Temirbek narkom

Ilııas Omarov marqum Qazaqstannyń Mádenıet mınıstri bolyp taǵaı­yndalǵan 1967 jyly kabınetine Temirbek Júrgenovtiń portretin ilip qoıǵanyn ony quttyqtaýǵa barǵan adamdar men qabyldaýynda bolǵandardyń bári de kórgen, rıza bolysqan. Ilekeńdi aǵa tutyp, kóp jyldar aralasyp júrgen men ony quttyqtaýǵa aýylda bolmaı qalyp, keshigińkirep bardym.

– Kórinbeısiń ǵoı! – dedi ol.

Ilııas Omarov marqum Qazaqstannyń Mádenıet mınıstri bolyp taǵaı­yndalǵan 1967 jyly kabınetine Temirbek Júrgenovtiń portretin ilip qoıǵanyn ony quttyqtaýǵa barǵan adamdar men qabyldaýynda bolǵandardyń bári de kórgen, rıza bolysqan. Ilekeńdi aǵa tutyp, kóp jyldar aralasyp júrgen men ony quttyqtaýǵa aýylda bolmaı qalyp, keshigińkirep bardym.

– Kórinbeısiń ǵoı! – dedi ol.

– Aýylda bolmaı qalyp, – dep bastap, jańa qyzmetine qutty bolsyn aıttym. – Budan da úlken qyzmet atqarǵan adamsyz ǵoı. Adamdy qyzmet kórkeıtpeıdi, qyzmetti adam kórkeıtedi. Siz qaıda barsańyz da, sol jerdi oı-pikirdiń, istiń ortalyǵy ǵyp júrgen adamsyz. Qazaqtyń ulttyq mádenıeti dál óz maǵynasyn ala almaı júrgen zamanda, bul kelisińiz de oryndy kórinedi maǵan. Eńbegińiz jemisti bolsyn! – dedim.

Osylaı sózimdi aıaqtaı bergende, basymdy kóterip, Ilekeńniń betine qarap em, kózim onyń basynan asa, arqa tusynda ilýli turǵan beıtanys adamnyń portretine tústi. Úlken kabınetterde partııa kósemderi men el basshylarynyń portreti ilinetin dáýirde, solardyń ornynda turǵan myna adamǵa tańyrqaı qaradym. Muny Ilekeń de ańǵaryp qaldy.

– Sen bul kisini tanısyń ba? – dedi ol moınyn artyna qaraı bura.

– Joq.

Osydan keıin Ilekeń áńgimeni ózi jalǵastyryp áketip, bul kisiniń – Temirbek Júrgenov ekenin, onyń kim bolǵanyn baıandaı jóneldi. Men de bul esimnen habarsyz emes edim. 30-jyldardyń ádebıeti tarıhyn zerttep júrgende, ádebıetpen tikeleı baılanysta damıtyn mádenıet máselelerine nazar aýdarǵam. Júrgenov esimimen de talaı kezdeskem. Qazaqstandaǵy oqý júıesi men mádenıet salasyna úlken eńbek sińirgen, dástúr men mádenıettiń ulttyq sıpatyn jarqyrata kórsetýge umtylǵan úlken qaıratker ekenin uqqam. Biraq sýretine kóz toqtata qoımaǵan bolýym kerek. Meniń bilgenderimdi tolyqtyryp, Ilekeń ol kisi jóninde biraz áńgime aıtty. Men olardan Ilekeńniń Temirbekke degen qurmetin, onyń jolyn jalǵastyrýshy bolýǵa umtylysyn baıqadym. Keıin qazaq mádenıetiniń tarıhyn, ósip-órkendeý jolyn sóz etkende, aldyńǵy kezekte T.Júrgenovtiń, sonsoń I.Omarovtyń attary atalatynyn kórip te júrmiz. Sonda álgi sát, ekeýmizdiń áńgimemiz eske túsedi. Qazir osy qatardy О́zbekáli Jánibekov aty tolyqtyrdy. Olardyń arasynda rýhanı jalǵastyq bolǵany talas ta týdyrmaıdy. Bul azamattar óz qyzmetterinde ult taǵdyryn basty murat etip ustaǵan, zaman yrqyna qaraı, óz múmkindikteri sheńberinde ulttyq memleket múddesi úshin dep eńbek etken, sóıtip, qazaq júregine jol tapqan qaıratkerler ekeni árkimge-aq aıan. Olar shyǵarmashylyq jumysqa ulttyq sıpat daryta bildi. Bergi zamannyń osy bir uly tulǵalarynyń ózinde aldynda ótken aǵalarynyń murat-múddesi jatqanyn túsinýge ábden bolady. Munyń shyndyǵyn búgin ulttyq memleket qurý jolyndaǵy talabymyzǵa Alash murasyn paıdalanyp jatqanda ǵana túsingen sııaqtymyz.

