Ahýalyń qalaı, aýyl kitaphanasy?

Jergilikti ákimshilik jóndi kóńil bólmeıdi

Dana Abaı: «Artyq ǵylym kitap­ta, erinbeı oqyp kórýge»,  dep bilimsiz adamnyń kúni qarań, joly tuıyq ekenin aıtyp ketti. Alaıda rýhanı qatalap, bilimge shólirkep turǵan qoǵamda oqylyp jatqan kitap, qoldan-qolǵa ótip tozǵan jýrnal biren-saran. Baba jolynan úlgi alyp, rýhanı ýyzǵa jarymaqqa nıetti jan da azyn-aýlaq. Ony aıtasyz, sol dana­lyqtyń saraıy sanalǵan kitap­hanalar­dyń kúıi kóńil qynjyl­tady. Oqyrman tartý prosesi qolǵa alynbasa, shybyndaı qujyna­ǵan shaǵyn aqparattar adamnyń sanasyn ýlap bitireri haq. Árıne, biz kópke topyraq shashýdan aýlaqpyz. Qoldaǵy derekterge súıene otyryp, solaı oılaý­ǵa májbúrmiz.

Máselen, búginde elimizde ár sala­ǵa arnal­ǵan 11 130 kitap­hana bar. Mádenıet jáne sport mı­nıstr­­ligine qarasty 3 940 kóp­shi­­lik ki­taphana bolsa, sonyń 3 137-si aýyl­­­da ornalasqan. Aýyl­daǵy kitap­ha­na­­lardyń 581-i ǵana – jetil­diril­gen «mo­del­­di kitap­hana­lar» qata­rynda. Iаkı az bolsa da zamanyna saı bórkin kıgen máde­­nı mekemeler dep tústep kórsetsek bola­­dy. Al qalǵany baıaǵy jartas­tyń ústin­­de otyr.

Osydan-aq jaǵ­daıdy boljap, bilýge bolatyn­daı. Esep boıynsha kóp­­shi­lik kitap­ha­nalardyń 4 682 561 tu­raq­­ty oqyr­many bar desek, so­nyń jar­ty­sy­­nan kóbi – aýyldaǵy aǵaıyn. Demek qal­aǵa qaraǵanda, aýyl turǵyn­dary­­nyń kitap oqýǵa qumar keletinin ańǵarýǵa bolady.

Jalpy, qala men aýyldy qosa eseptegende Qazaqstanda 90 kitaphana jaby­lyp, 18 jańa kitaphana ashylǵan. Bul – byl­tyrdyń ózinde 72 kitap­hananyń esigine qulyp salyn­dy degen sóz. Joǵa­ryda aıtqa­ny­myzdaı, onyń 80 paıy­zyn aýyl kitaphanalary quraıdy. Endi qyzyqty qarańyz, bıýdjettik salada iri kitaphanalar Mádenıet jáne sport mınıstrligine qarasa, aýyl kitap­ha­na­larynyń taǵdyry jergilikti ákim­dikke baılaýly. O, basta memleket tarapynan solaı bekitilgen. О́zi jary­maı otyrǵan jergilikti atqa­rýshy or­gandar ońaılyqpen kitap­hanaǵa kó­mek bere qoısyn ba? Oǵan qarjy bó­lýge qulyqsyz, bólgen kúnniń ózinde de ke­regine jetpeıdi. Ákimshilik óz kezeginde mer­zimdi basylymdar jáne jýrnaldar­men qamtamasyz etip otyrýy qajet. Onyń ústine, qo­ǵamǵa qajet ártúrli kitap­tardy jetkizip berýi shart. Onyń bári aqshaǵa kelip tireledi. Sondyqtan joǵary jaqtan jumystan qys­qartý týraly mindetteme kelse, aldy­men kitap­hana­shylarǵa shúı­li­getini sol. Muny bir dep túrtip qoıyńyz.

