Ejelgi fılosoftardyń biri «Kúte bilgenderge bári óziniń ýaqytynda keledi» degen. Memleketimiz reformalardyń jańa kezeńine qadam basty. Bul reformalar qoǵamdyq ómirdiń barlyq salalaryna qatysty. Memlekettik basqarýdy ortalyqsyzdandyrý, ózin ózi basqarý júıesin damytý, qoǵamnyń bıliktiń jumysyna baqylaý jasaýyn kúsheıtý boıynsha aýqymdy sharalar qolǵa alyna bastady. Máselen, Elbasymyzdyń saıası sheshiminiń arqasynda egemendigimizdiń tarıhynda tuńǵysh ret barlyq aýyl okrýgteri, aýdandyq mańyzy bar qala ákimderiniń saılaýy ótkeli otyr.
Ejelgi fılosoftardyń biri «Kúte bilgenderge bári óziniń ýaqytynda keledi» degen. Memleketimiz reformalardyń jańa kezeńine qadam basty. Bul reformalar qoǵamdyq ómirdiń barlyq salalaryna qatysty. Memlekettik basqarýdy ortalyqsyzdandyrý, ózin ózi basqarý júıesin damytý, qoǵamnyń bıliktiń jumysyna baqylaý jasaýyn kúsheıtý boıynsha aýqymdy sharalar qolǵa alyna bastady. Máselen, Elbasymyzdyń saıası sheshiminiń arqasynda egemendigimizdiń tarıhynda tuńǵysh ret barlyq aýyl okrýgteri, aýdandyq mańyzy bar qala ákimderiniń saılaýy ótkeli otyr.
Naqtyraq aıtsaq, aǵymdaǵy jyldyń 5-9 tamyzy aralyǵynda 2457 aýyldyq okrýg pen aýdandyq mańyzy bar qalalary, aýyldyq okrýgtiń quramyna kirmeıtin kentteri men aýyldary ákimderin máslıhat arqyly saılaý ótedi. Bul elimizdegi barlyq ákimderdiń 91,5 paıyzy bolyp tabylady. Ortalyq saılaý komıssııasynyń málimetteri boıynsha, aýdan ákimderi jergilikti qoǵamdastyqpen kelise kele, balamaly negizde 7173 kandıdatty usynyp otyr jáne olardyń 7018-i tirkeýden ótken. Munyń ózi jergilikti ózin ózi basqarýǵa degen yqylasty kóńildiń jarqyn kórinisi ekendigi ári bul saılaý eldiń demokratııalyq damýy úshin mańyzdy desek qatelespeımiz. Jalpy, ákimder saılanýyn engizýdiń basty maqsaty – eldegi memlekettik basqarýdyń eń ońtaıly, aıqyn jáne tıimdi modelin qalyptastyrý ekendigin aıtqan jón.
Negizi, Ata Zańymyzda kórsetilgen jergilikti ózin ózi basqarý júıesin iske kiristirý táýelsizdik alǵannan beri kóterilýde. Bul máseleniń, ásirese, oppozısııa jáne bılikti únemi synap júretin buqaralyq aqparat quraldary taraptarynan jıi aıtylyp, saıası maqsatqa paıdalanyp kelgeni de belgili. Olardyń osy máselege qatysty bılikke min taǵyp, Qazaqstanda demokratııaǵa qastandyq jasalynýda dep baıbalam salǵandary áli esimizde. Al, shyndap kelgende, kesheýildeýdiń syry memlekettiń qalyptasý kezeńinde birden mundaı qadamǵa barýǵa bolmaıtyndyǵynda edi.
Osyndaıda eriksiz oıǵa túsedi. Baıaǵyda bir bozbala shóp tıep kele jatyp shylym shegipti. Sodan abaısyzda órt shyǵyp, arbasy da, shóbi de janyp ketedi. Sóıtip, unjyrǵasy túsip aýylǵa kelse, bireý «temekini nege túsip shekpediń» dese, kelesisi «úıge kelgen soń da temekini shegýge bolar edi» dep aqyl aıta bastapty. Sonda kináli jigit: «Baıqaımyn, shóbi órtenbegenderdiń bári aqyldy eken ǵoı» degen eken.
Sol aıtqandaı, tómengi býynda belgili bir dárejede iske asyrýǵa bolatyn keıbir usynys-pikirler memlekettik deńgeıde basqasha sıpat alyp, olardyń sheshimin tabýy kúrdeli máselege aınalýy múmkin. Sondyqtan joǵaryda atap ótkenimizdeı, ár nárse óziniń retimen ári kezegimen oryndalyp jatýy lázim.
Bir qyzyǵy, aýyl ákimderin saılaý kerek dep júrgenderdiń ishinen osy týraly sheshimniń shyǵýy muń eken, ony synaýshylar taǵy da tabyla ketti. Men Syrtqy ister mınıstrligi janyndaǵy Adam ólshemderi jónindegi konsýltatıvtik keńestiń múshesi retinde onyń aı saıynǵy ótetin otyrystaryna qatysamyn. Sol tusta quqyq qorǵaýshylardyń keıbir ókilderi aldaǵy bolatyn saılaý nege máslıhat arqyly ótýi kerek dep aıtyp jatatyny bar. Bul kemshilikti kórme, eshkimdi synama, mineme degen sóz emes, árıne. Biraq, olardyń sóz saptaýlary maǵan, shyndap kelgende, eldik múddelerdi etekten tartyp jatqandaı kórinedi. Eger olar bul máselege tereńirek úńilse aýyl ákimderin saılaý demokratııalyq úrdisten bir mysqal da alys jatpaǵanyn ańǵarar edi. О́ıtkeni, janama saılaýlardy dúnıejúzilik tájirıbede kóptep kezdestirýge bolady. Basqany aıtpaǵanda, demokratııanyń atasy sanalatyn AQSh elinde memleket basshysy, ıaǵnı prezıdenti jalpyhalyqtyq emes, belgili bir saılaýshylardyń ókilettigine ıelerdiń qatysýymen janama saılaý negizinde ótkizilip kel e jatqandyǵy barshaǵa málim.
