Ál-Farabıdiń mýzykalyq murasy

2006 jyly bir top Qazaqstan zııalyla­rymen birge Sham elinde jáne 2007 jyly El­basy N.Á.Nazarbaevtyń Sırııa sapary kezinde delegasııa quramynda boldym. Ýaqyt taýyp Damaskiniń kitap dúken­derin aralaý barysynda Ábý Nasyr ál-Fara­bıdiń birneshe eńbekterin, ásirese onyń ataqty «Kıtab mýsık ál-kabır» – «Mý­zyka jaıly úlken kitabyn» taptym. Ol Kaırde jaryq kórgen eken, tek jyly kór­setilmepti. Kólemi – 1208 bet. Onda shy­ǵarma avtory týraly «Ál-faılasýf Ábı Nasyr Muhammed bın Muhammed bın Tar­han ál-Farabı. Hıjranyń 339 jyly qaıtys bolǵan» dep kórsetilýmen qatar sharhyn (túsindirmesin) jazǵan Attas Abd ál-Malık Hashba, redaksııasyn qaraǵan (muradjaa) ári shyǵarýshy (týsdır) doktor Mahmud Ahmad ál-Hıf­nı» dep jazylypty.

«Mýzyka jaıly úlken kitap» Tegeran­da da shyqty. Al endi kólemdi bul dúnıeni Eýro­pada latyn tiline 1840 jyly Dj. G.Lıýd­­vıg Kozegarten (1792-1862), ıta­lııan ­ti­line Ispanııa mýzykatanýshysy So­rıano F.In (1787-1851), fransýz tili­ne mýzykatanýshy R.N. Land (1834-1897) pen fransýzdyń taǵy bir arab mýzykasyn zert­­teýshi ǵalymy baron R.d’ Erlanje (1872-1932) óz tiline aýdaryp jarııalady.

Al zerttegenderden 1844 j. taǵy da Dj.G.Lıýdvıg Kozegarten, 1883 j. R.N.Land,­ 1934 jyldary aǵylshyn mýzyka­ zert­­teýshisi N.Dj. Farmer (1882-?), Ábý Nasyr ál-Farabıdiń mýzykalyq murasy boıynsha 1930-1931 jyldary doktorlyq dıs­sertasııa qorǵaǵan ne­mis doktory E.A.Beı­herdt (HH ǵ.), Aýstrııalyq mýzykatanýshy R.G.Kıze­vetter (1773-1850), Belgııa mýzykataný­shysy, tarıhshy, pedagog, sazger F.J.Fedı (1784-1871), Oty­rar oıshylynyń ómiri men shyǵar­mashylyǵyna arnalǵan bıblıo­grafııalyq anyqtamalyq quras­tyr­ǵan AQSh-tyń Pıts­býrg ýnı­ver­sıtetiniń nemis ǵalymy N.Resher (1928 j.t.), Ita­lııa arab­tanýshysy P.Trı­podony (HIH ǵ. ekinshi, HH ǵasyrdyń bi­rinshi jartysy) ataý kerek.

QazUÝ-diń ustazy, fılosofııa ǵylym­da­rynyń kandıdaty shyǵystanýshy K.Táji­kova 1992 jyly Ábý Nasyrdyń osy dú­nıesin «Traktaty o mýzyke ı poe­zıı». («Ǵylym», Almaty 1992, 452 bet), 2009 jyly BjǴ mınıstrligi fılosofııa jáne saıasattaný ınstıtýtynyń akademık Á.Nysanbaev bastaǵan Ǵ.Qurmanǵalıeva, J.Sandybaev sekildi ǵalymdary onyń «Azamattyq saıasat», «Baqytqa jetý ja­ıynda», «Teologııa», «Ǵylymdardyń jik­telýi týraly sóz», «Mýzyka týraly úlken kitap» sııaqty traktattarynyń (Ábý Nasyr ál-Farabı. Tańdamaly traktattar. «Arys» baspasy, 2009, 648 bet) basyn qosyp jınaq etip shyǵardy. Bul dúnıe­lerdiń keıbiri buryndary da orys, qazaq tilderinde qys­qartýlarmen jaryq kórgen.