Ekinshiden, táýelsizdikke qol jetkiz­geli ýrbanızasııa myq­tap etek jaıa bas­tady. Qazir Qazaq­stan halqynyń jar­ty­synan kóbi qalada turady. Bıyl qala hal­qynyń sany 1,8 paıyzǵa, al aýyl­diki nebári 0,5 paıyzǵa ósken. Shy­raıly shaharlardan qyzmet izdep, shań-tozańy kóp aýyldan aýa kóshken halyq­tyń qarasy kóp. Muny nege aıtyp otyr deısiz ǵoı? Zań boıynsha tur­ǵyn sany myńǵa jetpese, aýyldyq kitap­hana jabylýy tıis. Jyl saıyn iri eldi mekenderdiń ir­gesin keńitip, týǵan jerinen teris aınalǵan jurttyń mól­sheri artyp keledi. Bul degen – aýyl­dyń rýhanı ómiriniń de astan-kesteńi shyqqanyn ańǵar­tatyndaı. О́kinishtiń eń úlkeni osy bolyp otyr.

Biz osy oraıda Ulttyq akade­mııalyq kitaphana Ǵylym, menedjment jáne marketıng qyzme­tiniń jetekshisi Ońaı Myrza­ǵalıevamen habarlasyp, aýyldyq kitaphanalardyń hal-ahýalyn suraǵan bolatynbyz.

«14 óńirde 16 kitaphana bar. Semeıdegi jáne Arqalyqtaǵy kitaphanalar – oblys deńgeıindegi mekemeler. Ierarhııalyq júıe boıynsha aýdan oblysqa, oblys bizge saraptamalaryn jiberip oty­rady. Biz soǵan sáıkes analız jasap, olardyń bolashaǵyn boljaımyz. Buryn­ǵyǵa qaraǵanda, qazirgi aýyl kitap­ha­nalarynyń jaǵdaıy jaman emes. In­ternet jelisine qosylǵan, zamanaýı tehnıkalarmen jab­dyqtalǵan. Jyl saıyn «ádebıettiń áleý­mettik mańyzdy túrlerin basyp shyǵarý» respýblıkalyq bıýd­jettik baǵ­darlama jelisinde jaryq kórgen kitap­tarmen qor­laryn tolyqtyrady. Dás­túrli túrde oblys kólemindegi bilikti mamandar aýyldyq kitapha­na­­shylarǵa kásibı biliktiligin shyń­­daýǵa kómek kórsetedi», dedi O.Myr­zaǵalıeva.

Kitaphanashylardyń jaǵdaıy jaman emes degennen shyǵady, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń tórtinshi oty­rysynda: «Balanyń oqýǵa degen qyzyǵýshylyǵy, qorshaǵan ortany kitap arqyly tanýy mektep qabyrǵasynda qalyptasý kerek. Al kitaphana oqýshynyń sol yntasyn oıatyp, ony qyzyqty kitap álemine jeteleýi qajet», degen bolatyn. Muny estigende kitaphana ólmeıdi eken dep razy bolǵanbyz. Odan keıin Jol­daýynda mádenıet salasynda jumys isteıtin azamattarǵa jetkilikti túrde kóńil bólmeı otyrǵanymyzdy tilge tıek etken edi. «Bul – eń aldymen, kitaphana, mýzeı, teatr qyzmetkerlerine qatys­ty másele. Olardyń eńbek­aqysy sońǵy jyldary múlde kóbeıgen joq. Sonyń saldarynan mádenıet qyzmetkerleri, ásirese jas mamandar jeńildigi bar tur­ǵyn úı baǵdarlamalaryna qatysa almaıdy. Mundaı ahýa­l osy kásiptiń bedelin túsirip, la­ıyqty kadrlardyń tap­shylyǵy aıqyn sezilýde. Kelesi jyldan bastap Úkimet mádenıet qyzmet­kerleriniń eńbek­aqysyn kóbeıtýi tıis», dedi Prezıdent. Osy rette qala­lyq jerdegi mádenıet sala­synyń qyzmet­kerleriniń jala­qysyn 50 paıyzǵa, al aýyl­daǵy mamandardikin 30 paıyzǵa kó­beıtti. Biraq bul burynǵymen sa­lys­tyr­­ǵanda kóp kóringenimen, búgingi zaman sheńberinde basqa salalarǵa qara­ǵanda edáýir tómen.

