóra­ǵasy Darhan Qydyráli. Abaı jerinde basta­lyp, Orynborda núktesi qoıylǵan mereı­toılyq sharalar shoǵyrynyń da basty baǵdary osy boldy.

 Oraldaǵy oraıly is

Mereıtoılyq shara sheńberinde Oral qalasyna atbasyn tiregen «Egemen Qa­zaqs­tan» gazetiniń basshysy Darhan Qydyráli men aqyn, Qazaqstan Respýblıkasy Memle­ket­tik syılyǵynyń ıegeri Nesipbek Aıtulyn Jaıyq jurty jyly qarsy aldy. О́ńir bas­shysy Ǵalı Esqalıev meımandardy arna­ıy qabyldap, qurmet kórsetse, Oral qalasyndaǵy «Rýhanı jańǵyrý» mýze­ıinde «Júz jyldyq jylnama» atty dóń­ge­lek ústel májilisi ótti.

–El gazetiniń mereıtoıyna baılanysty alǵashqy sharamyz Semeıden, uly Abaıdyń týǵan topyraǵynan bastaldy. Alash arystary Sáken Seıfýllın, Ilııas Jansúgirov, Beıimbet Maılınniń, Turar Rysqulovtyń, Sultanbek Qojanovtyń 125 jyldyǵymen oraılastyryp, Almaty, Qaraǵandy, Qostanaı, Taldyqorǵan, Shymkent qalalarynda, barlyq óńirde ótti. Oral qalasyna, Bókeı ordasy aýdanyna arnaıy ekspedısııa uıymdastyrdyq. Bul jolǵy saparymyzdyń mánisi bó­lek. «Ushqyn» gazetiniń redaksııasy orna­las­qan ǵımaratqa eskertkish belgi orna­tý úshin Orynborǵa bara jatyrmyz. Ekspedısııany Oral qalasynan bastap otyrǵanymyz da beker emes. «Ushqynnyń» alǵashqy redaksııasynda qyzmet atqarǵan, basshylyq etken – negizinen oraldyq azamattar edi. So­n­dyqtan Orynborda «Ushqynǵa» qoıy­la­tyn eskertkish – búkil Alash arys­ta­ry­na qurmet bolmaq, – dedi «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» AQ basqarma tóraǵasy Darhan Qýan­dyquly.

Oraldaǵy oraıly kezdesýlerden keıin ekspedısııaǵa Batys Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń hatshysy Málik Qulshar qosylyp, birqatar respýblıkalyq BAQ jýrnalısteri men jergilikti ónerpazdar «Orynbor, qaıdasyń?!» dep avtokólikpen jolǵa shyqtyq.

 Orynbor, ornyń bólek qazaq úshin!

Aıta keteıik, Orynbor sapary aıaq astynan týǵan ıdeıa emes edi. Máselen, «Ushqyn» gazetiniń 1919 jylǵy ǵımaratyn anyqtaýdyń ózi 2-3 jylǵa sozylǵan. Al oǵan eskertkish taqta ornatý úshin jergi­­likti bıliktiń ruqsatyn alýdyń da masha­­qaty az bolmapty. Qanshama hat alma­­sylyp, kelissózder jasalǵan. Bul iste Qazaqstan Respýblıkasynyń Reseı Federa­sııasyndaǵy Elshiliginiń kórsetken kómegi kóp. Qazaqstandyq delegasııanyń osy saparynyń da sátti ótýine elshilik qyzmet­kerleri zor eńbek sińirdi.

Orynborǵa túndeletip kelip at shaldyryp, 28 qarashanyń tańyn osy jerden qarsy alǵan meımandar Qazaqstan men ba­sy­lym tarıhyna qatysy bar oryndarmen tanysty.

Árıne bizdiń alǵash atbasyn tiregen jerimiz – 1919 jyly «Ushqyn» gazeti redak­sııasy ornalasqan tarıhı ǵımarat bolatyn. Bul qazirgi Lenın kóshesindegi 17 úı eken. Eki qabatty kóne ǵımarattyń altynsary boıaýly syry kete bastaǵanymen, syny ketpepti. Jappaı sýretke túsip jatyr­myz. Delegasııa quramynda kelgen bel­gili aqyn aǵamyz, Memlekettik syılyq­tyń laýreaty Nesipbek Aıtuly jol boıy shyǵaryp kelgen jańa óleńin oqı jóneldi:

Egemenim,

Abyzym, kóp jasaǵan kóregenim,

О́mirge qarlyǵashtaı qanat qaǵyp

О́zińde jaryq kórdi kóp óleńim.