Ǵulamanyń týǵanyna 1150 jyl tolýyna oraı Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti ǵalymdar M.B.Álip­baeva (Ábý Nasyr ál-Farabıdiń mýzyka ilimi, Almaty, 2015, 172 bet), J.Altaev, Á.Quranbek, M.Asqar, P.Súleımenov, Sh.Álıev, S. Qaıratuly (Farabıtaný. Oqý quraly. Almaty 2019, 139 bet), S.Daý­keeva (Fılosofııa mýzykı Abý Nasra Mý­­hammeda al-Fara­bı. Almaty: Fond Soros Kazahstan, 2002, 352 bet) Otyrar kemeń­­geriniń mýzykalyq eńbekteri jaıly zertteýlerin oqýshylarǵa usyndy.

1973 jyly IýNESKO-nyń «Kýrer IýNESKO» jýrnaly da (31-34 better) Ábý Nasyrdyń atalmysh dúnıesinen qys­qasha aýdarma jarııalady.

Ábý Nasyr ál-Farabıdiń murasyn zertteýge A. Kóbesov pen I.O. Muhammmed jáne B.Iа. Osherovıch, O.Matıakýbov (Farabı ob osnovah mýzykı Vostoka. T.1986) te aıtýly úles qosty.

Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «Mýzyka­nyń úlken kitabyndaǵy» «Shyǵarýshydan» (týsdır) atty maqalasynda doktor Mahmud Ahmed ál-Hıfnı Otyrar perzentiniń ómir­­baıanyn qysqasha baıandaǵan. Ol Ábý Nasyr­dy Farabta týdy degenimen, qazaq eli­niń ol shaharyn Horasanda dep ábes kórsetipti.

Ábý Nasyr ál-Farabı tereń oıly ǵalym, úlken parasat ıesi edi. H ǵasyrda Eýro­pa áli uıqyda jatqanda kóne grek ǵalymdarynyń shyǵarmalaryn arab tiline aýdaryp, oǵan sharhtar jáne mýzy­ka­nyń teorııasyn jazýy, ony matematıkamen baılanystyrýy shynynda da ǵajap qubylys. Ábý Nasyrdyń mýzyka jaı­ly atalǵan eńbegin álem ǵalymdary áli de túgel ári tereń zertteı alǵan joq. Ol bir jaǵynan ońaı da sharýa emes. Ol úshin arab tilin bilý az. Mýzykany, onyń tarı­hyn, termınderin jaqsy bilý lázim. Ábý Nasyrda ol jetkilikti edi. Áıtpese mundaı asa kúrdeli dúnıe jazý ońaı sharýa emestigi ózinen ózi túsinikti bolsa kerek.

Ábý Nasyr eń áýeli «Mýzykanyń úl­ken kitabyn» jazýǵa ne sebep bolǵanyn aıt­qan. Oǵan túrtki bolǵan dep ýázir Ábý Jaǵfar Muhammed bın ál-Karhıdi ataǵan.

Ábý Jaǵfar ál-Karhı (Muhammed bın ál-Qasym bın Muhammed bın ál-Fadl (934-940) jyldary bılik etken abbastyq halıfa Ar-Radı Bıllahtyń ýáziri edi. Ábý Nasyr ál-Farabı Mysyrda bolǵanynda ýázir Otyrar oıshylynan mýzyka ǵylymy jaı­ly eńbek jazýdy ótingen. Ábý Jaǵfar Ábý Nasyr Damaskide 950 jyly qaıtys bolǵan soń, 954 jyly dúnıeden ótken.

Soǵan qaraǵanda Ábý Nasyr ál-Farabı «Mýzykanyń úlken kitabyn» Mysyr­da (Kaırde) H ǵasyrdyń 30-jyldary jazǵan nemese atalǵan jyldary Kaırde bastap Shamda (Sırııada) ıakı Baǵdadta bitirgen deýge bolady.