Kitaphana qorlary moraldyq turǵyda eskirgen

Buryndary shopannyń qony­shynda júrip tozǵan rýhanı qa­zyna búginde ekran betinde sóı­leıdi. Smartfonǵa telmirtken onlaın oqýlyqtar suranysqa ıe. Áıtse de oǵan báriniń qoly jete bermeıdi. Ásirese aýyldaǵy aǵaıynnyń kitaphananyń mańyn mańaılap, jańalyq izdeıtin áde­ti. Osydan keıin, kitap jaıly sóz qozǵaýdyń ózi shabymyzǵa shoq basqanmen birdeı. Kezinde memlekettik tapsyryspen bas­pa betinen 100 myń dana bolyp taralatyn kitaptar búgin­de eki myń danadan ary aspaıdy. Qalam­gerlerdiń zar qaqsaıtyny da sol. Endi oılap qarańyzshy, elimizdegi 3 940 kitap­hanaǵa 2 myń danamen shyqqan kitaptyń jetpeıtini anyq. Bul esepke shor­qaqtyq pa, álde «zamanyna qaraı adamy» demekshi, oqyrmanyna qaraı oqýlyqtar da azaıa bastaǵany ma? Negi­zinen halyqaralyq format boıynsha 1000 adamǵa 250 jańa basylym tıesili. Bıyl myna aýyl­dy jaryl­qaıyq, ke­lesi jyly arǵy aýylǵa beremiz deı­tindeı emes. Aýyl jurtynyń búgingi aqyn-jazý­­shylardy tanymaıtyny da sol. Baıaǵydaı aýyly­na qonaq bolyp bara qalsa, alyp ushpaıdy. Bul da óz aldyna bógenaıy bólek áńgime.

Bári jaqsy degenimizben, áli de sheshimin taba almaı kele jat­qan túıin­di máseleler jeter­lik. Biz óńir-óńir­degi kitapha­nashylardan jaǵdaı surap ha­bar­lasqanymyzda, kóptegen prob­lemaǵa qanyqtyq. Keıbiri aqıqatyn aıtýǵa qorqyp, basyn alyp qashsa, keıbiri rýhanııattyń kisendeýli ekenine kijindi.

Aýyl kitaphanalarynyń qazirgi ahýa­lyna naqty toqta­la ketsek. Máselen, qyzmetkerler­diń jalaqysy az bolýy sebepti, shtat­qa joǵary bilikti teh­nı­­kalyq kadr­lardy (programmıs­ter, júıe ákimshisi, veb-dızaı­nerler, t.b.), sondaı-aq shet tili ma­mandaryn alý múm­kindigi joq. Aýdandyq kitap­hanalarda merzimdi basy­lymdardy jazdyryp alýǵa qar­jylandyrý jet­­kiliksiz. Aǵyl­shyn tilin oqyp-úırenýge kó­mekshi basylym­dar neken-saıaq. Sonyń ishinde jas shamasy ártúrli balalar men jastarǵa arnalǵan sózdik­ter, ensıklopedııalar, beıindi kórkem ádebıetter tym az. Oqyr­­­man balalarǵa arnal­ǵan kitap naryǵyna zertteý júr­gizetin respýb­lıkalyq taldaý ádistemelik orta­ly­ǵy joq. Qyz­metkerlerdiń bili­min kó­terýge qarjy bólin­beıdi. Kitap­hana qorlary mo­raldyq turǵyda eskirgen. Kitap­hana oqyrmandary men paıdalanýshylarǵa kompıýterler jetispeıdi, kóbi talapqa saı emes. Munyń bárin jeke-jeke ta­qy­rypqa bólip, jiktep jazýymyzǵa bolatyn dúnıeler. Rýhanııat bosaǵadan qashanǵy telmiredi, tórge shyǵar ýaqyty jetti emes pe?

