Túrli qaldyqtardan metan gazyn óndirýge bolatynyn burynnan estıtinbiz. Biraq naq osy bıogazdy óndirip, paıdasyn kórip otyrǵandardy kórmeısiń. Jaqynda aýdanymyzǵa qarasty Shilikti aýylynyń jańalyqqa jany qumar turǵyndary Dáýlethan Shoıtanov pen Quttybaı Ibragımov eki jyldaı eńbektenip, tórt túliktiń tezeginen metan gazyn óndirýdi qolǵa ala bastady. Tarıhynda kógildir otyny joq Shiliktide qazir jalǵyz úı tamaq-shaıyn bıogazben ázirlep otyr. «Jaqsyny kórmekke...» degen nıetpen osy aýylǵa biz de taban tiredik. Bir qaraǵanda, metan gazyn óndirý árbir adamnyń qolynan keletin is sekildi. Aýyz-murny myqtap bitelgen kádimgi úlken temir ydys (sısterna), onyń joǵarǵy jaǵynda bólinip shyqqan gaz qysymyn ólsheıtin monometr jáne ydystyń ortasyna qolmen aınaldyratyn qalaqsha ornatylǵan. Metan gazy tússiz jáne ıisi joq bolatynyna osy saparymyzda kózimiz jetti.
Túrli qaldyqtardan metan gazyn óndirýge bolatynyn burynnan estıtinbiz. Biraq naq osy bıogazdy óndirip, paıdasyn kórip otyrǵandardy kórmeısiń. Jaqynda aýdanymyzǵa qarasty Shilikti aýylynyń jańalyqqa jany qumar turǵyndary Dáýlethan Shoıtanov pen Quttybaı Ibragımov eki jyldaı eńbektenip, tórt túliktiń tezeginen metan gazyn óndirýdi qolǵa ala bastady. Tarıhynda kógildir otyny joq Shiliktide qazir jalǵyz úı tamaq-shaıyn bıogazben ázirlep otyr. «Jaqsyny kórmekke...» degen nıetpen osy aýylǵa biz de taban tiredik. Bir qaraǵanda, metan gazyn óndirý árbir adamnyń qolynan keletin is sekildi. Aýyz-murny myqtap bitelgen kádimgi úlken temir ydys (sısterna), onyń joǵarǵy jaǵynda bólinip shyqqan gaz qysymyn ólsheıtin monometr jáne ydystyń ortasyna qolmen aınaldyratyn qalaqsha ornatylǵan. Metan gazy tússiz jáne ıisi joq bolatynyna osy saparymyzda kózimiz jetti.
Bastap osy isti qolǵa alǵan 1980 jyly týǵan Dáýlethan Shoıtanov aýyl ákimdiginde bas maman bolyp qyzmet isteıdi. Mamandyǵy – ınjener-metallýrg. Kómekshisi temirden túıin túıgen, dánekerleýshi-sheber Quttybaı Ibragımov qaı tehnıkanyń da tilin taba biletin azamat ekeni kórinip-aq tur. Aýyl tirliginen góri, tehnıka jaıly áńgimege kelgende aldyna jan salmaıdy. Ekeýi «bıogaz óndiremiz», dep qurylǵylardy jınastyra bastaǵan sátte aýyldastary «qııalshylsyńdar, bos áýre» dep kúmán keltiripti. Keıinnen olar bulardyń sheberligine tánti bolady. Shilikti aýylynda qazirgi tańda 250 tútin bar. Barlyǵy qysy-jazy tórt túliktiń tezegin otynǵa paıdalanady. Endi qıdy otynǵa emes, gaz óndirýge paıdalanyp otyrǵan ekeýdiń ismerligine aýyldastarynyń qyzyǵýshylyǵy artyp otyr.
Endeshe, bul isti qalaı júzege asyrǵandyǵy týraly keıipkerimiz Dáýlethannyń sózine qulaq túreıik:
– Bıogaz týraly alǵash ret Shalqarda turatyn naǵashymnan estidim. Sol sátten bastap, onyń jasalý joldaryn izdeı bastadym. Barlyq málimetterdi jınastyrýymnyń ózine bir jyldaı ýaqyt ketti. «Uzynqulaqtan» oblystyń Badamsha aýylynda buryn bir turǵynnyń bıogaz óndirgenin estip, ótken jyly jazda sol eldi mekenge arnaıy izdep bardym. Izdegen adamym tez tabyldy, Iýrıı Gaponov esimdi ózge ulttyń azamaty eken. Odan qalaı bıogaz óndirgendigi jaıly keńes alyp, qondyrǵylaryn muqııat qarap, aýylǵa oralǵan soń qolǵa ala bastadym.