Meniń oıymsha, negizgi másele, aldaǵy saılaýdyń ashyq jáne qatań zań talaptary boıynsha ótýine saıady. О́ıtkeni, saılaýdyń nátıjesinde qazaqtyń qaımaǵy buzylmaǵan aýylynyń kúndelikti ómirimen tanys, onyń qyr-syryn biletin, birlese sheshe alatyn basshylar bılikke kelýleri kerek. Sebebi, memleketti nyǵaıtý kúshti bılikti qamtamasyz etýge tikeleı baılanysty. Sondyqtan bárimiz soǵan múddeli bolýymyz kerek. Jáne de solaı bolaryna máslıhat depýtattary sol halyqtyń ishinen shyqqandar bolǵandyqtan, ári ár aýyldyń óziniń el syılaıtyn, aýzyna qaraıtyn bedeldilerdi jaqsy biletindikten esh kúmán joq.
Árıne, elde osyndaı mańyzdy reformalar júzege asyrylyp jatqanda, azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń jáne buqaralyq aqparat quraldarynyń jaýapkershiligi erekshe ekeni sózsiz. Osy rette, Qazaqstan Respýblıkasynyń aýdandyq mańyzy bar qalalary, aýyldyq okrýgteri, aýyldyq okrýgtiń quramyna kirmeıtin kentteri men aýyldary ákimderiniń saılaýyn qadaǵalaý jónindegi Respýblıkalyq qoǵamdyq komıssııanyń qurylǵanyn aıtqan jón. Quramynda elimizdiń belgili azamattary basqaratyn birqatar respýblıkalyq qoǵamdyq birlestikteri bar atalmysh komıssııa josparǵa saı óz jumystaryn bastap ta ketti. Sonyń alǵashqysy retinde 1 tamyzda komıssııa músheleri respýblıkalyq BAQ úshin arnaıy brıfıng ótkizip, aldaǵy atqarylatyn is-sharalar jóninde tolyq málimetter berdi. Olar tek saılaý naýqanynyń zań aıasynda taza ótýin baqylaýmen qatar, saılanǵan ákimderdiń bıýdjettik baǵdarlamalarynyń oryndalýy barysyn qadaǵalaý qajettigin de eskertti jáne bul turǵyda aqparat quraldarynyń oryny erekshe ekendigin atap ótti.
Iá, qazirgi kúni aýdandyq mańyzy bar qalalar men kentterdiń, aýyldardyń ákimderiniń derbes bıýdjetteri joq. Alaıda, olar 15 bıýdjettik baǵdarlamanyń ákimshisi bolyp tabylady. 2013 jyly osy bıýdjettik baǵdarlamalar iske asý úshin 100 mıllıard 300 mıllıon teńge qarajat qarastyrylyp otyr. Munyń syrtynda, salalyq baǵdarlamalar úshin respýblıkalyq bıýdjetten 36 mıllıard 100 mıllıon teńge transfert josparlanǵanyn aıtqan jón. Bul derekter, túptep kelgende, jergilikti ózin ózi basqarý boıynsha ákimderdiń qarjylyq jaǵynan qamtamasyz etilýiniń kókjıegi keńeıip kele jatqanyn aıqyndap otyr. Tek osy qarjylardyń eldiń ıgiligine jumsalýyn tolyqtaı qamtamasyz etýimiz qajet.
Jalpy, jergilikti ózin ózi basqarýdyń eki kezeńnen turatynyn aıtqan jón. Onyń alǵashqysy 2013-2014 jyldarda júrgizilip, jergilikti bıliktiń áleýetin arttyrý, ony qarjylandyrý men basqarý qyzmetin jolǵa qoıýdy kózdese, al ekinshisi – 2015-2020 jyldarǵa arnalǵan kezeńinde memlekettik basqarýdy ortalyqsyzdandyrý ári qaraı tereńdetilip, jergilikti bıliktiń bıýdjetin qamtamasyz etý sııaqty ózge de mańyzdy máselelerdi qarastyrady. Saıyp kelgende, munyń bári túpki nátıjesinde óńirlerdegi aýyldar men kentterdiń ózekti degen kóptegen máseleleri sheshilip, olardy júzege asyrý jolynda árbir azamattyń aralasýyna tolyq múmkindik týatyn bolady. Iаǵnı, bul jergilikti jerlerdegi máselelerdi sheshýdiń tıimdiligin túbegeıli arttyrýmen qatar, azamattardyń memleketti basqarý sharýasyna belsendi atsalysýyn qamtamasyz etedi.
Qoryta kelgende, Elbasy Nursultan Nazarbaev atap ótkendeı, bılik halyqqa qyzmet etýi tıis, sol sebepten de memleketterdiń eseptiligi kúsheıedi jáne halyqtyń qamyn oılaý, jaǵdaıyn jaqsartý tek bıliktiń enshisindegi ǵana is emes, ol onda turatyn árbir sanaly azamatqa qatysty ekenin umytpaǵan jón. Sebebi, birligi jarasqan, jańarýǵa ıkemdi, saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik jańǵyrtýǵa beıim ult qana tabysqa jetedi. Búgingi kúngi qýatty serpilis pen qaryshty da naqty qadam – erteńgi tabysymyzdyń kepili.
Kenjebolat JOLDYBAI,
saıasattanýshy,
Saılaýdy qadaǵalaý jónindegi respýblıkalyq
qoǵamdyq komıssııanyń múshesi.
ASTANA.