Vırýsolog-ǵalym, medısına doktory Almaz Sharmandy álemdik BAQ tegi qazaq amerıkalyq ǵalym dep tanystyrsa, qazaqtar ony baýyryna tartyp, ózimizdiń Almaz deıdi. AQSh-ta turatyn ol bizge Covid-19 indetine tosqaýyl bolýy múmkin medısınadaǵy sońǵy jańalyqtarǵa qatysty oılarymen bólisti.
– Koronavırýs, vaksına taqyryby keıingi kezde saıasılanyp, alpaýyt elder arasynda básekege aınalyp barady. Ǵalamdy dúr silkindirgen pandemııanyń saıası salmaǵyn qalaı baǵalaısyz?
– Koronavırýs genomy ǵylymı túrde taldana bastaǵan jarty jyldyń ishinde vaksınaǵa qatysty 140 joba nazarǵa alynyp, onyń 20-sy klınıkalyq synaqtardan ótip jatyr. Munyń bári – óte jaǵymdy jańalyq. Jaqynda AQSh prezıdenti Donald Tramp farmasevtıkalyq gıgant Pfizer men nemis bıotehnologııalyq kompanııasyna osy jyldyń sońyna deıin 100 mln dozalyq vaksınany ázirleýge 2 mlrd dollar kóleminde grant bóletinin aıtty. Oksford ýnıversıteti men AstCra Zeneca ǵalymdary daıyndaǵan vaksına oń nátıje berdi. Ony qabyldaǵan adamdarda koronavırýsty beıtaraptandyratyn antıdeneler paıda bolatyny aıtylyp júr. Vaksına Ulybrıtanııadaǵy, Brazılııadaǵy jáne basqa elderdegi 10 myń eriktiler arqyly synaqtan ótip jatyr. Qytaılyq CanSino kompanııasy jáne amerıkalyq Moderna kompanııasy jasaǵan vaksınalar da oń nátıje kórsetti. Qazir bul máseleniń saıası astaryna úńilýdiń qajeti joq. Ýaqyt ótip jatyr. Qoldaǵy kúsh indetti toqtatyp, adamzatty qutqaryp qalýǵa jumyldyrylýy kerek.
– Osyǵan deıin vaksınany jasaý úshin 10 jyldan asa ýaqyt ketetini aıtylatyn. Qazir koronavırýsqa qarsy vaksınalar rekordty merzimde daıyndalyp, synaq merzimi men óndiriske engizý prosesi qatar júrgizilip jatqan tárizdi...
– Keıbir kompanııalar, tipti synaq merzimin kútpesten, barlyq táýekeldi óz moınyna alatynyn málimdep, óndiriske jiberýge nıet tanytty. Bul – úlken táýekel. Sebebi basym kópshiliginiń kem degende jarty ǵasyrlyq tarıhy jáne naryqtaǵy orny bar. Vaksına sátsizdikke ushyrasa, qandaı jaǵdaıǵa tap bolatynyn bilip otyrmyz. Táýekelge barýdan ózge jol joq. Synama retinde shyǵarǵan vaksınany ózderin KVI-den qorǵaǵysy keletin eriktilerge synaqtan ótkizip, sonymen bir mezgilde óndiris kólemin arttyrǵysy keledi. Qysqasy, medısına, ǵylym adamzatty indettiń tyrnaǵynan qutqarýǵa asyǵýda.
– Maýsym aıynda «kovıdten de qaýipti qazaq tumaýy paıda boldy» degen áńgime álemge tarap ketti. DDU qabyrǵasynda ótken jıynda doktor Maık Raıan muny koronavırýspen baılanystyryp qaraıtynyn málimdedi. Qazaq tumaýy, bar bolsa, ol qaıdan shyqty? Onyń joıylatyn nemese álsireıtin kezi bola ma?