Ábý Jaǵfar ál-Karhı týraly málimet­ti arabtyń fılolog, tarıhshy Salah ad-dın Halıl bın Aıbek as-Safadıdiń (1297-1363) «ál-Ýafı bı-l ýafaıat» (Beırýt 2010, 4 tom, 27 bet) atty eńbeginen tap­­tyq. As-Safadı atalmysh ýázirdi «jo­mart, qurmetti kisi bolǵan edi» dep jazyp­ty.

Ábý Nasyr ýázir Jaǵfar ál-Karhı jaıly bylaı deıdi: «Sen baıyrǵylarǵa tıisti mýzyka ónerimen tanysýdy qalaı­tynyń jaıynda maǵan aıtqan ediń. Ony oqyǵan adamǵa jeńil bolýy úshin túsin­dirip, aıshyqtap saǵan (arnap) kitap jazýymdy suradyń. Men baıyrǵy osy óner týraly bizderge jetken jáne bizdiń aldy­myz­daǵylardyń jazǵan kitaptarymen tany­syp bolǵanymsha seniń ótinishińdi kidirt­tim.

Men onda seniń suranysyńdy qanaǵat­tandyratyn jáne buryn zerttelip qoıǵan nár­se týraly qaıta kitap jazýymnyń qa­jeti bolmaıtyn shyǵar dep oıladym. Eger buryn jazylǵan eńbekter ónerdiń barlyq máse­lelerin kemel túrde qamtysa, onda adamnyń bir kitap jazyp, ózinen buryn belgili, anyqtalǵan nárselerdi ózine jatystyrýy artyq ıakı bolmasa kórgensizdik nemese aqymaqtyq bolmaq. Tek birinshi [avtordyń] shyǵarmasynda qoldanylǵan sózder nemese basqa da nárseler túsiniksiz bolǵan jaǵdaıda ekinshi adam birinshi [avtordyń] aıtqan jáne kórsetken jolymen júrip, olardy túsindiredi ári je­ńil­detedi. Sondyqtan ónerdi kemeline jet­­kizý eńbegi birinshi adamǵa tıesili, al ekinshi adamnyń artyqshylyǵy anaǵurlym qıyn, túsiniksiz nárselerdi túsindirgeni men jeńildetkeni úshin ǵana. [Alaıda men ertedegilerdiń eńbekterin kórip], olardyń barlyǵynda [mýzyka] óneriniń tolyqtaı zerttelmegenin bildim. Onda aıtylǵan kóp­tegen teorııalyq ǵylym­dar­ǵa úılesimdi baıandaý men aı­qyn­­dyqtyń jetispeýi baıqaldy.

Bul ónerdiń ertedegi teoretıkteri – olardyń sheberligin, ǵylym oqýǵa degen qush­tarlyǵyn, ony basqa nyǵmetterden joǵary qurmetteýleri men aqyldarynyń parasattylyǵyn eskere tura, olar bul óner­diń kemeldigine jete almady degen oıdan aýlaq(pyn). Ǵylym uzaq jyldar boıy [ur­paqtan-urpaqqa] úzdiksiz berilip jáne keıin­gilerdiń ózderinen aldyńǵylardyń jasa­ǵandaryna oı júgirtýleri arqasynda artyp kelgen. Ertedegilerdiń osy óner jaıyndaǵy kemeline jetken kitaptary joǵalyp nemese arab tiline tolyqtaı aýdarylmaǵan bolýy múmkin. Osyǵan sáı­kes men seniń talabyńdy oryndaýdy qa­jet dep taptym», deıdi Ábý Nasyr ál-Farabı.