Temirbektiń qazaq mádenıeti mekemesiniń basyna kelý kezeńi – Qazaq memlekettigi tarıhynyń eń bir kúrdeli dáýiri edi. Revolıýsııalyq alasapyran men 20-jyldardaǵy tap arasynyń zobalańdary, ashtyq pen adam quqyna jasalǵan zorlyq Qazaqstanda qalaı ótkeni eldiń bárine aıan. Goloshekın qazaq degen halyqty da, eldiń ekonomıkasyn da, el mádenıetin de turalatyp ketip edi. 1933 jyldan jańa kelgen basshy L.I.Mırzoıan osy zobalańdy basynan ótkergen halyqtyń kóńil-kúıin kóterýge tyrysty. Sharýashylyqty jóndeýge, halyqty ashtyqtan qutqarýǵa jańa bastamalar jasady. Ol mádenıet máselesine de aıryqsha kóńil bóldi. Mádenıet pen oqý júıesin kótere alatyn adam izdedi. Sol kezde О́zbekstanda oqý-aǵartý halyq komıssary bolyp istep júrgen Temirbek Júrgenovtiń esimin ataǵan Ǵabıt Músirepov sııaqty Júrgenovpen sóılesýge Tashkentke Ǵabıttiń arnaıy barýy osyny ańǵartady. Ǵabıt ol kezde Qazaqstan Kom partııasy ólkelik komıtetinde Mádenıet bólimin basqaratyn.

Bul jónindegi málimetter Temirbektiń jary Dámesh Ermekova – Júrgenovanyń estelikterinde keltiriledi. «Tashkentke Ǵabıt Músirepov kele qaldy. Temirbek ekeýi jumysqa baryp ta, úıge kelip te sóılesedi. О́zderinshe bir syrdy menen jasyratyn sııaqty. О́zderi aıtsyn dep suramadym. «Dámetaı, – dedi Temirbek, – myna Ǵabıttiń nege kelgenin bilesiń be? Úlken qýanyshty habar alyp keldi». «Qandaı habar?», – deımin. «Qazaqstanǵa baratyn boldyq, Dámetaı», – dedi. «О́z respýblıkamyzdyń mádenıetine de tamshydaı bolsa da úles qosqanymyz durys shyǵar» – deıdi. «Ras pa?» – deımin. Kózimnen jas shyǵyp ketkenin bilmeı qalyppyn. «Nege jylaısyń? Dámetaı! Nemene osy jerge baýyr basyp qaldyń ba?» – deıdi. «Joq, nege?» – deppin. «О́zbekstan bizge bilim berdi. Ekeýmizge de. Ony umyta alamyz ba? Umytpaımyz. Biraq týǵan jerge degen saǵynyshtan bolar kóńilimniń bosap ketkeni, dep jatyrmyn».

L.I.Mırzoıannyń qabyldaýynda bolǵan Temirbek Júrgenov Qazaqstanda jumys isteýge kelise otyryp, úsh túrli shart qoıypty. Onyń birinshisi – ákemniń maly tárkileýge ushyraǵanyn betime basyp, baıdyń balasy dep eshkim qýdalamaıtyn bolsyn. Ekinshisi – meniń usynysymmen jergilikti uıymdar sanasýy úshin ólkelik komıtettiń quramyna qosý, múmkin bolsa bıýroǵa saılaý, úshinshisi – Oqý-aǵartý halyq komıssarıatyna bólingen bıýdjettik qarjyǵa eshkim qol suqpasyn, men ony erkin jumys isteýge paıdalanamyn, – depti. Mırzoıan bul usynystarǵa kelisipti. Jáne Temirbek Júrgenovti Oqý-aǵartý halyq komıssary etýmen birge mádenıet, kórkem óner isteri jónindegi komıtettiń tóraǵasy qyzmetin qosa tapsyrypty. Sóıtip, Temirbek Júrgenov Qazaqstandaǵy oqý-aǵartý salasymen qatar, búkil mádenıet, kórkem óner uıymdarymen jumys isteý mindetin moınyna alady. Jáne ózi jumys istegen tórt jyldyń ishinde aıryqsha jigermen tabys­ty qyzmet atqarady. О́zi basqarǵan salalarda irgeli tabystarǵa qol jetkizedi.