– О́kpe qabynýymen naýqastanǵandardyń basym kópshiligi Sovid-19-ben baılanysty. Kópshiliginiń koronavırýs týdyrǵan aýrýlar retinde jiktelmeýine pasıentterdiń tekserilmegeni nemese PTP-test sapasynyń nashar bolǵany sebep. Al ekinshiden, «ótiriktiń úsh túri bar: bul – ótirik, anyq ótirik jáne statıstıka» degendi estigen shyǵarsyz: Statıstıkaǵa sáıkes biz naqty málimetter jaǵynan uıattymyz. Statıstıkalyq ashyqtyq ekonomıkany, densaýlyq saqtaýdy, bilim berýdi jáne kúndelikti ómirimiz úshin mańyzdy nárseni basqarýǵa múmkindik beredi. О́kinishke qaraı shyndyqqa sáıkes kele bermeıtin statıstıka men jalǵan boljamdar basqarýdaǵy retsizdikti, dárihanalarda dári-dármek jetispeýshiligin qalyptastyratynyn eskermeımiz. Maýsym aıynda Úkimet usynǵan derek pen naqty jaǵdaı arasynda aıyrmashylyqtar bolǵanyna kýá boldyq. Endi munyń bári ózgeredi degen úmit bar.
– Sýbektıvti baqylaýlar men zertteýlerge sáıkes, TMD elderindegi Sovid-19 ólimi AQSh pen Eýropaǵa qaraǵanda tómen. Munyń sebebin BSJ vaksınasymen baılanystyratyndar kóp.
– Munyń tikeleı BSJ-ǵa qatysty ekenin dáleldeıtin ǵylymı dáıektemelerdi kórgen joqpyn. Bul – gıpoteza, boljam bolýy ábden múmkin. Atalǵan máseleni áli zertteý kerek. Maǵan balalar koronavırýs ınfeksııasyn az juqtyrady degen teorııa jaqyn. Sebebi eresek adamdarǵa qaraǵanda balalardyń ımmýndyq qorǵanysh qabileti joǵary. Al BSJ – týberkýlezge qarsy qoldanylatyn vaksına. Al týberkýlez taıaqshalarynyń vırýstan aıyrmashylyǵy bar, ony vırýs emes, koronavırýs ınfeksııasyna múldem qatysy joq bakterııa deýge bolady. TMD elderindegi Sovid-19 ólimi AQSh pen Eýropaǵa qaraǵanda tómendigi pandemııa bastalǵan kezde epıdemııaǵa qarsy sharalardyń tıimsiz uıymdastyrylýyna baılanysty. Bul elderde qart adamdar sanynyń kóptigi jáne koronavırýstyń 60 jastan asqan adamdar úshin qaýipti ekeni mańyzdy ról atqardy. Biraq bul derek indetpen jas adamdar aýyrmaıdy degendi bildirmeıdi.
– Sovid-19-dan aıyǵyp shyqqan adam qaıtadan ony juqtyrýy múmkin be?
– Bul jaıly kóp aıtylyp júr. Biraq qaıta anyqtalǵan dert belgisi – sezimtal PTR-testtiń kózine túsip qalǵan vırýstyń qaldyqtary. Aýrýdan aıyqqannan keıingi paıda bolatyn antıdeneler, ımmýndyq jasýshalar kem degende bir jyl ishinde ınfeksııadan qorǵaýǵa qabiletti dep sanaımyn. Elde epıdemııaǵa qarsy qyzmetti kúsheıtýge mán beretin kez keldi. Epıdemııany boljaý jáne jańa epıdemııalyq qaýip-qaterlerdiń aldyn alý úshin analıtıkalyq múmkindikter jasalýy kerek.
Koronavırýs indeti týraly aıtatyn bolsaq, juqtyrǵan jáne ınfeksııadan qaıtys bolǵan adamdardyń sanyna nazar aýdarady. Alaıda qalpyna kelgenderdiń aǵzasyndaǵy ózgerister týraly sırek aıtylady. Aýrý belgisi adam aǵzasynda iz-túzsiz joǵalyp ketpeıtinin kórip júrmiz. О́kpe qabynýynan aıyǵyp shyqqan adamdardyń ókpesinde tyrtyqtar qalady. Keıbir adamdarda áli kúnge deıin ókpeniń, júrektiń, búırektiń jáne basqa múshelerdiń uzaq merzimdi qalpyna keltirýdi qajet etetin aýrýlary bar. Olar entigý, júrek aıný, este saqtaý qabiletiniń joǵalýy jáne ıisterdi ajyratý qabiletiniń buzylýy sııaqty jaǵdaımen jıi shaǵymdanady. Ázirge adamzattyń nazary dertti aýyzdyqtaýǵa baǵyttalǵan. Biraq kúnderdiń kúninde osy dertten aman qalǵan azamattarymyzdyń densaýlyǵymen shyndap aınalysyp, memlekettik deńgeıde mán berilýi kerek.