Ár kúni kókiregime sáýle taǵyp,

Nuryndaı atqan tańnyń sebelediń.

Taǵdyryn qazaǵymnyń tasqa basyp,

Ǵasyrlyq shejiresin shegelediń.

Zamanǵa kóz jibersem sen ótkergen,

О́tipsiń san qıynnan, san ótkelden.

Qaq jaryp qara qyldy ádil sóziń

Qııanat kórgenderge kómek bergen.

Atyń san ózgergenmen, zatyń asyl,

Halqymdy júz jyl boıy jebep kelgen.

«Egemen Qazaqstan» atanǵaly

Qyrandaı sharyqtadyń qanat kergen.

Táýelsiz búgin mine, keshegi elim,

Osy ǵoı kógergeni kósegeniń.

Eń alǵash Orynbordan ushqyn atyp,

Esimde oıdyń shoǵyn kósegeniń.

Bastaǵan baspasózdiń uly kóshin,

Ne degen kósem ediń, sheshen ediń.

Jarqyldap, jasyn atyp, jańalanyp,

Bahadúr bas gazetim, jasa meniń!

Osy jerde taıaý bolashaqta ornaıtyn eskertkish taqtanyń maketimen birge este­lik sýretke tústik. Sapary­myz­dy uıym­­dastyrýshy elshilik qyzmet­ker­leriniń aıtýynsha, tarıhı ǵımarat qabyr­ǵa­sy­na eskertkish belgi ornatý máselesi túbe­geı­li sheshilgen. Jyl sońyna deıin sozy­latyn moratorıı merzimi ótisimen Oryn­bor­daǵy qazaq tarıhyna qatysy bar taǵy bir ǵımarattyń syry kópshilikke jarııa bolmaq.

Árıne Orynborda ult tarıhynda erekshe orny bar ǵımarattar kóp-aq. Qazaq balasy úshin erekshe qadirli Orynbor shaharynyń ortalyq kóshesi Sovetskaıa – Sovet kóshesi dep atalady. Bir basy Jaıyq ózeninen bastalyp, avtokólik júrmeıtin jaıaý kóshege aınalǵan osy múıis te tarıhı estelikterge toly. Ańyzǵa aınalǵan sovet ushqyshy Chkalovtyń alyp eskertkishinen bastalǵan kósheniń basynda tuńǵysh ǵaryshker Iýrıı Gagarın oqyǵan joǵary avıasııa ýchılıshesi de tur. Degenmen biz 1920-1925 jyldary Qyrǵyz (qazaq) Ortalyq Atqarý Komıteti men Halyq komıssarlary keńesi – Qazaq SSR-iniń tuńǵysh úkimeti ornalasqan tarıhı ǵımarattyń aınalasynda kóp aıaldadyq. Orynbor – astana bolǵan, barsha qazaq dalasyna bas qala bolǵan kezder edi bul.

–Shirkin, bizdiń sulý Sáken mańǵaz basyp osy jerde talaı júrdi-aý, – deıdi Nur-Sultan qalasyndaǵy Sáken Seıfýllın mýze­ıine jetekshilik jasap otyrǵan Ne­sip­bek aǵamyz tebirene.

Osy kósheniń boıynda, dálirek aıtsaq №7 ǵımaratta 1850-1857 jyldary Ult ustazy Ybyraı Altynsarın oqyp, keıin qazaq balalaryna sabaq bergen eken. Ǵımarat sol kúıinde saqtalǵan, búginde №3 mektep retinde áli kúnge bilim uıasy mindetin atqaryp tur. Mektep janynda óńirdegi barsha pedagog mamandarǵa arnalǵan eskertkish ornatylǵan.

Budan keıin irgetasy 1842 jyly qalanǵan, Alash qaıratkerleriniń izi qalǵan tarıhı Kerýen saraıǵa da arnaıy bardyq.