El aralap oqý oryndarynyń jaǵdaıyn óz kózi­men kórgen T.Júrgenov mektep júıe­sin keńeıtý, oqýǵa qajet quraldardy shyǵaryp paıdalaný, muǵalimderdiń bilimin jetildirý, ony daıyndaý má­selelerin shuǵyl jaqsartýǵa kirisken. Az jyldyń ishinde bul bastama nátıjesin bere bastady. Ult tilinde oqytatyn mektepter kóptep ashyldy. Shyn máninde, ulttyq orta mektep júıesi Qazaqstanda osy tusta qalyptasty. Ult tili, ádebıeti, tarıhy sol kezden bastap mektepte oqylatyn pánder qataryna kirdi.

Qazaqstan joǵarǵy mektebi týyp qalyptasty. 1928 jyly ashylǵan Qazaq ýnıversıteti (keıin Qazaqtyń Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýty) qataryna aýyl sharýashylyǵy, medısınalyq, taý-ken ınstıtýttary qosyldy. 1934 jyly Qazaq ýnıversıteti ashyldy. 1937 jylǵy málimet boıynsha, respýblıkada 22 joǵary oqý orny, 85 tehnıkým jumys istedi. Olarda 7369 stýdent, 23517 tehnıkým oqýshylary bilim aldy. Olardyń 3971 jáne 11355-i qazaqtar boldy. Mektepte 1,5 mln. bala oqydy.

Ǵylym jolyna umtylǵan jastardy qoldaý isi de júzege asty. 1933 jyly T.Júrgenovtiń tikeleı qoldaýymen M.Qarataev, B.Shalabaev, T.Jarokov, H.Esenjanov, Á.Bekturov sııaqty sol jyly ınstıtýt bitirgen bir top jas Lenıngradqa aspırantýraǵa attandy. Olarǵa kómek retinde narkomnyń ózi qosymsha stıpendııa tólegen.

30-jyldar – qazaq mádenıetiniń jańa sapaǵa kóterilip órkendegen mezgiline aınaldy. 1933 jyly T.Júrgenovtiń usynysy boıynsha ólkelik komıtet «Ulttyq ónerdi damytý týraly» qaýly qabyldady. Kórkem ónerdiń jańa oshaqtary ashyldy. Respýblıkalyq drama teatrynan Qazaq mýzykaly teatry bólinip shyqty. Fılarmonııa, ult aspaptar orkestri, horeografııalyq ýchılıshe, uıǵyr teatry uıymdasty. 1934 jyly Qazaqstan jazýshylarynyń birinshi sezi, halyq ónerpazdarynyń sleti ótti. Onda talanty tanylyp, moıyndalǵan aqyndar men ónerpazdar astana óner mekemelerinde qyzmetke qaldyryldy. Ǵarıfolla Qurmanǵalıev mýzykalyq teatrda, Dına Nurpeıisova, Qalı Jantileýov, Naýsha Bókeıhanov, Luqpan Muhıtov fılarmonııa men ult aspaptar orkestrinde jumys isteı bastady. Jambyldyń talanty da osy slette aıryqsha kózge tústi. Oǵan qosa Nurpeıis Baıǵanın, Kenen Ázirbaev, Shashýbaı Qoshqarbaev, Doskeı Álimbaev, Nartaı Bekejanov sııaqty halyq aqyndary qatarǵa kirdi. Sýretshi Ábilhan Qasteev salǵan sýretter slette zor baǵalanyp, ol N.Hlýdov sheberhanasynda ónerin jalǵastyrýǵa múmkindik aldy. Keıin Máskeýge oqýǵa jiberildi. Dombyra jasaýshy sheber Qamar Qasymov úshin arnaıy sheberhana ashyldy.

1935 jyly Qazaqstan mádenıeti qyz­metkerleriniń tuńǵysh sezi ótti. Onda jasaǵan T.Júrgenovtiń «Qazaqstandaǵy mádenıet revolıýsııasy» atty baıandamasy sol kezdegi qazaq mádenıetiniń pr ob­lemalaryn keń kólemde kóterip, onyń ótkeni men búgingi jaǵdaıyn, bolashaǵyn teorııalyq jáne praktıkalyq baǵytta túıindegen qujat bolǵan edi. Narkom «mádenıet» degen sózdiń keń maǵynasyna toqtala kelip, Qazaqstandaǵy oqý-aǵartý isine, mektepter men mamandar daıyndaıtyn oqý oryndarynyń, joǵary mekteptiń jaǵdaıyna qazaq mádenıeti damýynyń qaıshylyqty jolyna, kópshilik arasyndaǵy saıası-aǵartýshylyq jumystarǵa, ónerdiń damý baǵytyna sholý jasady, jetistikteri men kemshilikterine toqtaldy. Ana tili men ulttyq ádebıetti, tarıh pánin oqytýdyń mańyzyn jáne ony jetildirý sharalaryn atap aıtty.