Ábý Nasyr ál-Farabı «Mýzykanyń úlken kitabyn» ýázir Ahmed ál-Karhıdiń ótinishi boıynsha jazǵanyn ortaǵasyrlyq Ibn Ábı Ýsaıbıǵa (1203-1270) da rastaıdy. Ol ataqty «Ýıýný-l anba fı ta­baqat ál-atıbba» – «Dáriger topta­ry jaı­ly jańalyqtardyń qaınar kózi» atty eńbe­giniń «Shamnan shyqqan dáriger» taraýyn­da Otyrardyń asyl perzenti «Mýzy­kanyń úlken kitabyn» ýázir Ábý-l Jaǵfar Mu­hammed bın ál-Qasym ál-Karhı úshin qu­ras­tyrǵan, ıaǵnı jazǵan», deıdi.

Ábý Nasyr ejelgi grek ǵalymdary Arıstotel, Ptolemeı, Evklıd sekildi danalardyń shyǵarmalaryna túsindirme jazýmen aty shyqqany belgili.

Otyrar oıshyly «Mýzykanyń úlken kitabynda» da osyndaı kóne grek kemeń­gerleriniń mýzykaǵa qatysty eńbek­terine de kóp kóńil bólgen. Ony Ábý Nasyrdyń ózi de rastaıdy. Olardyń keıbireýleriniń atyn atasa, al baǵzylaryn baıyrǵylar, erte­degiler deýmen shektelgen. Mysaly, ol [Evklıdtiń] «Bastaýlar jaıly kitap» atty traktatyna silteme jasaǵan. Sondaı-aq ejelgi rımdik Klavdıı Galendi (Dja­lınýs) de eki jerde ataǵan. Al Arıs­toteldiń «Ekinshi Analıtıkasyna» 6 ret toqtalǵan, oıshyl Zenondy da esten shyǵar­maǵan.

«Mýzykanyń úlken kitabyn» qaraı otyryp Ábý Nasyrdyń matematık Ptole­meıdiń, Fellıstıdiń de eńbekterine súıen­genin baıqaımyz.

Sonymen «Mýzykanyń úlken kitaby­na» qaıta oralaıyq.

Ábý Nasyr ál-Farabı ári qaraı atalmysh kitabynyń eki bólimin túsindirýge kirisedi. Qandaı da bir teorııalyq óner bolmasyn adam balasynyń kemeldikke úsh jaǵdaıda jete alatynyn aıta kele ol:

– «birinshisi – onyń negizin tolyq bilý;

– ekinshisi – sol ónerde bar zattar negiz­derinen qajetti túrde shyǵatyn nár­selerdi;

– úshinshisi – basqa teoretıkterdiń pikirin baıqaý, aıtylǵan sózdiń dury­syn tabý jáne olardyń arasynda qateles­kenderdiń qatesin durystaı bilý qabi­lettiligi» – deıdi de «Mýzykanyń úlken kita­bynyń» nege eki kitap ekendigine toq­talady:

Otyrarlyq kemeńger joǵaryda baıqa­ǵanymyzdaı óz shyǵarmasynda birneshe óner ıeleriniń atyn ataǵan. Olarǵa da nazar salaıyq:

Ishaq bın Ibrahım ál-Maýsýlı (Ishaq an-Nadım Ábý Muhammed bın Ibrahım bın Maımýn ál-Maýsýlı – 767-849. Ol halıfa Harýn ar-Rashıdtiń (986-809 j. halıfa bolǵan) ataqty ánshisi, Andalýsııalyq sazger, ánshi Zırııab ál-Mýǵan­nıdiń (845-?) ustazy edi. Ishaq ál-Maýsýlı Ábý Nasyrdan bir ǵasyrdaı buryn ómir súrgen (sahab ál-mýsıqı) jáne aqyn bolatyn. Makkı ıbn Sýraıdj (640-716) Omaıadtar áýleti bıligi kezinde Mekke men Medınada ómir súrgen ánshi, ataqty óner adamy. Arab jáne parsy mýzykasy boıynsha óz keziniń óner jáne mádenıet qaıratkerlerinen dáris alǵan. Mabad ál-Madanı (Medınelik). Omaıadtyq Ýalıd bın Iazıd (680-683) bılik etken jyldary Damaskide ómir súrgen, án óneriniń sheberi atanýymen aty shyqqan daryn. Al Ibn Sýraıdj jaıly: Haır ad-dın az-Zırıklı. Ál-Aǵlam. Qamýs taradjım lı-ashhar ar-rıdjal ýa-n nısa mın ál-arab ýa-l mýstaǵrıbın ýa-mýstashrıqıın. Beırýt 2005, 4 tom, 194-betti qarańyz.