– Siz jazbalaryńyzda ejelgi vırýstar adam genomynda saqtalyp qalatynyn, olar kez kelgen ýaqytta paıda bolatynyn aıtqan edińiz. Koronavırýstyń da bizdiń aǵzamyzda uzaq jyldar uıyqtap jatyp, qaıtyp oıanýy múmkin be?
– Vırýs úshin ózi ómir súrip otyrǵan deneniń, ıesiniń ólýi tıimdi emes. Adammen birge vırýs ta óledi. Ol adamsyz eshteńe de emes, tek parazıt qana. Sondyqtan onyń tabıǵaty jan-jaǵyna juqtyra berýge beıim. Sol kezde ǵana ómir súrip qoımaı, taralý keńistigin de keńite beredi. Vırýs – bóten genetıkalyq materıaldyń bir bóligi. Bizdiń genomymyzǵa engen keıbir vırýs adammen myńdaǵan jyl boıy beıbit ómir súrip keledi, onyń shamamen 10 paıyzy ejelgi vırýstardyń qaldyqtarynan turady. Olar bir kezderi ata-babalarymyzdyń genetıkalyq qurylymymen biriktirilgen, osylaısha búginge deıin genetıkalyq jaǵynan urpaqtan urpaqqa ótti. Men bul týraly «Densaýlyqtyń segiz qupııasy» kitabymda jazdym. Bular negizinen retrovırýstar dep atalady. Koronavırýs osy topqa jata ma, joq pa, bul áli zerttelmegen taqyryp.
– Qytaıda indet bastalǵan kezde egde jastaǵy adamdardyń, Eýropada jastardyń da ókpege jasandy túrde dem beretin apparattarǵa túsip jatqanyn kórdik. Osy eki aralyqta vırýstyń quramynda qandaı ózgerister boldy?
– Iá, vırýs, árbir eki apta saıyn mýtasııalanyp jatyr. Dárigerlerler ázirge onyń belgili eki túrine nazar aýdara bastady. Onyń alǵashqysy – ýhandyq, ekinshisi ıtalııalyq nemese eýropalyq túri. Pandemııa ýhandyq túrinen bastalyp, Iranǵa, sodan keıin Italııaǵa deıin jetti. Al mýtasııalana bastaǵan kezi osy jyldyń aqpan aıyna týra keledi.
– Aqpan aıyndaǵy vırýstyń áleýetine qandaı baǵa beresiz, naýryz aıynda bizge ol qandaı ózgeristermen jetti?
– Aqpan aıynda vırýstyń jan-jaǵyna juqtyrý qabileti 10 esege deıin ósip ketti. Qazaqstanǵa taralǵan koronavırýs azdaǵan mýtasııaǵa ushyraǵan ıtalııalyq shtammnyń nusqasyna kóbirek uqsaıdy. Bizge jetken vırýs óte juqpaly hám qaýipti. Covid-19 – áli zerttelmegen dert túri. Aldaǵy ýaqytta onyń jańa nusqalary paıda bolýy ábden múmkin. Epıdemııanyń el ishinde tez taralýyn onyń juqpaly, jan-jaǵyna qaýipti bola bastaǵanymen ǵana baılanystyryp qaraýǵa bolmaıdy. Kóp másele ózimizge baılanysty. Adamzatqa bas amandyǵyn saqtaý úshin kúresetin kezi endi keldi.
– Bıyl 16 naýryzda AQSh-ta tórt eriktige koronavırýstyq vaksına egilgenin, tájirıbeni Sıettldegi Vashıngton ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalymdary jasaǵanyn aqparat quraldary habarlady. Bul synaqtardyń qalaı ótkenin bilesiz be?