Bul baıandama (tek bul emes, jalpy, T.Júrgenovtiń sóılegen sózi men jazǵan maqalalaryna tán sıpat) sózden góri iske erekshe mán berýimen erekshelendi. T.Júrgenovtiń sóziniń artynda sony naqtylaǵan tııanaqty isi jatatynyn zamandastary jaqsy bildi. «Sóz tiregi – is. Bizge is kerek. Bul úlgini bizge Qazaqstannyń jańa basshylyǵy kórsetip otyr. Jatpaı-turmaı, is isteýimiz kerek. Qur is emes, qalyń buqaranyń qamyn oılap, ósý, órkendeý jolyna, qazaqtyń ult mádenıetin sosıalızm zamanynyń deńgeıine kóterý jolyna kirpish bola biletin is kerek», – dedi ol baıandamanyń qorytyndysynda.

Jańa uıymdar, mekemeler, ásirese óner oshaqtaryn ashý, ony uıymdastyrý, ujym qalyptastyrý, soǵan eńbek etetin talanttardy tańdap alyp, óner bıigine baǵyttaý – qıynnyń qıyny. T.Júrgenov ómirin osyndaı ortada ótkizgen úlken uıymdastyrýshy bolǵany onyń zamandastarynyń estelikterinde de, sol kezdegi baspasóz habarlarynda da, tarıhı qujattarda da kóp saqtalǵan. Mýzykalyq teatrdyń Júrgenovsiz qaz turyp ketýi tym qıyn bolǵan bolar edi.

T.Júrgenov jańa ashylatyn teatr­dyń repertýary jaıyn aldyn-ala oılastyrdy. Muhtardy «Aıman-Sholpan», Ǵabıtti «Qyz Jibek», Beıimbetti «Shuǵa» atty mýzykalyq pesalar jazýǵa kóndirdi. Beıimbetke «Jalbyr», Saǵyr Kamalovqa «Er Tarǵyn» atty bolashaq operalardyń lıberottasyn jazýdy tapsyrdy. «Aıman-Sholpanmen» mýzykalyq teatrdyń sahnasyn ashty. «Qyz Jibek» daıyn bolǵan kezde, onyń mýzykalyq drama emes, operaǵa jaqyn janrda oryndalǵanyn kórip, oǵan mýzyka jazatyn kompozıtor izdedi. Esine keshe ǵana ózi Lenıngradtan aldyrǵan jas kompozıtor Evgenıı Grıgorevıch Brýsılovskıı tústi. Ony bir jaǵynan mýzyka ýchılıshesinde sabaq berýge jiberip, ekinshi jaǵynan kórkem óner komıtetiniń mýzyka kabınetin basqarýǵa qaldyrǵan bolatyn.

– Sen operaǵa mýzyka jazasyń ba? Materıaly qazaq ómirinen. Qazaq eposynyń sıýjetine qurylǵan. Onyń mýzykasy da qazaq ánderiniń negizinde jazylýy kerek, – dedi ol Brýsılovskııge.

Ol áýelde «jazam» dep qaldy da artynsha kibirtiktep, – Men qazaq mýzykasyn jetik bil­meı­min ǵoı. Tek qazir Zataevıchtiń kita­byn alyp, zerttep jatyrmyn, – dedi.

– Onda sol kitappen tanysa ber. Opera taza qazaq mýzykasynan qury­lýy kerek. Arııalaryna qandaı án qolaıly ekenin birge sheshýge, tańdaýǵa qasyńa Qurmanbek Jandarbekov pen Qanabek Baıseıitovti qosam. Olar sol ánderdi oryndap berip otyrady. Sen tyńdap, notaǵa túsiresiń, arııaǵa aınaldyrasyń. Kómekke qosymsha Kúlásh Baıseıitovany, Júsipbek Elebekovti, Manarbek Erjanovty, Isa Baızaqovty paıdalanýǵa bolady. Kerek kezinde olardy Qurmanbek shaqyryp berip otyrady. Al, onda kiris, isińe tabys tileımin!