Negizinen bıogaz óndiretin qurylǵyǵa kem degende qalyńdyǵy 4 mıllımetrlik temir ydystar qajet. Ydystyń syıymdylyǵy árkimniń óz qalaýy boıynsha. Neǵurlym ydys úlken bolǵan saıyn bólinetin gaz da molaıady. Temir ydys bolmaǵan jaǵdaıda jerge qudyq qazyp tas betondarǵa da gazdy jınaýǵa bolady. Qalaı bolǵanda da, gaz ázirlenetin ydys bútin, aýa shyqpaıtyn bolýy basty shart. Biz 10 tonnalyq sısternanyń bel ortasyna deıin 4 túliktiń qıyn saldyq. Negizinen túıeniń, jylqynyń tezekterinen gaz tez bólinedi. Sosyn tezek batyp turatyndaı etip sý quıasyz. Budan soń barlyq tesikterdi muqııat bekitesiz. Sısternanyń tómengi jaǵynan qolmen buralatyn qalaqsha ornatyp alý qajet. Qalaqshanyń atqaratyn qyzmeti – eger de gaz qysymy azaısa ony qolmen sál qozǵaý arqyly ashyp turǵan tezekti aýdarystyryp, gazdyń qysymyn kóbeıte alasyz. Ydystyń joǵarǵy jaǵy bos bolýy kerek. Bólingen gaz sol jerde jınalady. Joǵarǵy jaǵynan qubyr jalǵanyp, gaz qysymyn ólsheıtin monometr ornatylyp, odan ári jalǵanǵan qubyr arqyly gazdy paıdalanýǵa bolady. Aıta ketetin taǵy bir jaıt, ydysqa mal qıy men sýdy quıǵannan keıin birden gaz paıda bolmaıd y. Janatyn gaz bóliný úshin kem degende bir aı ýaqyt kerek. Osy aralyqta kúnde burandany ashyp bos aýany shyǵarasyz. Qurylǵyny jasaý qymbatqa túspeıdi. Eń bastysy, isteımin degen nıetińiz ben temir ydysyńyz bolsa bolǵany, – deıdi Dáýlethan Amangeldiuly.
Eki sheber keleshekte bul isterin ulǵaıtýdy josparlap otyr. Demeýshiler tabylyp jatsa, bir aýyldy qysy-jazy gazben qamtamasyz etýge bolady. Olar óndirgen bıogazǵa kórshi Qyzylorda oblysynan qyzyǵýshylyq tanytýshylar kóbeıipti. Búginde qurylǵyny kórip, jasalý joldaryn úırenip jatqandar da bar. Dáýlethan bıogazben tasymal gazdardyń ydystaryn toltyrýǵa, gazben tutanatyn avtokólikterdi qamtamasyz etýge bolatynyn jáne temir ydystaǵy qı qaldyǵy baý-baqsha egetinderge taptyrmas tyńaıtqysh ekenin aıtady. Shiliktiden shyqqan ınnovasııaǵa jany qumar eki azamattyń keleshekte elimizde osyndaı bıogaz shyǵaratyn úlken zaýyttar ashylsa degen tilegi bar. «Ata-babamyz yqylym zamannan maldy kásip etken, qazirde de ol kásip jandanyp, jalǵasyn tabýda. Álemniń keıbir elderinde maldyń qıynyń ózi óte tapshy. Endeshe, bizge bıogaz óndirýge múmkindik mol», deıdi olar.
Ydystaǵy gaz jyldyń tórt mezgilinde jaqsy shyǵý úshin 30 gradýs jyly temperatýra qajet. Endi Dáýlethan men Quttybaı aýlada turǵan sısternaǵa qys mezgilinde ázirshe elektr qýaty arqyly bir qalypty jyly temperatýra berip turatyn qondyrǵy ornatýdy oılastyrýda. Jáne metan gazy arqyly qysta úıdi jylytýdy josparlap otyr.
Muhtar MYRZALIN.
Aqtóbe oblysy,
Shalqar aýdany.