– Jaqynda Djon Hopkıns ýnıversıtetindegi áriptesim, professor Djoshýa Sharftaın álemde «koronavırýsqa qarsy tıimdi jáne qaýipsiz vaksınany kim buryn jasaıdy?» degen másele búkilálemdik básekelestikke aınalǵanyn, árbir aınalym saıyn dodadan shyǵyp qalatyn atletter estafetasyn eske salatynyn eskertti. Joǵaryda aıtyp otyrǵan kezeńder vaksına synaqtarynyń fazalaryna sáıkes keledi.
Birinshi kezeń – vaksınalardyń qaýipsizdigin tekserý. Búginge deıin jasalǵan vaksınalardyń kóbiniń adam aǵzasyna sonshalyqty keri áseri bolmady, tek dene qyzýynyń shamaly kóterilýi jáne azdap aýyrsyný sııaqty zııansyz belgiler baıqaldy. Bul – kóptegen standartty vaksınalarda kezdesetin qubylys.
Testileýdiń ekinshi kezeńinde tıimdilikti baǵalaýǵa basymdyq beriledi. Bul vaksınanyń ınfeksııadan shynymen qorǵalýyn qamtamasyz etý kerek. Tekserilgen vaksınalardyń basym bóligi eriktilerde jetkilikti kúshti ımmýndyq reaksııa týdyrýy múmkin. Bul koronavırýsqa tosqaýyl bolatyn antıdenelerdi qalyptastyrýdan, sondaı-aq vırýs juqtyrǵan jasýshalardy buzatyn ımmýndyq jasýshalardy yntalandyrýdan baıqalady.
Úshinshi kezeńde – adamnyń aǵzasyna dozany qansha mólsherde salý qajettigi zertteledi. Ony anyqtaý úshin eriktilerge test júrgizedi. Bul kezeń óte mańyzdy, óıtkeni ol bolashaq óndiris aýqymyn anyqtaıdy. Ázirge vaksınanyń qansha ýaqyt qorǵaıtynyn eshkim bilmeıdi. Vaksına daıyndap jatqan elder ony kem degende eki ese dozada qabyldaý kerek ekenin aıtyp jatyr. Bul vaksına sátti bolsa, úlken mólsherde mıllıardtaǵan dozalar shyǵarýǵa ruqsat beriledi.
– Adamzatqa chıp ornatady degen sııaqty dáıeksiz sózder kóbeıip ketti. Osyndaı alypqashpa áńgimelerdiń taralýyna ne sebep boldy?
– Qazir indetke qatysty artyq sózdiń kóbeıip ketkeni ras. Alǵashqyda bul joq aýrý dedi, keıin onyń memleketter arasynda kelisimmen júrgizilip otyrǵan bıologııalyq qarý ekenin aıtty. Tanymal kınorejısser telehabarlarynyń birinde Bıll Geıts planetany ózi jasaıtyn vaksınaǵa otyrǵyzyp, barlyǵyn baqylaý úshin mıkrochıpterdi engizip, osymen aınalysqysy keletinin aıtty. Bul habar teledıdardan alynyp tastalǵanymen, áleýmettik jeliler arqyly taralyp ketti. Aqylǵa qonymdy taldaý jasap, jalǵan aqparat kózderiniń túbine jetýge tyrysatyndar azaıyp barady. Saıasatkerler, bıznesmender ǵana emes, taksı júrgizýshileri, úı sharýasyndaǵy áıelderdiń az ǵana ýaqyt ishinde vırýsologqa aınalyp ketkenin kórip júrmiz. Koronavırýsqa qatysty jalǵan aqparat aǵymy pandemııaǵa aınaldy. Keıbireýler bul qubylysty INFODEMY dep atady. Onyń taralý kózderi Facebook pen Telegram-daǵy jalǵan akkýanttar, jalǵan youtube arnalary. Bireýler Whatsapp arqyly koronavırýstyq pandemııa dúnıejúzilik soǵystyń bir túri, al 5G uıaly baılanysynyń jańa býyny vırýstardyń taralýy úshin agressorlarmen arnaıy jasaldy degen aqparattardy taratty.
– Muny ınfokommýnıkasııalyq tehnologııalar ǵasyrynda toqtata almaımyz ǵoı.