Ol Brýsılovskııdiń qolyna Ǵabıt jazǵan «Qyz Jibektiń» lıbrettosyn usyndy.

«Júrgenov halyq ániniń sheńberinen múlde aýytqyp ketýge tyıym saldy, – deıdi óz esteliginde E.G.Brýsılovskıı. – Onyń ózi qazaqtyń halyq ánderin jaqsy biletin. Jáne biz iriktep alǵan ánderdi qatań túrde tekserip otyrdy. Qajet bolǵan jaǵdaıda qaıdan alynǵanyn, kim oryndap bergenin, notaǵa kim túsirgenin aıtyp esep berip turatynmyn. Ol kúni-túni bizdiń qasymyzda bolyp, teatrdaǵy repetısııany qarady. Kostıým, dekorasııa eksızderin kórdi. Qazaq bıi jóninde baletmeıster Aleksandrovpen sóılesip, bılerdi tańdaýǵa qatysty».

«Qyz Jibek» osylaı týdy. Ol jáne «Shuǵa» sahnaǵa shyqty. Onyń artynan osy jolmen Brýsılovskıı «Jalbyr» atty opera jazdy.

Repertýar máselesine qosa sol tusta Temirbek artıster quramyn irikteýge, tolyqtyrýǵa aıryqsha kóńil bólgen edi. Ol mýzykalyq teatrdyń kórkemdik jetekshisi etip Jumat Shanındi aldyrdy. Qazaq teatrynyń negizin salǵan osy úzdik talant keshegi bir alasapyran tusta Qazaqstannan pana taba almaı, Qyrǵyzstan asyp ketken edi. Ol da rızalyqpen elge oralyp, jumysqa kiristi. Teatr dırektory qyzmetin Qanabekke tapsyrdy. Endi ol teatrdyń baǵyt-baǵdaryn aıqyndaıtyn, basty rólderdi oınaıtyn adamdardy iriktedi. Aldymen Qanabek pen Qurmanbekti jańa teatrǵa aýystyrdy. Olar ba sty qaharman jigitter rólin oınaıtyn boldy. Kúlásh pen Shara sonyń aldynda ǵana drama teatryna qyzmetke alynyp, negizgi qyzdar rólderinde kórine bastaǵan. Olardy da jańa teatrǵa jiberý máselesi sheshildi. Almatynyń kórkemóner úıirmeleri sahnasynda jańa kórine bastaǵan eki qyzdy jolyqtyryp, olarǵa qamqor bolǵan Qanabek pen Qurmanbek ekeýin teatrǵa ornalastyryp, ósýine baǵyt siltep qana qoımaı, otbasyna serik etip alýdy sheship qoıǵan-dy.

Bir kúni T.Júrgenov tórteýin shaqyryp otyryp, olarmen teatrdyń jáne jeke artısterdiń keleshegi týraly áńgime qozǵady.

– Adamda, ásirese, bir ujymda istep, bir róldi kezektesip oınaǵan artıs­terde baqtalastyq degen bolady. Ol minez birazdan keıin qyzǵanshaqtyqqa, arazdyqqa deıin jetýi múmkin. Bizde óleń aıtýshylar bar da, bıshiler jetispeıdi. О́leń aıtýdy Kúláshqa berip, Shara, seniń ebiń bar, bıshilikke aýysýyńdy qalar edim. Sonda jaryspaı, básekelespeı, ekeýiń eki salada jetekshi qyzmet atqarar edińder. Qalaı qaraısyńdar osyǵan?

Aqkóńil, qaltqysy joq Qurmanbek birden qoldady. Qalǵandary úndeı almaı, ańyryp qaldy. Kúlásh pen Qanabek Sharanyń kóńiline qarady ma, birden sheshile qoımady. Áýelde oılanyp qalǵan Shara Qurmanbektiń sózinen keıin esin jıyp, kelisetinin bildirdi. Tomsyraıyp qalǵandar birden kúlkige aýysyp, máz-meıram bop tarady.