– Arab ádebıeti tarıhyn zertteýshi lıvandyq ádebıetshi ǵalym Hanna ál-Fahýrı (1914-2011): «Arabtarda án (óneri) erekshe keń tarady. Ásirese Hıdjaz ánshi­lerdiń kóptigimen dańqy shyqty. Solardyń arasynda belgilileri Týaıs ıbn Sýraıdj jáne Mabad edi. Arabtardyń án salý mánerine jatjurttyń ánshileri – parsylar, grekter úlken áser etti. Olar arabtardy beıtanys grekterdiń lıýtnıalary jáne svırelderi, grekterdiń sıtrasy sekildi jańa mýzykalyq aspaptarmen tanystyrdy. Ádettegideı jeke (vokal), hordyń nemese mýzykalyq aspaptardyń, sondaı-aq bıdiń súıemeldeýimen án salý belgisi bolatyn» deıdi.

Iá, «Mýzykanyń úlken kitabynda» mýzykalyq aspaptar jaıly da sóz etilgen. Bul rette «Ýd aspabyndaǵy tabıǵı dybys­tar sany», «Bir tekti únder toby» atty taraýshalarda sóz bolǵan.

«Mýzykanyń úlken kitabynda» ýd, sýrnaı, tanbýr, rabab, shahrýd sekildi ózge de aspaptar atalady jáne olardan shyǵatyn únder jaıly aıtýdy da Ábý Nasyr umytpaǵan. Osy aspaptar ishinen jıirek atalatyny – ýd.

«Mýzykanyń úlken kitaby» mýzyka­lyq-ensıklopedııalyq shyǵarma. Onda ónerdiń atqarar róli anyqtalyp, mýzyka­nyń shyǵý tegi, oryndaý óneri, estetıka, mý­zykany qabyldaý psıhologııasy, ándi, áýendi oryndaý sheberligi, mýzykalyq as­pap­tardyń shyǵýy sekildi mýzyka óne­rine baılanysty ózekti máseleler sóz bolǵan.

Ábý Nasyr ál-Farabı ózine deıingi jáne óz zamany kezindegi mýzykaǵa baılanysty izdenisterge adal baǵa bergen.

Mýzykalyq janrlar, mýzykalyq talant máselesi de Otyrar oıshyly nazarynan tys qalmaǵan. Ol oryndaý sheberligin jetildirýge de nazar aýdarǵan. «Vokal mýzykasy, halyq ánin óner túrleriniń qaınar kózi», deıdi Ábý Nasyr.

Endi joǵaryda atalǵan mýzykalyq aspaptardyń keıbirine jeke toqtala ke­teıik.

Mýzykalyq aspaptar ishinen ol shah­rýdt­yń tarıhyna arnaıy toqtalǵan jáne ony Orta Azııamen baılanystyrǵan.

«Arab memleketterinde qurmetke ıe as­pap ishinde joǵary deńgeıge ıe mýzy­ka­lyq aspap – shahrýd. Onyń oılap tabyl­ǵanyna kóp bola qoıǵan joq. Kóne zamandarda ol belgisiz bolatyn.