– Meniń ózim de osyndaı habarlamalardy jıi alamyn, olardyń kópshiligi ǵylymı sıpatqa basymdyq bergisi keledi. Jalǵan ǵylymda ǵylymı faktiler burmalanyp túsindiriledi, halyqaralyq ǵylymı ortadaǵy kúmándi bedeli bar toptardyń dáıektemelerine júginip, ańǵal toptyń senbeske amalyn qaldyrmaıdy. Bul shyndyqty jetkizýge tyrysatyn shynaıy ǵalymdardyń senimine nuqsan keltiredi. Qaýiptiń basy – osy. Salmaqsyz, negizsiz aqparlardyń keıbireýlerdiń kókeıine qona ketý sebebin túsinbeımin. Koronovırýs bul óte qaýipti dert, oǵan sizdiń qandaı aqparatqa senetinińiz, konspırologııalyq teorııalarǵa beıim ekenińiz mańyzdy emes. Onyń maqsaty, boıyńyzǵa enip, ómirlik mańyzy bar aǵzańyzǵa aqaý túsirý, saý aǵzany múgedek aǵzaǵa aınaldyrý. Bizge osyny túsinetin kez keldi.
– Áleýmettik jelilerdiń qazaqstandyq, ózbekstandyq segmentterinde KVI-den aıyǵýǵa sebep bolatyn usynystar jaıly kóp aıtylady.
– Ondaı aqparattardan habardarmyn. Adyraspan, zimbirge qatysty aıtarym, onyń paıdasy medısınalyq deńgeıde dáleldengen joq. Al saýmal qymyz tárizdi sút qyshqyly bakterııalarymen ashytylmaǵan. Qymyz tiri sút qyshqyly bakterııalarymen ashytylǵan. Men alǵashqysyna emes, sońǵysyna basymdyq berer edim. Ashytý prosesi kezinde paıdaly fermentter, V vıtamıni toby, omega-3 qyshqyly jáne antıoksıdanttar paıda bolady. Osylaısha ashytylǵan sút ónimderi mıllıardtaǵan bakterııalarǵa, bizdiń asqazan-ishek joldarymyzda ómir súretin usaq tirshilik ıelerine áser etýi múmkin. Onyń mıkrobıoma degen ǵylymı ataýy bar, jalpy salmaǵy 2,5 kıloǵa jetedi. Kóptegen ǵalym mıkrobıomany kózge kórinbeıtin, biraq óte mańyzdy adam aǵzasy dep ataıdy. Bizdiń mıkrobıomany quraıtyn mıkrobtardyń kópshiligi densaýlyqqa paıdaly. Olar taǵamdy sińirýge, odan paıdaly zattardy alýǵa jáne zııandy toksınderdi ketirýge kómektesedi. Bul semizdik, allergııa jáne sozylmaly aýrýlardyń aldyn alýǵa kómektesedi. Ishekterden basqa, olar basqa qýys múshelerde, mysaly bronhtarda, aýyz qýysynda, jatyrda jáne zár shyǵarý joldarynda kezdesedi. Mıkrobıomanyń durys tepe-teńdigin saqtaý úshin ishek bakterııalarynyń ósýine tyńaıtqysh bolatyn kókónister men jemisterdi únemi tutynýdy qajet etedi. Eger kúndelikti as mázirine qymyz qosylsa, paıdaly bakterııalardy odan ári nyǵaıtýǵa bolady. Osylaısha biz ózimizdi tek koronavırýstan ǵana emes, sonymen qatar kóptegen aýrýdan da qorǵaı alamyz.
– Alty aıdan beri koronavırýs pandemııasymen ómir súrip jatyrmyz. Adamzat koronavırýspen kúreste jeńiske jete me?
– Ataqty mıkrobıolog, Nobel syılyǵynyń laýreaty Djoshýa Lederberg aıtqandaı, mıkroorganızmder sany jaǵynan bizden asyp túsedi, biraq biz saqtyqpen ómir súremiz, ókinishke qaraı kóp adam muny eskere bermeıdi. Vırýstardyń baǵyty bizge qaraǵanda anaǵurlym tereńge baǵdarlanǵanyn endi túsinip otyrmyz. О́mir súrý úshin olar ózgeredi, beıimdeledi, al kóbimiz senimderimiz ben kúndelikti ádetterimizdi ózgertýden bas tartamyz. Bizge únemi araqashyqtyqty saqtaý, maska taǵý nemese oqshaýlaný qajettiligi eskertiledi. Bul eskertýlerdiń artynda adam ómiri, bastyń amandyǵy tur. Mıllıon maska, ókpeni jasandy túrde jeldetetin apparattyń quny bir ǵana avıalaınerdiń baǵasymen birdeı. Qazir halyqaralyq áýe ushaqtary ushýyn toqtatty. Biraq saqtyq sharalary týraly eskertpelerdi áli de júre tyńdaımyz. Solaı bola tura pandemııamen kúreste óz qalaýymyz ben optımızmimizge úmittene beremin.