Júrgenov endigi jerde Sharany bir aıǵa О́zbekstandaǵy Tamara hanýmnyń qaramaǵyna jiberip alýdy sheshti. Odan kelgennen keıin Máskeýge, úlken teatrdyń ataqty bıshisi Galına Ýlanovanyń mektebinen ótkizip aldy. Sóıtip, «Qyz Jibek» qoıylǵanda Kúlásh Jibek rólinde, Shara bas bıshi bolyp shyǵyp edi. Qazaq operalarynda qazaq bıi sodan beri kórnekti orynǵa ıe bolyp kele jatyr. Shara kóp bıshilerdiń ishinde emes, bı sahnasynda bólekshe kıinip, jetekshi bıshi bop shyqty. Bı ulttyq spektaklderdiń kórkine aınaldy. Bizdiń jas kezimizde jetekshi bıshilik bir erkek, bir áıeldiń úlesine tıip, ekeýi jarysa bıleıtin edi. Keıin ekeýi topqa qosylatyn. Almas Bekbosynov pen Nursulý Tapalovanyń bıi bizdiń kóz aldymyzda. О́kinishke qaraı, osy dástúr umytylyp bara jatqanǵa uqsaıdy.

Osy tórteýi qoıylǵan spektakl­der­diń kórki bolyp, Temirbektiń kóńi­lin jaılandyrdy. Biraq ol esh ýaqytta jaılanyp, tynyshtyqpen otyra almaıtyn adam edi. Spektakldiń Almatyda qoıylýy óz aldyna, ony Máskeýge onkúndikke aparý saparynyń qıyndyqtary onyń janyna tynyshtyq bergen joq. Almatyda da, Máskeýde onkúndik kúnderinde de osy tórteýi ǵana emes, búkil onkúndikke qatysýshylardyń bári onyń tikeleı baqylaýynda boldy.

1936 jyly Máskeýde ótken qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndigi 17 mamyr kúni «Qyz Jibek» operasymen ashyldy. Oǵan odaqtyq memleket basshylary qatysyp, qazaq ónerin tamashalap qol soqty. Qyz Jibek rólindegi Kúlásh Baıseıitovanyń ǵajaıyp daýysy tyńdaýshylardy tańǵaldyrdy. Sol kúnnen bastap ánshi «qazaqtyń bulbuly» atandy. «Qyz Jibek» 19 mamyrda qaıta qoıyldy. 18-22 mamyr kúnderi máskeýlikter «Jalbyr» operasyn tyńdady. 23 mamyrda eki bólimnen turatyn konserttik baǵdarlama kórsetildi. Birinshi bólimde ult aspaptary orkestriniń konserti (jetekshisi A.Jubanov) kórsetildi. Orkestrge qosylyp Kúlásh, Jamal Omarova, Shara, horeografııalyq ýchılısheniń balalary óner kórsetti. Konserttiń ekinshi bóliminde sahnaǵa ulttyq oıyndar men Jambyl bastaǵan halyq aqyndary shyǵyp, qazaqtyń sýyryp salyp aıtý ónerin jurt nazaryna usyndy.

Onkúndiktiń tabystary qazaq ar­tıs­terin de, Júrgenovti de jańa jumystarǵa jigerlendirdi. Endigi kezekte olar mýzyka teatryn opera jáne balet teatryna aınaldyrýdyń qamyna kiristi. 1937 jyly opera jáne balet teatry ashylyp, onyń sahnasyna «Er Tarǵyn» operasy shyqty. Taǵy da qazaqtyń halyq mýzykasyna negizdelgen operany E.G.Brýsılovskıı jazyp shyqty. Aqjúnisti Kúlásh, Tarǵyn rólin Qurmanbek oryndady. Júrgenov taǵy da óz bıiginen kórindi. Sóıtip, kelesi jyly jańa teatr ujymyn «Qyz Jibek», «Jalbyr», «Er Tarǵyn» operalarymen Lenıngradqa attandyrýdyń josparyn jasady.

Sol jyly opera teatryna jańa úı salý máselesin kóterip, Mırzoıannyń kelisimin aldy. Teatr úıin salýǵa laıyq jer izdep, osy kúngi Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatry turǵan jerdi tańdaǵan da ózi edi. Teatr úıiniń jobasyn jasaýǵa tapsyrma berdi.

1935 jyly «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde (1 sáýir) T.Júrgenovtiń «Shahname» degen maqalasy basyldy. Ol sol kezde jańadan tabylǵan parsy aqyny Fırdoýsıdiń ataqty shyǵarmasynyń aýdarylǵan qoljazbasyna arnalyp jazylǵan-dy. Maqala avtory qoljazbanyń úsh nusqasyn túpnusqamen salystyra otyryp taldaıdy. Onyń aýdarylýynyń mańyzyn, Molda Orazdyń kóp eńbektenip shyǵarǵanyn atap