–Mádenı keshender men tarıhı ǵıma­rat­tardy qorǵaýda, jalpy qala kelbetin saqtaýda Orynbordan úırenerimiz kóp eken. Shahardy sharlap júrip beıne ótken ǵasyrlarǵa enip ketkendeı kúı keshe­siń. Ár kóshesi tunyp turǵan tarıh. Bul turǵydan alǵanda biz Semeıdi saqtaı almaı otyrmyz, Alash arystarynyń kózin­deı bolǵan tarıhı ǵımarattar kóz aldymyzda kónerip, qırap barady. Almaty da tarıhı kelbetinen birshama aıyrylyp qal­ǵandaı. Oral qalasynyń ǵana kóne kelbeti saqtalǵan sııaqty. Qalaǵa rýh beretin – onyń tarıhy men kóne kelbeti. Sondyqtan bul másele óte ózekti, – deıdi Darhan Qýandyquly.

Osy oı 1913-1918 jyldary áıgili Ahmet Baıtursynuly turǵan Chıcherın kóshesi, 75 mekenjaıdaǵy eki qabatty úıdi kórgenimizde tipti bekı túskendeı bol­dy. Eki qabatty, tereze jaqtaýlary ásem japsyrma oıý-órnekpen ádiptelgen ǵımaratta áli kúnge deıin turǵyndar turyp jatyr eken. «Dál osy úıde turyp Aqań «Qazaq» gazetin shyǵardy, qazaq quryl­taılaryn uıymdastyrdy, ulttyń upa­ıyn túgendeıtin talaı májilister ótkizdi. Álıhan men Mirjaqyp, qazaq­tyń talaı marǵasqa uldary osy úıdiń tabal­dyryǵyn san attady» degen oıdyń ózinen tebirenip ketesiń. Darhan Qýandy­q­­ulynyń: «Bolashaqta osy úıdi satyp alyp, Alash arystaryna arnalǵan mýzeıge aınaldyrsa, shirkin!» degen oıyn bárimiz qoldadyq. Bul memlekettiń de, tipti ultjandy mesenattardyń da qolynan ábden keletin sharýa ǵoı.

Osy oraıda tarıhshylar men ólke­taný­­shylarǵa, Orynborda turatyn qandas­ta­rymyzǵa bir usynys aıtqymyz keledi: Qazaqstannan nemese basqa da el-jerden keletin qazaqtar úshin Orynbordyń ultqa qatysty tarıhyn túgendeıtin maǵynaly jobalar, týrıstik ekspedısııalar, ekskýrsııalar jobasy jasalsa deımiz.

Dostyqqa dáneker jıyn

Budan keıin N.Krýpskaıa atyndaǵy Orynbor oblystyq ámbebap kitaphana­syn­da gazettiń mereıtoıyna oraı dóńgelek ústel otyrysy ótti. Qazaqsha áýen – gazettiń gımnimen bastalyp «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazetiniń ǵasyrlyq toıyna arnalǵan derekti fılmmen jalǵasqan sharaǵa Orynbor oblysy basshylary, Orynbordaǵy qazaq ulttyq uıymdarynyń jetekshileri qatysty.

Májilisti ashqan Orynbor oblysy mádenıet jáne syrtqy baılanys­tar mınıstri orynbasarynyń mindetin atqa­rý­shy – halyqaralyq yntymaqtastyq bas­qar­masynyń bastyǵy Aleksandr Kalının qazaq­standyq delegasııany gazettiń 100 jyldyq mereıtoıymen quttyqtap, Oryn­bor men Qazaqstannyń kórshiles oblystary arasynda tyǵyz mádenı-ekonomıkalyq qarym-qatynas ornaǵanyn, bul ıgi úrdis aldaǵy ýaqytta da jalǵasa beretindigin atap ótti.

Qazaqstannyń Reseıdegi elshiliginiń keńesshi-ýákili Janar Kolbachaeva sóz alyp, Qazaq­stannyń Reseıdegi Tóten­she jáne óki­let­ti elshisi Imanǵalı Tasma­ǵam­betov­tiń quttyqtaý hatyn Darhan Qydyrálige tabys etti. «Sonaý ǵasyr basynda, ıaǵnı 1919 jylǵy jeltoqsan aıynda Orynbor qalasynda alǵashqy sany jaryq kórgen «Ushqyn» gazeti de azattyq ańsaǵan el armanyn tý etti. Sodan beri bul gazette ár jyldary Bernııaz Kúleev, Smaǵul Sádýaqasov, Júsipbek Aımaýytov, Muhtar Áýezov, Beıimbet Maılın, Sáken Seıfýllın, Turar Rysqulov, Oraz Jandosov, Ǵabıt Músirepov, Sherhan Murtaza, Ábish Kekil­baev syndy ultymyzdyń birtýar azamat­tary qyzmet istep, basylymda damy­tý, bet-beınesin qalyptastyrý, bede­lin arttyrý isine zor úles qosty. Asaýdaı týlaǵan zamana tolqyndarynda ýaqyt qudiretimen «Ushqynnan» keıin «Eńbek týy», «Eńbekshil qazaq», «Eńbek­shi qazaq», keıinnen «Sosıaldy Qazaqs­tan», «Sosı­alıstik Qazaqstan» bolyp ataýy ózger­geni­men, respýblıkalyq basylym­nyń bul negizgi altyn arqaýy ózgergen joq. О́zgermek te emes. Elimizdiń tól basylymynyń ǵasyr­lyq torqaly toıymen shyn júrekten qut­tyq­tap, «Egemen Qazaqstan» tamyr tartqan úrdistiń baıandy bolýyn tileımin» delingen Elshiniń quttyqtaý hatynda.

Jıynda Qazaqstan men Reseı Federa­sııasy arasyndaǵy dostyq qarym-qa­tynas, rýhanı baılanystar jónin­de jıi aıtyldy. «Reseı halyqtary dos­tas­tyǵy» kommersııalyq emes avtonomdy uıymynyń sarapshysy, Orynbor memlekettik ýnıver­sı­tetiniń Ońtústik Oral tarıh jáne etnografııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Konstantın Morgýnov Orynbor rabfagynda oqyǵan qazaqtar týraly óte qyzyqty, derekke toly baıandama jasady. Batys Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń hatshysy Málik Qulshar da eki eldiń dostyǵyna arqaý bolatyn izgi sharalardyń biri – osy májilis ekenin aıtty. Aqyn Nesipbek Aıtuly men Baýyrjan Halıolla gazet mereıtoıyna arnaǵan óleńderin oqydy.

– Boıynan kıe qashpaǵan,

Kórse de zaman daýylyn,

Armysyń, kóne astanam,

Barmysyń, qandas baýyrym!

Qaıtarsyń túbi, jyl qusym,

Tarıhtyń kúmbir kúıisiń.

Beıbarystarym, júrmisiń,

Saǵynyp jýsan ıisin.

Egemen úshin is qyldyń,

Júz jylda qansha maǵyna!

Mártebesine «Ushqynnyń»

Ushqyndap jaýdy qary da.

«Egemen» búgin sóılesin,

Kózindeı ustaz ákemniń.

Kóremin senen beınesin

Beıimbet, Ahmet, Sákenniń.

Orynbor, sulý álemim,

Ańsaımyn, saǵan qushtarmyn.

Qabyl al ystyq sálemin,

Qazynaly Qazaqstannyń! – dep jyrlaǵan Baýyrjannyń sózine Orynbor qazaqtary erekshe rıza bolyp, qol soqty.

Gazet basshysy Darhan Qydyráli óz sózinde ǵasyrlyq mereıtoıyn atap ótip otyrǵan basylymnyń búginde ha­lyq­aralyq deńgeıde qyzmet kórsetýge kósh­kenin aıtyp ótti. Saıty qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde shyǵady. Qazaq tilin­de­gi nusqanyń ózi úsh túrli álip­bımen taralady. «Egemen Qazaqstan» gazeti halyq­ara­lyq baspasóz katalogyna engen­dikten, gazetke endi Reseı jerindegi, sonyń ishinde Oryn­bor­daǵy oqyrmandar da jazyla alady.