40 jyldan beri ımmýnologııa salasynda júrmin. О́mirimdi adamnyń ımmýn tapshylyǵy vırýsy – SPID-pen kúresýge arnadym. SPID-tiń sebepterin túsiný úshin ǵalymdarǵa birneshe jyl qajet boldy, vırýstyń genetıkalyq qurylymyn ashý on shaqty jylǵa sozyldy. Oǵan qarsy vaksına áli joq. Al koronavırýsty zertteýdegi ǵylymı jetistikterge qarap shúkir deýge bolady. Pandemııa bastalǵannan soń birneshe apta ishinde koronavırýstyń genetıkalyq qurylymynyń shıfrindegi jumbaqtardy sheshtik. Bul qaterli vırýspen qalaı kúresýdiń joldaryn kórsetip berdi. Nátıjesinde, derttiń tyrnaǵyna ilinip qalǵan zamandastarymyzdy ajaldan arashalap alýdyń sáti tústi. Derttiń taralýyn toqtatatyn vaksına aldaǵy birneshe aıda jasalady dep aıtýǵa negiz bar. Koronavırýsqa qarsy preparattardy jasaýdyń mańyzdy perspektıvalary bar. Bul máselede áli de kóp túsiniksizdik bar, biraq Sovid-19 vaksınalary men emdeý salasyndaǵy keıingi jańalyqtar qýantady.
Úmittendiretin ekinshi másele – AITV vırýsymen salystyrǵanda, koronavırýs ómirsheń emes. AITV juqtyrǵan pasıentter eshqashan odan tolyqtaı aryla almaıdy. Qazirgi koronavırýstyń adam aǵzasyna qonaqtaıtyn ýaqyty shamamen 3 apta, bul merzimde dertten aıyǵyp shyǵady. Iаǵnı jaǵdaı ábden rettelgen. Nıý-Iorkti alaıyq. Osydan birneshe aı buryn bul megapolıs pandemııanyń oshaǵy boldy, kún saıyn 800 adam qaıtys bolady. Qalada aýrýhana tósekteri jetkiliksiz bolǵandyqtan, ortalyq saıabaqta shatyrly qalashyq quryldy. Nıý-Iork búgin koronavırýstyń ólimin nóldik deńgeıge deıin túsirdi. Halqy tyǵyz úlken megapolıs buǵan qarsy tursa, onda bul kúsh álemdegi kez kelgen qalanyń jáne eldiń qolynda dep aıtýǵa bolady. Pandemııamen kúresýdiń qıynshylyǵy – adamzat qazirgi koronavırýspen eshqashan kezdespegen. Birde-bir adamda ımmýndyq qorǵanys joq, adamnyń aǵzasy onymen kúresýge daıyn bolmady, densaýlyǵynda aqaý barlar birinshi bolyp juqtyrdy, tiri qalǵandar ımmýndyq qorǵanys jasady.
Ǵalymdar ujymdyq qorǵanys úshin koronavırýs ınfeksııasynan halyqtyń 40 paıyzǵa jýyǵy aýyrsa, jetkilikti dep sanaıdy. Eger biz osyǵan vaksınany damytýdyń jaqyn qalǵanyn qosatyn bolsaq, onda biz ımmýndyq antıdeneni qalyptastyrýǵa birtindep jaqyndap kelemiz dep boljaýǵa bolady. Sondyqtan men kez kelgen qoǵamdyq jerde maska taǵýdy jalǵastyra beremin, adamdardan, ásirese úıden aýlaq bolamyn, al aýrý belgileri paıda bolǵan jaǵdaıda ózimdi oqshaýlaýǵa tyrysamyn. Sizderdi de soǵan shaqyramyn.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY