Túrkistan óńiriniń turǵyndary aǵarǵannyń tóresi – qymyran men qymyzdy jyl boıy tutynady. Ulttyq sýsynnyń qasıetin jaqsy biletinder úshin aýyldan da, qaladan da tabylady.
Aýyldaǵylar ózinen artylǵanyn qaladaǵy qymyzhanalarǵa ótkizip paıda tapsa, úshinshi megapolıs Shymkentte aýlasyna birneshe bıe men túıe baǵyp, sútin saýdalap otyrǵan otbasylar da barshylyq. Iаǵnı, jurttyń aǵarǵandy kúndelikti tutynýyna múmkindik bar, artyǵymen ala ketkińiz kelse satýshynyń sút toly ydysy daıyn.
Birneshe ret qoldanylyp, «aınalymda» júretin osy «baklashka-ydystan» ózgelerdi qaıdam, Túrkistan óńiri qutyla alar emes. Qymyz ben qymyrannan bólek, aýlalarda aýyldyń aırany men sútin, qaımaǵyn saýdalaıtyndar da tazalyǵy kúmándi osy ydysty paıdalanady. Aıtaıyn degenimiz, «aınalymdaǵy baklashka» týraly emes, túıe men bıe sútin óńdep, tutynýshyǵa sapaly ónim usynýy tıis zamanaýı zaýyt jóninde edi. Iá, Túrkistanda túıe men bıe sútin óńdeıtin «Golden Camel Group LTD» JShS kásiporny iske qosylǵanda jurt qýanǵan-dy. Túıe sútinen daıyn untaq ónimin shyǵaratyn zaýyttyń qurylysy 2017 jyly bastalyp, 2018 jyldyń jeltoqsan aıynda ashyldy. Zaýyttyń táýligine túıe sútin óńdeý qýaty – 100 tonna. Onda qurǵaq sút, balalar taǵamy jáne energetıkalyq sýsyndar ázirlenetinin aıtyp, súıinshilegen de bolatynbyz. Bul joba Elbasynyń «100 naqty qadam» Ult josparynyń 60-qadamynda sút jáne sút ónimderi óndirisin damytý úshin strategııalyq ınvestorlar tartý mindetin iske asyrý aıasynda atqarylǵanyn da aıtqanbyz. Zaýyttyń jalpy quny 7 mıllıard 456,5 mıllıon teńge ekenin, alǵashqy kezeńde 170 adam jumyspen qamtylatynyn da jazdyq. Túrkistan oblystyq ákimdiginiń qoldaýymen atalǵan kásiporynǵa 5,5 gektar jer telimi bólinip, memleket esebinen ınfraqurylym boıynsha barlyq jaǵdaı jasalǵan jobaǵa jumsalǵan qarjynyń 98 paıyzy qytaılyq ınvestısııanyń úlesinde ekenin, óndiriletin ónimniń basym bóligi Qytaı, О́zbekstan jáne Qyrǵyzstanǵa eksporttalatynyn da málim ettik.
Alaıda, iske qosylǵannan beri turaqty jáne tolyq jumys istemegen atalǵan zaýyt búginde toqtap qalmaýdyń amalyn jasap keledi. Iаǵnı, tolyq qýatynda jumys isteı almaýda. Sebep jalǵyz – shıkizat múldem az.
Táýligine 100 tonna sút óńdeýge qaýqarly «Golden Camel Group LTD» JShS búginde 2,5 tonnany qanaǵat tutýda, amalsyz. Kásiporyn basshylary bul kólem kóktemde kóbeıe túsetininen úmitti. Az sútti óńdeýge 100-den astam adam jumyldyrylǵan. Shyǵarylǵan ónim, ıaǵnı túıe sútiniń qurǵaq untaǵy qoımaǵa jınaqtalýda eken. Estýimizshe, keıinnen Qytaıǵa jóneltiledi. Zaýyttyń tolyq óndiristik qýatyn qamtamasyz etý úshin oblysta keminde 50 myń saýyn túıe bolýy kerek eken. Resmı derekterge júginsek, búginde Túrkistan oblysyndaǵy túıe sany – 32 167 bas. Iаǵnı, taǵy 37 276 túıe satyp alý kerek. «Golden Camel Group LTD» óz tarapynan túıe sharýashylyǵynyń damýyna múddeli, sondyqtan olar túıe eti men jún óńdeıtin sehtardy iske qosýdy kózdep otyr. Sondaı-aq zaýyt jylyna 365 kún naryqtyq baǵamen jáne kelisimshart arqyly sút satyp alýǵa daıyn. Derekterge qaraǵanda oblys boıynsha 20 taýar óndirýshimen kelisimshart jasalǵan, táýligine 6 tonna túıe súti jınalýda. Kásiporyn súttiń lıtrin 935 teńgeden qabyldaýda eken. Túrkistan oblysy Kásipkerler palatasynyń dırektory Dinmuhamed Ábsattarovtiń aıtýynsha, zaýyttyń iske qosylýyna baılanysty, óńirde túıe sútine degen qajettilik artqan. Shubattan untaqtalǵan sút ónimin shyǵaratyn jalǵyz kásiporynda shıkizatty ýaqtyly jetkizý óte ózekti másele. Bir tonna sút untaǵy óndirisi úshin 16 tonna shıkizat qajet. Bul oraıda, Kásipkerler palatasy aýyl sharýashylyǵy basqarmasymen birlesip, aımaqta túıe sanyn kóbeıtý baǵdarlamasyn ázirlep jatyr eken. Sonymen birge palata aýylsharýashylyq nesıeleý ınstıtýtynyń