–Alashtyń altyn ordasy – Orynborǵa arnaıy kelip, tarıhı mańyzy zor shara uıymdastyrǵandaryńyzǵa, Orynbor qazaq­tarynyń jadyna bir ǵasyr burynǵy tarıhı oqıǵalardy jańǵyrtqanyńyzǵa óte rızamyz. Biz, Orynbor qazaqtary da qol qýsyryp qarap jatqanymyz joq. О́tken jyly demeýshilerimizdiń kómegimen «Ahmet Baıtursynulynyń Orynbordaǵy joly» atty kitap shyǵardyq. Endi jaqyn­­da Qazaq SSR-iniń Jer jónindegi ha­lyq komıssarıaty – Narkomzem uıy­m­y­nyń tarıhyna arnalǵan jańa kitap shy­ǵa­dy. Jańa jyldan bastap «Uly dala» almanaǵyn shyǵara bastaımyz. Orynbor qazaqtarynyń qaýymdastyǵy, «Atameken» ulttyq-mádenı avtonomııasy, «Báıterek» qaıyrymdylyq qory, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń Orynbordaǵy ókildigi belsendi jumys isteıdi. Degenmen tarıhı Otanymyzdan, Qazaqstan tarapynan jasa­latyn kómek-qoldaýdyń biz úshin orny bólek, – deıdi Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń Orynbordaǵy ókildiginiń jetekshisi, Orynbor oblystyq «Dostyq úıiniń» tóraıymy Sáýle Táıkesheva.

– «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 100 jyl­dyǵyn Orynborda atap ótý – jalpy Qazaqstan úshin de, Reseı Federasııasy úshin de ekijaqty baılanysqa óte paıdaly shara. Elimizdiń mańdaıaldy gazetiniń alǵashqy sany shyqqan jerinde ǵasyrlyq toıdy toılaý – biz úshin úlken abyroı boldy. Bizdiń elshilik qyzmetkerleri Imanǵalı Nurǵalıulynyń tikeleı tapsyrmasymen Orynbor ákimshiligimen etene aralasyp, barlyq uıymdastyrý jumystaryn atqardyq. Sharanyń baǵdarlamasy jasaldy, Qazaqstannan keletin delegasııanyń quramy anyqtalyp, árqaısysynyń maqsat-mindeti belgilendi. Osylaısha búgingi sharanyń kýágeri bolyp otyrmyz. Búgingi dóńgelek ústelde Reseı ǵalymdarynyń Qazaqstan boıynsha ǵylymı-zertteý júrgizilip, baıandama jasaýy – úlken eńbek. Jalpy, Qazaqstan men Reseıdiń shekarasy 7500 kılometr. Osynyń ózi de úlken mándi bildiredi. О́ıtkeni eki el arasyndaǵy dostyq qarym-qatynas osyndaı sharalardyń nátıjesinde nyǵaıa túsedi. Ǵasyrlyq toıdy bir ǵana eldiń kóleminde emes, halyqaralyq deńgeıde, Reseımen, kórshi memleketpen birge atap ótý – Qazaqstan úshin de, Reseı úshin de úlken shara dep oılaımyn, – deıdi bizge Qazaqstan Respýblıkasynyń Reseı Federasııasyndaǵy Elshiliginiń keńesshi-ýákili Janar Kolbachaeva.

Dóńgelek ústel májilisinen soń Oryn­bor qazaqtary qaýymdastyǵy uıy­my tóraǵasynyń orynbasary Jánibek Itkýzov pen «Egemen Qazaqstan» respýb­lı­kalyq gazeti AQ Basqarma tóraǵasy Darhan Qydyráli ózara yntymaqtastyq jónindegi memorandýmǵa qol qoıdy.

*  *  *

Mine, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ǵasyrlyq toıy aıasynda taǵylym men taǵzymdy ushtastyrǵan eń negizgi is-shara­lar Semeıde bastalyp, Alashqa astana bol­ǵan Orynborda qorytyndylanǵandaı boldy. Biraq bir nárseniń sońy keıde jańa bir dúnıeniń basy bolatyn kezi az emes. Delegasııa jetekshisi Darhan Qydyráli Orynbor ákimshiligimen áńgime barysynda Orynbor qalasynyń qazaqqa astana bolǵanyna jáne osyndaǵy alǵashqy úki­met­tiń qurylǵanyna 2020 jyly 100 jyl tolýyna oraı osy tarıhı oqıǵany da birlese atap ótý jóninde usynys jasady. Qala basshylyǵy bul usynysty qoldap otyr. Endeshe, ult tarıhyn túgendeıtin oıly sharalar Orynborda keler jyly da jalǵasýy múmkin. Ylaıym solaı bolsyn!

 

Oral – Orynbor – Oral