– Shyǵys Qazaqstan oblysynda 304 kitaphana jumys isteıdi, onyń ishinde aýyldyq jerdegi kitaphanalar – 259 nemese jalpy kitaphanalar júıe­siniń 85,2%-yn quraıdy. Ońtaı­landyrý jumysy­nyń barysynda 6 kitaphana qysqar­tyldy: 2 qalalyq jáne 4 aýyldyq kitap­­hana. Internetke qosylǵan oblys kitap­­hanalarynyń sany 170 (56%), onyń ishinde aýyldyq jerde – 127 (49%) ki­tap­hana. Oblys kitaphanalary ne­gizin­de zamanaýı bilim ortalyqtary – 30 ko­vorkıng-ortalyqtary, onyń 18-i aýyl­dyq jerde jumys isteıdi. Jalpy, oblys kitaphanalary jyldyń negizgi kórsetkishterin oryndaıdy jáne óz qyzmetin atqarýǵa shyǵarmashylyqpen qaraıdy. Degenmen halyqtyń túrli sana­tynyń aqparattyq, bilim alý jáne demalý múddelerin barynsha joǵa­ry deńgeıde qa­naǵattandyrý úshin kitap­hana qyzmetin damytýǵa múmkindik ber­meıtin máseleler barshylyq. Kitap­hana qorlaryn tolyqtyrý jáne oqyrman sanyna qaraı kompıýtermen jabdyqtaý boıynsha normatıvter joq, al ol qazir «Rýhanı jańǵyrý» mem­lekettik baǵdar­lamasyn iske asyrý ke­ze­­ńinde óte mańyzdy. Oǵan qosa jańa Tıptik bilik­tilik sıpat­tamalary zaman talabyna saı emes jáne joǵary bilikti mamandar tartýǵa múmkindik ber­meıdi. Mysaly, oblystyq kitap­­hanalarda shet tilindegi áde­bıetter bólimi qarasty­ryl­­maǵan, halyqqa arnalǵan onlaın qyzmet túrlerin engizý jáne jas urpaq talap etken baǵdarlamalaý úıirmelerin uıym­dastyrý úshin qajet tehnıkalyq mamandar kir­megen. Bul daǵdylar – bo­la­shaq maman­dyq tańdaýda talap etiletin ózek­ti dúnıe, – deıdi A.S.Pýshkın atyn­daǵy Shyǵys Qazaqstan oblystyq kitap­­hanasy­ dı­rektorynyń orynbasary Merýert Emelbaeva.

О́z shańyraǵy joq

Shyny kerek, elimizde jeke ǵıma­raty joq kitaphanalar qanshama. Bar bolǵannyń ózinde kóbinde kópshilik jáne toptyq jumystarǵa arnalǵan ból­meler jetispeıdi. Ákimshilikte nemese ártúrli bilim shańyraǵyndaǵy shaǵyn bólmelerde kúneltip otyr. Kitap­hana­shylardyń deni osy má­selege kelgende bir barma­ǵyn búgip qaldy.

Máselen, Almaty oblysynda 50 myń kitap qorymen Qaratal aýdandyq kitap­hanasy Úshtóbe qalasynyń A.Pýsh­kın atyndaǵy orta mektebiniń bir bólmesin panalap otyr. Muny jyl basynda óńirlik basylymdar jazyp, eldi eleń etkizgen edi.

Myńdaǵan muraǵatpen aıadaı jerge syıysyp, barǵa qanaǵat etken kitap­­hanashylardyń er­ligine qaıran qalasyz. Bir ǵıma­rattyń zary ótken qyz­metkerler ózderine emes, kitapqa alań­daýly. Tar jerdegi kitap erteń qur­dymǵa ketip, bilimniń kózine balanǵan baıly­ǵymyzdan aıyrylyp qalmaımyz ba? Rýhanı káýsar bulaǵymyzdy basynan tunshyqtyryp jatqandaımyz. Erteń qanshama qundylyǵymyz jaramsyz bolyp qalmasyna kim kepil. Aıadaı bólmede erkin ornalastyrylmaǵan kitaptar ylǵal tartyp, bir qalypty temperatýra saqtal­maǵan soń kógerip ketýi bek múmkin.

Búginde 10 qyzmetkeri bar atalǵan kitaphana 280 sharshy metrde otyr. Bul degenimiz nebári úsh bólmeni quraı­dy. Onyń bir bólmesin esep-qısap júrgi­zetin býhgalterııa alsa, qalǵan eki bólme kitap­hanashylarǵa tıesili. Al oqyrman zaly qaıda?