qoldaýymen nesıe berý jáne kepildendirý baǵdarlamalaryn iske qosý arqyly «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy boıynsha túıe sharýashylyǵyn damytýǵa qarajat bólýdi usynyp otyr. Sondaı-aq túıe satyp alýshylar úshin «Eńbek» nátıjeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytýdyń 2017 – 2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyna túzetýler engizý kerek. Iаǵnı, «AShQQQ» AQ úshin nesıe somasyn 8000 AEK-ke deıin jetkizý mańyzdy. Mamandardyń aıtýynsha, jalpy óńirde táýligine óndiriletin sút mólsheri 39,4 tonnadan aspaıdy, onyń zaýytqa 4-5 tonnasy ǵana jetkiziledi. Iаǵnı, fermerlerdiń óz ónimderin turaqty jáne kepildendirilgen basqa da satyp alýshylary bar.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Nurbek Badyraqovtyń aıtýynsha, zaýytty túıe sútimen qamtamasyz etý úshin ótken jyly túıe basyn kóbeıtýge, qyzyǵýshylyq bildirgen taýar óndirýshilerdiń tizimi jasalǵan. Túıe sanyn kóbeıtý úshin nesıe alýǵa nıet bildirgen 10 túıe sharýashylyǵyna bıznes-joba daıyndalyp, onyń ishinde «AgroNur Azııa» – 100 mln teńgege (80 bas), «Bıjan» sharýa qojalyǵy – 40 mln teńge (32 bas), «Jel maıa» – 140 mln teńge (112 bas) qarjylandyrylǵan. Sonymen qosa «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ, «Ońtústik» JShS óńirlik ınvestısııa ortalyǵy jáne taǵy basqa qarjy uıymdary basshylaryna, satyp alynǵan túıelerdi kepildikke qoıý jáne qarjylandyrý máselesin sheshý boıynsha usynys jasalypty. Taýar óndirýshilerge «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy aıasynda jeńildikpen nesıe alý joly da túsindirilgen. «Golden Camel Group LTD» JShS-niń qysqa merzim ishinde qýatyn arttyrý úshin oblys ákimi О́mirzaq Estaıulynyń tapsyrmasymen Túrkistan oblysynda túıe sharýashylyǵyn damytýdyń 2020-2022 jyldarǵa arnalǵan keshendi is-shara jospary jasalyndy. Josparǵa sáıkes, Arys, Kentaý qalalary men Otyrar, Ordabasy, Sozaq, Shardara aýdandarynda bıylǵa qosymsha 3962 ingen satyp alynyp, sonyń nátıjesinde óndiriletin súttiń kólemin 14 250 tonnaǵa ıaǵnı 15%-ǵa arttyrý josparymyzda bar», deıdi basqarma basshysy N.Badyraqov. Byltyr aýdandarda 5 sút qabyldaý beketi ashylypty. Aldaǵy ýaqytta kórshiles Jambyl, Qyzylorda, Almaty oblystarynyń taýar óndirýshilerimen kezdesýler uıymdastyryp, túıe basy kóp shoǵyrlanǵan oblystarǵa sút qabyldaý beketterin ornatý josparlanǵan. «О́tken jyly qyrkúıekte Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qytaı eline jasaǵan resmı saparynda eki el arasynda eksporttalatyn sút ónimderine jáne jún shıkizatyna qoıylatyn veterınarııalyq-sanıtarııalyq talaptar týraly hattamaǵa qol qoıylǵan bolatyn. Osyǵan baılanysty túıe sútinen daıyndalǵan 10 tonna daıyn untaqty eksportqa shyǵarý josparlanýda. Kásiporynnyń úzdiksiz jumys isteýin qamtamasyz etý úshin «1000 basqa arnalǵan saýyndy túıe keshenin salý» jobasyn iske asyrý qolǵa alynyp, bıznes-jospary daıyndalýda», deıdi basqarma basshysy. Sondaı-aq túıe sharýashylyǵyn damytý úshin kórshiles oblystardan jáne oblystaǵy túıe sharýashylyǵymen aınalysatyn taýar óndirýshilerdiń, qarjy uıymdary basshylarynyń qatysýymen aýqymdy semınar-keńes uıymdastyrylmaq.
Osylaısha ónimin álemniń ozyq medısınasy moıyndap, órkenıetti eli maquldasyp jatqan túıe malyn kóbeıtýge oń qadam jasalýda. Túıe sharýashylyǵynyń damýy jańa jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik berip, óńirdiń ekonomıkalyq ál-aýqatyna oń áser etetini anyq. Qazaqta «túıe – kedeıdiń maly» degen de sóz bar. Basqa túlikke qaraǵanda onyń kúı talǵamaıtyn artyqshylyǵyna baılanysty aıtylsa kerek. Degenmen, ókinishke qaraı, osy «kedeıdiń maly» ázirge óńirde kóbeımeı, táýligine 100 tonna sút óńdeıtin iri zaýyttyń tirligi de ónbeı tur.
Túrkistan oblysy