Ony eń áýeli oılap tapqan Samarqan­nan shyqqan soǵdylyq Hýlaıs bın Ahýs. Ony ol áýelgide Mah nemese Djabal shaha­rynda jasap shyǵardy. Bul Iskander (Aleksandr, Makedonskıı) tizbesi boıynsha 1228, al arabsha (hıdjrasha) 306 jyl bolatyn. Sodan soń ony ol Sogdıanaǵa alyp keldi. Ol soltústikte jáne jetinshi yqy­lymǵa qatysty jurttar mańyn jaı­laǵan elderde. Ol jurt shyǵysqa qaraı soltústik endiktiń 45 gradýsynda. Samar­qan mýzykanty ózi oılap tapqan aspapty sol jáne sonymen shekaralas el halqy tyńdady. Olardyń bári de shahrýdty óte jaqsy baǵalady. Ol boıynsha oryndalǵan notalar sol jerdiń halqynyń qulaǵyna túrpideı emes, jaǵymdy tıdi.

Sodan soń Hýlaıs bın Ahýs ony ózimen Babylǵa (Vavılonııaǵa) alyp kel­di. Ol kezde Sogdıanada eń kúshti arab bıleý­shileri ǵumyr keship jatqan edi. Sodan soń ony alyp Baǵdadqa attandy. Odan ári Mysyrǵa jetkizdi. Ári qaraı Mesopotamııa men Sırııaǵa (Shamǵa) da apar­dy. Osy aspappen (Shahrýd­pen) bar­lyq kóne elderdiń jáne sol jurt­tardyń jańa áýenderi oryndaldy» dep jazǵan.

Samarqannyń arǵy jaǵy degendi biz qazirgi Orta Azııa (Maýrennahrdyń ar­ǵy jaǵy), múmkin qazaq eli shyǵar dep oı­laı­myz.

Lıýtnıa (burynǵy zamandaǵy ishekti mýzykalyq aspap) Tanbýr (shyǵys halyq­tarynyń úsh ishekti mýzykalyq aspaby. Ony Ábý Nasyr Baǵdad jáne Horasan tanbýry dep ekige bólip qarastyrǵan.

Arfa, kanýn – mýzykalyq aspap, maza­mır – sybyzǵy, fleıta, mızaf – mýzykalyq aspaptyń bir túri, rabab – úrmeli aspap, sýrnaı – kerneı, ýd mýzy­kalyq aspap, gıpjaq (Qypshaq) – Ábý Nasyr­dyń ózi oılap tapqan (jasaǵan) aspap delinedi. Biraq ol jaıly qolymyzda áli ázir jazba málimet joq.

Ýd Taıaý jáne Orta Shyǵys, Kavkaz, Orta Azııa, Sırııa men Mysyr, Gresııa men Armenııa, Túrkııa, Iran, Ázerbaıjan halyqtaryna da taraǵan. Kezinde ony Ispanııaǵa (Andalýsııaǵa) parsy tekti ánshi, sazger Zırııab ál-Mýǵannı aparyp taralýyna yqpal etken desedi. Osy elderdiń bárinde de ol ýd dep atalady. Ol arab tilinen aýdarǵanda ishek jáne aqqý moıyn degendi bildiredi.

Ábý Nasyr ál-Farabıdiń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zerttegen professor M.S.Býrabaev: «Ál-Farabı fılosof gýmanıst sııaqty mýzyka men onyń damý zańdylyqtaryn tarıhı evolıý­sııa kózqarasy turǵysynan qarastyr­ǵan. Mýzyka jurtqa úlken rahat sezim beretin­dikten baǵzy bir daryndy adamǵa nemese jekelegen halyqqa emes, barlyq zamandarda onymen kúlli jurt eńbektengen. Áýen­der men ánder urpaqtan-urpaqqa, halyq­tan-­halyqqa berilip otyrýyna baıla­nysty ǵasyrlar ótý barysynda az-maz molaıǵan.