 Qazir zaman talabyna saı barlyq kitaphanada ınternet jelisi, óz-ózine qyzmet kórsetý ortalyǵy nemese túrli mádenı sharany ótkizetin arnaıy zaldar bar. Bul kitaphanada ondaı jańa tehnologııany bylaı qoıǵanda, oqyrmanmen júzdesý, kitapty saqtaıtyn arnaıy mu­raǵat bólmesiniń ózi joq. Mundaı máse­leler eki aýyldyń birinde bar. Biraq bar eken dep jergilikti ákim­shilikterdiń qareket etip jatqan­dary shamaly.

Álqıssa, Otyrar kitaphanasy órtenip ketkende taýandy tarıhymyz kúlge aınalǵanyna kúıingenimiz bar. Álemdik kitap­hanamen teńe­setin qundylyq bar edi dep zar ıle­gende etegimiz jasqa tola­dy. Al aıdyń, kún­niń amanynda qol­­da­ǵy bar baı­lyqty óz qolymyzben joıyp jiberýge jaqyn turǵanymyzdy ańǵarmaımyz. Sondyqtan da ár aýdanǵa bir jóni túzý kitaphana kerek ekenin aıtqymyz keledi. Eldiń esigin syǵalaǵan aýdandyq kitaphana qyzmetkerleriniń óz sha­ńyraǵynda otyrýǵa tolyq quqyǵy bar emes pe?!

Ol ol ma, bıyl sol aýdanǵa qarasty Kópbirlik aýyldyq Máde­nıet úıi tolyq­taı janyp ketti. Sonaý Keńes zamanynan beri aýyl turǵyndaryna qyzmet etip kele jatqan mádenıet oshaǵy áp-sátte kúlge aınaldy. Onyń ishinde alty myń­nan asa kitap qory bar kitaphana da otqa orandy. Aýyl turǵyndary qansha áreket et­kenimen, Mádenıet úıin aman alyp qala al­mady. Kitaptyń azǵantaı bóligin alyp shyq­­qanymen, qal­ǵany otqa oranypty. Bul da kó­ńil­ge kirbiń túsirer jaǵdaıdyń biri.

Taǵy bir aıta keter jaıt, elimiz­­degi arnaýly balalar kitap­ha­nasynyń az­dyǵy. Bıyldyń ózinde 7-i jabylypty. Al elor­damyzdyń sol jaǵalaýynda balalar kitaphanasy atymen joq. Bul da óz aldyna jeke taqyryp. Aldaǵy ýaqytta onyń sebebine úńilip, tolyqtyryp-tarazylap jazarmyz.

Elbasymyz Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda: «Ulttyq salt-dástúr­lerimiz, tili­miz ben mýzy­kamyz, áde­bıe­ti­miz, joral­ǵylarymyz, bir sózben aıt­qanda ulttyq rýhymyz boıy­myzda máńgi qalýǵa tıis. Abaı­dyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵula­malyǵy, Jambyldyń jyr­lary men Qurmanǵazynyń kúı­leri, ǵasyrlar qoınaýynan jetken babalar úni – bular bizdiń rýhanı mádenıetimizdiń bir parasy» dep sananyń ashyqtyǵy aýadaı qajet ekenin meńzep, bilimniń saltanat qurar dáýiri kele jatqanyn aıtqan edi.

Iá, ekonomıkamyz eńse kó­terdi. Álem moıyndaǵan elge aınaldyq. Endi rýha­nııattyń túti­nin túteter sát kelgendeı. Adamzat tom-tom kitapty taýys­pasa da, bilim atty bulaqtyń bir tamshysyn tańdaıyna tatyrsa da janyna demeý, oıyna súıek. Rýhanııattyń damýy­na jas jalyn bilek sybana kirisse, rýhy myqty halyq bolyp, keleshegimiz odan ári kemeldene túser edi. Osyndaıda jazýshy Oralhan Bókeıdiń «Adasam degen jan tal túste qolyna shyraq ustap júrip adasady», degen esti sózi eske túsedi. Al­dymyzda talaı asý bar, adasyp ketpeıik. Qazir árbir belesti bilimmen ǵana baǵyndyrar zamandamyz. Endeshe, jas bolyp, jasamys bolyp shań basyp jatqan kitaptardy ashyp alyp, paraqtap oqyp, rýhanı baılyǵymyzǵa mán bersek, biz almaıtyn qamal, aspaıtyn asý joǵyna kámil senemiz.