Ál-Farabıdiń eńbekteri qaıta órleý dáýirinde Shyǵys pen Batysta ǵylym men mýzykanyń damýynda úlken ról atqarǵan. (Ibn Sına, Safı ad-dın Djýrdjanı, Rodjer Bekon jáne t.b.). Mysaly, Ibn Sınanyń (Avısenanyń) «Kıtab ash-Shıfasynyń» («Shıpagerlik kitabynyń») «Mýzyka jaıly ǵylymdar jınaǵy» Ábý Nasyrdyń «Mýzykanyń úlken kitaby» áserimen dúnıege kelgen.

Ibn Sınanyń «Mýzyka jaıly traktaty» Ábý Nasyrdyń (atalmysh eńbegi) sııaqty arab halıfaty ortalyqtarynda keń moıyndaýǵa ıe bolǵan. Ol kezderi shyǵys mýzykasynyń Eýropadan joǵary turǵandaǵy sonsha aǵylshyn zertteýshisi Farmer Ábý Nasyr men Ibn Sınanyń mýzyka jaıly traktattary «shóldegi jasyl jaılaý sııaqty» dep jazǵanyna qalaı rıza bolmaısyń. Bul baǵalaı biletin bilimdi maman, parasat ıesiniń sózi desek qatelespeımiz.

Al Ibn Ýsaıbıǵa: «Ol áýeztanýdy jaqsy biletin. Onyń (mýzyka jaıly) eń­beginiń tııanaqty, tyńǵylyqty jazyl­ǵandyǵy sondaı, oǵan qosyp-alar eshteńe joq-ty. Ol keremet áýezdik aspap jasap shyǵardy. Sonyń ıindi jerinen shyǵatyn áýendi tyńdaǵanda nemese ózi sol aspapta oınaǵanda keremet tebirenýshi edi» dep eske alady.

Ábý Nasyrdyń budan myń jyldaı buryn arab tilinde jazylǵan «Mýzykanyń úlken kitabynyń» tolyq tárjimasy elimizde áli jasalǵan joq. Bary – úzik-úzik nusqalary ǵana. Onda túpnusqadaǵy túrli syzbalar, formýlalar, notalar joq. Sondyqtan da zertteýshiler «Mýzykanyń úlken kitaby» jaıly tolyqqandy zertteýler júrgize almaı keledi. Maqalany jazý barysynda biz klassıkalyq ólmes, óshpes dúnıeniń túpnusqasy men túrli tárjimalaryn qatar qaraý barysynda aýdarmalarda biraz aqaýlyqtar baryn baıqadyq. 1992 jylǵy basylymnyń (452 bet) shyq­qanyna da otyz jylǵa jýyq­­tap qaldy. «Mýzykanyń úlken kitaby­nyń» tolyqqandy bolashaq aýdarmalary múm­kindiginshe Eýropa, orys, qazaq tilderindegi aýdarmalarymen de salys­tyra otyrylyp jasalsa nur ústine nur bolar edi. Ábý Nasyr ál-Farabıdiń 1150 jyl­dyǵy da ótip barady. Almaty, Shymkent qalalarynda bolmasa onyń atymen atalatyn dańǵyldar men kósheler kóp jerlerde joq. Buǵan qarap «Ábý Nasyr atalmysh birneshe qala halqyna ǵana kerek pe?», deıdi jurt. Eskertkish degennen shyǵady, kemeń­gerdiń eskertkishi Almatydaǵy onyń atymen atalatyn ýnıversıtet aldyna ǵana bar. Al ál-Farabı dańǵylynyń laıyqty jerinde ǵalym eskertkishi asqaqtap tursa artyqtyq etpes edi. Átteń, onyń aýyly alys sııaqty. Ondaı eskertkish bolashaq urpaqtar úshin de kerek. Biz birtýar ensıklopedıst babamyzdy óz dárejesinde baǵalaı alsaq, ol táýelsiz Respýblıkamyzdyń atyn álemge tanytyp, elimizdiń bedelin arttyra túser edi. Sol sebepti barymyzdy baǵalaı, áspetteı bilgenimiz jón.

        

  Ábsattar qajy  Derbisáli,

  QR UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor